Mikołaj Zieleński - Polski Serwis Naukowy

Mikołaj Zieleński (ok. 1550 w Warce – ok. 1616), kompozytor, który tworzył na przełomie XVI i XVII wieku.

Życie

O jego życiu niewiele wiadomo; jego imię pojawia się głównie z wydanych w Wenecji w roku 1611 zbiorów Offertoria totius anni i Communiones totius anni, a o jego życiu wiemy tyle tylko, ile sam zaznaczył we wstępie do zbioru. Wiadomo że był kompozytorem, organistą i kapelmistrzem na dworze prymasa Polski Wojciecha Baranowskiego w Łowiczu. Szymon Starowolski, XVII-wieczny historyk relacjonuje (w Scriptorum polonicorum hekatonas), że Zieleński przez pewien czas studiował w Rzymie – co jest dość prawdopodobne ze względu na wpływy włoskie twórczości kompozytora.

Duet – zespół składający się z dwóch śpiewaków lub utwór muzyczny na dwa głosy, będący samodzielnym dziełem lub częścią jednej z wielkich form muzycznych: opery, operetki, kantaty, oratorium.

Magnificat – kantyk śpiewany w czasie nieszporów. Nazwa pochodzi od pierwszych jego łacińskich słów: „Magnificat anima mea Dominum” („Wielbi dusza moja Pana”). Jest to radosna pieśń dziękczynna, oparta na tekstach ze Starego Testamentu, którą wg Ewangelii św. Łukasza (1, 46-55) wypowiedziała (lub zaśpiewała) Maryja podczas spotkania ze świętą Elżbietą, krótko po Zwiastowaniu.

Nowe badania akt Kapituły Płockiej (Acta Capituleni Plocensis) dowodzą, że Zieleński otrzymał od swego chlebodawcy jakieś pola we wsi Gromino, które zostały nadane: Nicolao a Warka Zielenski Musico et uxori eius. Oznacza to, że: Zieleński był osobą świecką, żonatą, a oprócz tego, że pochodził z Warki. Zapis ten pochodzi z roku 1604. Równocześnie jest ten zapis dowodem wcześniejszego zatrudnienia Zieleńskiego u ówczesnego biskupa płockiego – Baranowskiego. W świetle tego odkrycia prawdopodobna staje się hipoteza W. Malinowskiego o wcześniejszym już związku Baranowskiego ze swoim muzykiem. Drugi zapis z tegoż samego roku wymienia Zieleńskiego jako muzyka – członka Kapituły Płockiej, mimo że już był na służbach Baranowskiego: in honorii Nicolae Zielenski a Warka Organarii. Zapis ten poświadcza ponadto profesję organistowską Zieleńskiego.

Szymon Starowolski (ur. 1588, zm. 1656) – preceptor w domach magnackich I Rzeczypospolitej, ksiądz katolicki, kantor tarnowski, kanonik krakowski, polski historyk i pisarz polityczny epoki baroku.

Barok (z por. barroco – "perła o nieregularnym kształcie", lub z fr. baroque – "bogactwo ozdób") – główny kierunek w kulturze środkowo i zachodnioeuropejskiej, którego trwanie datuje się na zakres czasowy od końca XVI wieku do XVIII wieku. Barok obejmował wszystkie przejawy działalności literackiej i artystycznej, a także filozofię i architekturę. U jego podstaw leżał sprzeciw wobec renesansowego klasycyzmu, głęboka religijność, mistycyzm i egzystencjalny niepokój.

