Michał Waszyński, właściwie Mosze Waks (ur. 29 września 1904 w Kowlu na Wołyniu, zm. 20 lutego 1965 w Madrycie) – polski reżyser filmowy, montażysta i scenarzysta.

Biografia

Pochodził z rodziny żydowskiej o chasydzkim rodowodzie. Ojciec Waksa był kowalem. Jego żona, Cecylia (z domu Flesz), była handlarką drobiu. Już w chederze zauważono artystyczne skłonności Waksa, choć jednocześnie był dzieckiem niezdyscyplinowanym. W 1918 Waks został wyrzucony z jesziwy w Kowlu, wedle jego własnych relacji – z powodu pytania o istnienie diabłów, za które został spoliczkowany przez nauczyciela. Rok później opuścił Kowel. Brakuje źródeł na temat tego, gdzie przebywał i czym się zajmował w latach 1919–1922.

W 1922 za radą reżysera Wiktora Biegańskiego zmienił nazwisko na polsko brzmiące – Waszyński. Mieszkał wówczas w Warszawie i zagrał nauczyciela w filmie Biegiańskiego Zazdrość. Waszyński był gońcem i osobistym asystentem Biegańskiego, dzięki któremu poznał Aleksandra Hertza, właściciela najważniejszego w międzywojennej Polsce studia filmowego. W drugiej połowie lat 20. Waszyński był asystentem Ryszarda Ordyńskiego, Józefa Lejtesa i Henryka Szaro.

W 1929 Waszyński zadebiutował jako reżyser. Aż do czasu swojego Dybuka uważany był jednak za miernego reżysera. Stefania Zahorska pisała o nim: "Czemu służy sztuka filmowa, jeśli znajdzie się w rękach takiego nieudacznika? Waszyński przynosi wstyd polskiej kinematografii". Reżyser był jednak w stanie kręcić filmy szybko i oszczędnie, a jego realizacje cieszyły się popularnością. Współpracował z kilkoma wytwórniami filmowymi: Sfinks, Leo-Film, Blok-Muza-Film, Rex-Film, Feniks.

W 1931 Waszyński przeniósł się z ubogiego żydowskiego Muranowa (gdzie mieszkał przy ulicy Miłej) do domu na Saskiej Kępie. Zaczął otaczać się produktami luksusowymi i podróżować po świecie. W latach 30. był reżyserem 37 polskich filmów (z ogólnej liczby 147 wyprodukowanych w tym czasie), m.in. Prokurator Alicja Horn, Czarna perła, Antek policmajster, Dybuk, Znachor.

W 1937 powstał Dybuk, a czas trwania zdjęć do filmu był o wiele dłuższy niż w przypadku wcześniejszych realizacji Waszyńskiego. Odtąd reżyser zerwał ze zwyczajem tworzenia filmów w ekspresowym tempie ok. 2-3 tygodni.

W dniu agresji niemieckiej na Polskę, 1 września 1939, Waszyński znajdował się wraz z ekipą filmową we Lwowie. Został zesłany przez władze radzieckie na Syberię. 10 grudnia 1941 roku zaciągnął się do Armii Andersa i wraz z nią przeszedł do Iranu, następnie do Iraku (1942) i mandatowej Palestyny (1943). Przemarsz wojsk Andersa na Bliski Wschód utrwalili Waszyński i Konrad Tom w dokumentalnym filmie Dzieci, nazwanym przez autora biografii Waszyńskiego, Samuela Blumenfelda, testamentem reżysera. Film przedstawia postać żołnierza, który co tydzień wysyła list do matki pozostałej w Kowlu, relacjonując jej bieżące wydarzenia. Jest to jedyny film, w którym Waszyński wspomina o swoim rodzinnym mieście. Jako żołnierz II Korpusu Waszyński był w Egipcie i Włoszech. Będąc członkiem wojskowego zespołu filmowego robił zdjęcia w czasie bitwy pod Monte Cassino.

W 1946 powstał jeden z ostatnich filmów w reżyserii Waszyńskiego, Wielka droga, nakręcony we Włoszech. W tym samym roku reżyser poślubił wdowę po hrabim, Marię Dolores Tarantini, a także zaadoptował na kilka lat córkę aktorki Jadwigi Andrzejewskiej. Hrabina Tarantini zmarła niedługo po ślubie, Waszyński odziedziczył po niej fortunę, w tym – pałac w Rzymie. W 1947 Waszyński zaczął znajomość z Orsonem Wellesem, któremu asystował przy tworzeniu Otella. W latach 50. reżyser Dybuka był odkrywcą talentu aktorskiego Audrey Hepburn i Sophii Loren oraz współpracownikiem Samuela Bronstona, stopniowo stając się szarą eminencją jego imperium filmowego. Brał udział w produkcji kilku filmów amerykańskich kręconych we Włoszech i w Hiszpanii, m.in. El Cid oraz Spokojny Amerykanin.

Waszyński był homoseksualistą, z czym afiszował się już w latach 30., pojawiając się w towarzystwie ze swoimi kolejnymi partnerami. Chorował na cukrzycę. Zmarł na atak serca w Madrycie, został pochowany na cmentarzu w Rzymie.

czytaj dalej: [2], [3]