Miasto królewskie - Polski Serwis Naukowy

Miasto królewskie – historyczna jednostka osadnicza, miasto zlokalizowane na gruntach należących do króla tzw. królewszczyźnie.

Miasta lokowane na obszarach należących do króla nosiły miano królewskich, oprócz miast prywatnych (np. rycerskich) czy biskupich. Podstawowa różnica polegała na tym, że w miastach królewskich mieszczanie cieszyli się większą swobodą niż w pozostałych. W miastach królewskich mieszkańcy mogli składać skargi i dezyderaty przed lustratorami starostw w przypadku konfliktu ze starostą, czego pozbawieni byli mieszkańcy miast prywatnych. W końcu XVIII wieku dodatkowo pojawiła się możliwość dochodzenia swych krzywd przed takimi organami jak Departament Policji Rady Nieustającej, Komisja Policji Obojga Narodów i sądy komisji porządkowych.

Królewszczyzna (Królewszczyzny, Dobra królewskie) – ziemie należące do , istniały m.in. w Austro-Węgrzech, Wielkiej Brytanii, Polsce Piastów.

I Rzeczpospolita – współczesna nazwa państwa zwanego dawniej Rzecząpospolitą, obejmującego Koronę Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie, a więc tereny dzisiejszej środkowo-wschodniej Polski, około 3/4 terenu dzisiejszej Ukrainy, cały obszar Białorusi, Litwy, Łotwy oraz częściowo Estonii, Rosji i Słowacji, stosowana dla okresu od połowy XV w., czyli od ukształtowania się ustroju tzw. demokracji szlacheckiej do III rozbioru w 1795.

Prawo o miastach (ustawa Miasta nasze królewskie wolne w państwach Rzeczypospolitej) przyjęte w 1791 roku dotyczyło w praktyce 141 miast królewskich w I Rzeczypospolitej i rozszerzyła znacznie przywileje mieszczaństwa.

W świetle ustawy o podymnym z 1775 roku miasta w Polsce podzielone były na trzy grupy: większe, mniejsze i miasteczka rolnicze. Do większych zaliczano miasta znaczne, mniejsze to liczące co najmniej 300 dymów, pozostałe zaś zaklasyfikowano jako rolnicze.

Miasta królewskie występowały w wielu państwach Europy na podobnych zasadach (jako własność królewska) i wiele wśród nich nadal używa w swojej nazwie tytułu miasto królewskie.

Mieszczaństwo – stan społeczny składający się z obywateli miast (łac. cives), czyli osób wolnych, podlegających prawu miejskiemu, uformowany w średniowieczu. Po upadku państwa stanowego klasa społeczna, nazywana częściej burżuazją (z fr. bourgeoisie - mieszkańcy miast); rzadziej mieszczaństwem nazywa się ogół mieszkańców miast. Ze względu na ideologiczne pejoratywne nacechowanie pojęć "mieszczaństwo" i "burżuazja" współczesna socjologia używa chętniej i częściej określenia klasa średnia.

Źródła

Władysław Ćwik: Miasta królewskie Lubelszczyzny w drugiej połowie XVIII wieku. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1968.

Przypisy

W szacunkach liczby ludności przyjmuje się zwykle 6 osób na dym, czyli ok. 1800 osób.