Miecz ceremonialny - Essen - Polski Serwis Naukowy

Miecz Kosmy i Damiana

Miecz Kosmy i Damiana znany w niemieckiej literaturze jako Zeremonialschwert lub Prunkschwert – miecz ceremonialny będący ideowym nawiązaniem do narzędzia męczeństwa świętych Kosmy i Damiana patronów żeńskiego opactwa w Essen i kościoła katedralnego. Prawdopodobnie jest darem cesarza Ottona III dla opactwa, choć dzieło jest datowane na drugą połowę X wieku. Przykład rzemiosła artystycznego czasów ottońskich. Znajduje się w skarbcu katedralnym w Essen.

Pochwa – futerał do noszenia broni białej siecznej. Noszona przy pasie, na plecach, na udzie, na łydce lub umiejscowiona w bucie. Wykonana, może byċ ze skóry lub tkaniny, w nowszych czasach z metalu. Dawniej wykonywano ją z dwóch drewnianych łupek obszytych skórą i okutych dołem w "trzewik", a górą w szyjkę. Do zawieszenia służyły dwa okucia, tzw. ryfki z kółkami (brajcarki).

Henryk II Kłótnik (niem. Heinrich II. der Zänker) (ur. 951, zm. 28 sierpnia 995 w Gandersheim) – książę bawarski (955-976 i 985-995) z dynastii Ludolfingów. Syn i następca Henryka I.

Otton III utrzymywał zażyłe kontakty z opatkami z Essen. Po śmierci cesarza Ottona II rozgorzała walka o tron cesarski pomiędzy Henrykiem Kłótnikiem a Ottonem III. W podzięce za poparcie Ottona przez opatkę esseńskiego klasztoru, tenże podarował klasztorowi dary m.in. koronę królewską, którą otrzymał w Akwizgranie w 963. Ponadto władca ofiarował wypróbowany w walce (wg tradycji tego miecza użyto w bitwie nad rzeką Lech kiedy to Otton I zwyciężył Węgrów) miecz, który wyposażony w złoconą pochwę, służył następnie jako miecz ceremonialny opatek z Essen. Darowizna cesarska oznaczała podziękowanie za pomoc opatki udzieloną przy poparciu aspiracji cesarskich.

Miecz – biała broń sieczna, charakteryzująca się prostą głownią, zwykle obosieczną (badacze średniowiecza nie uznają pojęcia miecz jednosieczny odnoszącego się do zakrzywionych mieczy - miecz prosty może być tylko obosieczny - jednosieczne są kord, tasak i szabla) i otwartą rękojeścią. W zależności od typu, miecz trzymany był jedną ręką (większość mieczy) lub dwiema rękami. Do mieczy jednosiecznych zalicza się też japońską broń sieczną typu katana, z zakrzywioną jednosieczną głownią.

Otton I Wielki (ur. 23 listopada 912, zm. 7 maja 973 w Memleben) – książę Saksonii 936–961, król niemiecki od 936 i cesarz rzymsko-niemiecki od 962, z dynastii Ludolfingów.

Opis i symbolika

Wykonany ze stali damasceńskiej miecz jest jednosieczny. Składa się z rękojeści zakończonej jelcem,oraz długiej głowni o zaokrąglonym czubku.

Długość całkowita wynosi 94 cm, przy czym samej głowni 80,5 cm. Rękojeść miecza jest długa na 13,5 cm, szerokość jelca wynosi 14 cm, długość pochwy – 82 cm. Sama głownia waży 823,8 g.

W całości zachowała się dawna, wykonana z drewna (prawdopodobnie z drzewa owocowego), pozłacana pochwa, pokryta posrebrzaną blachą. Wykonane techniką repusowania dekoracje tworzą stylizowane motywy zoomorficzne wpisane w bogato zdobione liśćmi spiralnie ułożone wici.

Głownia (brzeszczot, klinga) – jedna z dwu podstawowych części każdej broni białej typu siecznego (drugą częścią jest rękojeść). Głownia jest zasadniczą (główną – stąd etymologia), roboczą częścią broni tego typu, a służy głównie do cięcia oraz ewentualnie do kłucia. Stanowi przeważającą większość długości i masy całego narzędzia. Jest to wydłużona płaska część, prosta lub lekko zakrzywiona, najczęściej metalowa, której jedna lub obie krawędzie są ostre. Również koniec głowni jest ostry. Przy określaniu obszarów całego narzędzia mówi się, że głownia biegnie od rękojeści w dół. Głownia jest tylko częścią większego elementu, którego początek wnika w rękojeść, lub może stanowić jednocześnie także zasadniczą część rękojeści. Często między głownią a rękojeścią znajduje się jelec.

Katedra NMP i Świętych Kosmy i Damiana w Essen (niem. Essener Münster) – główna świątynia historycznego żeńskiego opactwa, od 1958 siedziba podlegającego arcybiskupstwu kolońskiemu rzymskokatolickiego biskupstwa Essen, które obejmuje swoim zasięgiem parafie na terenie Zagłębia Ruhry. Położona w najstarszej części miasta Essen katedra jest cennym dziełem architektury ottońskiej, wczesnoromańskiej i wczesnogotyckiej.

