Michaił Nikołajewicz Barysznikow (ros. Михаил Николаевич Барышников, ur. 27 stycznia 1948 w Rydze) – rosyjski tancerz, reżyser, choreograf oraz aktor filmowy i teatralny, od połowy lat 70. XX wieku obywatel Stanów Zjednoczonych. Odznaczony Narodowym Medalem Sztuki.

Uważany za jednego z najwybitniejszych tancerzy baletowych XX wieku obok Wacława Niżyńskiego i Rudolfa Nuriejewa. Karierę rozpoczynał od reperturu klasycznego, w którym zagrał większość najważniejszych ról. W 1974 roku wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie wkrótce dzięki spotkaniu z uznaną choreografką amerykańską Twylą Tharp, zaangażował się również w taniec współczesny. W charakterystyce Barysznikowa zazwyczaj podkreśla się nienaganną koordynację ruchową, opanowaną z pomocą odpowiedniej dla tancerza postury (170 cm) i mocnej muskulatury.

W 1977 roku zadebiutował jako aktor filmowy. Już pierwsza rola – w Punkcie zwrotnym Herberta Rossa – przyniosła mu nominację do Oscara i Złotego Globu. Później wystąpił jeszcze w kilku produkcjach w rolach drugoplanowych oraz w przedstawieniach teatralnych.

Kariera tancerza i choreografa

Początki w Związku Radzieckim

Urodził się w rodzinie radzieckiego oficera i szwaczki. Kiedy miał trzynaście lat, zmarła jego matka. Niedługo potem ojciec ponownie się ożenił. Barysznikow wspominał swoje dzieciństwo jako szczęśliwe. Interesował się sportem (uprawiał piłkę nożną, gimnastykę i szermierkę), uczęszczał na lekcje francuskiego i gry na pianinie. Od dziesiątego roku życia uczył się w ryskiej Szkole Baletowej. W 1964 roku rozpoczął naukę w słynnej Leningradzkiej Szkole Choreograficznej profesor Agryppiny Waganowej (obecnie Petersburska Szkoła Choreograficzna im. A.J. Waganowej), pod kierunkiem Aleksandra Puszkina, byłego trenera Rudolfa Nuriejewa. Dwa lata później otrzymał złoty medal na Międzynarodowym Konkursie Baletowym w Warnie, a w kolejnym roku został solistą baletu w Teatrze Opery i Baletu im. Kirowa w Leningradzie (obecnie Teatr Maryjski w Sankt Petersburgu). W krótkim czasie stał się wiodącym artystą tego teatru oraz jednym z faworytów władz radzieckich. Korzystał z wielu przywilejów – pobierał wysoką pensję, miał zapewnione mieszkanie w dobrej dzielnicy oraz możliwość podróżowania po całym świecie.

Specjalnie dla niego w 1969 roku choreograf Leonid Jakobson stworzył solo Vestris, za które Barysznikow zdobył pierwsze miejsce na Międzynarodowym Konkursie Baletowym w Moskwie. W 1970 roku zagrał tytułową postać w Hamlecie Konstantina Siergiejewa, a w rok później rolę Adama w Stworzeniu świata Natalii Kasatkiny i Władimira Wasiljowa.

Emigracja

Podczas tournée z zespołem Kirowa w Kanadzie w 1974 roku Barysznikow poprosił władze Stanów Zjednoczonych o azyl polityczny. W podjęciu decyzji pomogli mu Rudolf Nuriejew i Natalia Makarowa, którzy wcześniej także uciekli na Zachód. Po jednym z przedstawień w Toronto, artysta wymknął się tylnymi drzwiami teatru i umknął oficerom KGB. Od 1974 do 1978 roku związany był ze sceną American Ballet Theatre. W tym okresie stworzył w partiach klasycznych duet z tancerką Gelsey Kirkland. Opracował także własne wersje baletów Dziadek do orzechów (1976) i Don Quixote (1978, nagranie dla telewizji w 1983).

W 1976 roku po raz pierwszy zmierzył się z tańcem współczesnym. Wystąpił wtedy w Push Comes to Shove – balecie Twyli Tharp, uznanym przez wielu krytyków za jego popisową rolę. Później z podobnym powodzeniem współpracował m.in. z zespołami Paula Taylora, Alvina Aileya i Marthy Graham.

W 1978 roku Barysznikow wstąpił do New York City Ballet (NYCB), głównie po to, aby pracować z George'em Balanchinem. Występował m.in. w Apollu, Synu marnotrawnym i Czterech temperamentach. W wywiadzie dla Gazety Wyborczej (czerwiec 2001) wspomniał:

Współpracując z NYCB, stworzył także role w dwóch nowych baletach Jerome'a Robbinsa: The Seasons i Opus 19.

W 1980 powrócił do American Ballet Theatre (ABT), gdzie objął posadę dyrektora artystycznego. Jego działalność na tym stanowisku spotykała się z mieszaną oceną. Wystawił m.in. Giselle (1980), Kopciuszka (1983) i Jezioro łabędzie (1988), z czego dwie ostatnie sztuki w krótkim czasie zostały zdjęte z afisza. Barysznikowa krytykowano za zbytnie odejście od żelaznych tradycji klasycznego ABT oraz za wprowadzenie do repertuaru eksperymentalnych dzieł młodych choreografów. Po dziewięciu latach pracy ustąpił ze stanowiska dyrektora.