O reprezentacyjnym charakterze miecza mówi List do Rzymian – Jest ona [władza] bowiem sługą Boga dla twego dobra. A jeśli popełniasz zło, lękaj się, bo nie na próżno nosi ona miecz. Jest bowiem sługą Boga do wymierzającemu karę temu, kto źle czyni. Rz 13,4. W średniowieczu symbolizował władzę i panowanie, stanowił obok korony, berła i jabłka najważniejsze insygnium koronacyjne monarchów. W kontekście do klasztoru esseńskiego oznaczał wysoki status zakonnic, które do sekularyzacji klasztoru w 1803 mianowały się jako księżne. Ostatnią księżną-opatką była Maria Kunegunda z Wettynów.

Skarbiec katedralny w Essen (niem. Domschatz) – zbiory średniowiecznej rzeźby i rzemiosła artystycznego, należące do najbogatszych tego typu zbiorów sztuki w Niemczech.

Ścięcie (lub dekapitacja) – metoda zadawania śmierci poprzez oddzielenie głowy od reszty ciała. Zazwyczaj jest to sposób wykonania wyroku śmierci lub morderstwa, choć znany jest przypadek z Wielkiej Brytanii (2003), gdy mężczyzna popełnił samobójstwo na własnoręcznie wykonanej domowej gilotynie.

Oprócz funkcji reprezentacyjno-ceremonialnych w miejscowej tradycji trwającej od średniowiecza miecz ten był uznawany za relikwię, narzędzie męki patronów opactwa. Za pomocą miecza dokonano dekapitacji świętych Kosmy i Damiana podczas prześladowań chrześcijan za panowania cesarza Dioklecjana, stąd też obaj święci są przedstawiani z tym atrybutem. Inwentarz skarbca w Essen z 1626 wspomina o mieczu jako Gladius sanctorum Cosmae et Damiani. W XV wieku tradycja miecza-relikwii była powszechna, z 1473 jest znana pieczęć miejska Essen, gdzie w tarczy herbowej figuruje miecz odnoszący się do dzieła z opactwa. Została wydana ponownie przez radę miejską w 1483. Odtąd do dnia dzisiejszego miecz ten stanowi część herbu miasta Essen.

Stal damasceńska (staropol. "Demeszka", w Rosji znana jako bułat) – stal posiadająca bardzo dobre własności mechaniczne, stosowana w średniowieczu do produkcji broni białej. W czasie badań w 2006 roku znaleziono w niej nanorurki, co może tłumaczyć jej wytrzymałość i twardość. Nazwa pochodzi od Damaszku w Syrii, w którego okolicach istniały liczne warsztaty produkujące z tej stali miecze i szable o unikatowej w średniowieczu jakości. Białą broń ze stali damasceńskiej produkowano w latach ok. 900-1600 w krajach Bliskiego Wschodu. Powody całkowitego niemal zaniku jej produkcji w XVII w. nie są do końca znane. Wiedza o stali damasceńskiej dotarła do Europy w czasie wypraw krzyżowych. Wśród rycerzy europejskich szybko rozpowszechniły się legendy o szablach z tej stali, którymi można było przecinać świece na pół bez ich przewrócenia oraz szczerbić kamienie i miecze europejskie. Większość z tych legend była przejaskrawiona, niemniej jednak stal damasceńska istotnie przewyższała jakością swoje ówczesne odpowiedniki europejskie.

Korona Ottona III – niewielka złota, dziecięca korona łączona z cesarzem Ottonem III koronowanym na króla Niemiec w 983, a następnie na cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego w roku 996. Należy do najstarszych koron w formie stylizowanej lilii, stanowi cenny przykład sztuki ottońskiej. Przechowywana jest w skarbcu katedralnym w Essen (Nadrenia Północna-Westfalia, Niemcy).

Przypisy

Pismo Święte Nowego Testamentu. Poznań: Księgarnia Świętego Wojciecha, 1984, s. 260.

Bibliografia

Georg Humann, Die Kunstwerke der Münsterkirche zu Essen, Essen 1904

Leonard Küppers, Paul Mikat: Der Essener Münsterschatz, Essen 1966

Linki zewnętrzne

O mieczu ze strony skarbca katedralnego w Essen (niem.)

Sekularyzacja – zmniejszenie roli religii dla społeczeństwa. Termin pochodzi od łacińskiego saecularis (świecki); do języka polskiego przeszedł z francuskiego sécularisation. Termin ten ma także znaczenie historyczne, oznaczające przejęcie majątku, urzędów lub innych sfer życia publicznego spod władzy lub kontroli władzy kościelnej na rzecz władz świeckich. Używa się także terminu kasata, np. klasztorów.

Rzemiosło artystyczne - czasem zamienne z określeniem sztuka użytkowa - dziedzina sztuki zajmująca się wytwarzaniem przedmiotów użytkowych o wysokich walorach estetycznych. Głównie dotyczy to takich wyrobów jak: meble, okucia, złotnictwo, tkanina, ceramika.