Notatka Starowolskiego pochodząca z 1625 roku wymienia wprawdzie Zieleńskiego jako jednego z polskich muzyków studiujących w Rzymie – nie mówi niestety nic o czasie, w którym miał w Rzymie przebywać ani jak się tam dostał. Wydanie jego utworów w Wenecji (Jacobus Vincentius 1611) zostało umożliwione dzięki wsparciu prymasa, uwarunkowane zostało najprawdopodobniej chęcią zabłyśnięcia Baranowskiego – znanego we Włoszech dostojnika kościoła polskiego – jako mecenasa sztuki. Kiedy jednak Zieleński się urodził, gdzie i kiedy umarł, albo co robił po śmierci Baranowskiego w roku 1615 – i po rozwiązaniu jego nadwornej kapeli – nie wiadomo. Podobnie niemożliwym jest utworzenie chronologii jego dzieła. Tak samo nie sposób odpowiedzieć, czy chodzi tutaj tylko o jakiś wyjątek z jego twórczości, specjalnie skomponowane kompozycje czy też jakieś opus finitum.

Offertorium (inaczej Ofiarowanie) to część Mszy Świętej. W rycie trydenckim następuje po Credo (wyznaniu wiary). W nowym rycie Mszy świętej (po roku 1969) zostaje zastąpione Przygotowaniem darów.

Historia – nauka, która zajmuje się badaniem przeszłości. Humanistyczna i społeczna dziedzina nauki zajmująca się dochodzeniem do wiedzy o zdarzeniach minionych na podstawie a) świadectw bezpośrednich, b) źródeł pisanych lub c) wyników badań nauk pomocniczych historii. Wynikiem badań historycznych jest opis dziejów (historiografia). Przedmiotem badań jest z reguły historia człowieka i cywilizacji ludzkiej.

Twórczość

Wykorzystywał zarówno zdobycze polifonii renesansowej, jak i wczesnobarokową monodię akompaniowaną. Swe utwory stylizował na kompozytorach weneckich, w których charakterystyczne było wykorzystywanie efektów przestrzennych i echa.

Jego wszystkie znane kompozycje wydane są w Wenecji w 1611 w zbiorach Offertoria totius anni i Communiones totius anni w drukarni Jacoba Vincentiusa, zawierającym 113 utworów na cały rok kościelny; oprócz offertoriów i komunii znajdują się tam także antyfony, psalmy, responsoria, motety, pieśni i fantazje instrumentalne.

Psalm (gr. ψαλμός psalmós, pochodzi od psallein i oznacza śpiew przy akompaniamencie instrumentu strunowego zwanego psalterion) – liryczny utwór modlitewny, rodzaj pieśni religijnej, o podniosłym charakterze, którego adresatem jest zazwyczaj Bóg, rzadziej człowiek. Ze względu na treść wyróżnia się psalmy: dziękczynne, błagalne, pokutne, prorocze, pochwalne, patriotyczne, żałobne.

Motet (franc. le mot - słowo) – forma muzyczna, wokalna a cappella lub wokalno-instrumentalna, trwale obecna w muzyce od XIII do XIX wieku, pomimo zmian stylistycznych. Największą rolę odegrała w okresach średniowiecza i renesansu, gdy była głównym polem rozwoju polifonii. W wiekach późniejszych wchłaniała techniki wykształcone w innych formach, lub była używana jako archaizm.

Offertoria totius anni – zawierają 56 utworów w stylu polichóralnym, kompozycje siedmio- lub ośmiogłosowe na dwa chóry z towarzyszeniem organów. W tym zbiorze znajduje się także Magnificat (pierwszy zachowany polski utwór dwunastogłosowy na trzy chóry czterogłosowe).

Communiones totius anni – zawierają utwory solowe, jak i duety, tercety, oraz komunie cztero- i pięciogłosowe z towarzyszeniem organów, ale także innych instrumentów, jak skrzypce, puzony.

Do jego dzieł zawartych w zbiorze należą m.in.:

Renesans lub odrodzenie – okres w historii kultury europejskiej, obejmujący przede wszystkim XV i XVI wiek, określany często jako "odrodzenie sztuk i nauk" oraz koncepcja historiozoficzna odnosząca się do historii kultury włoskiej od Dantego do roku 1520 (Il Rinascimento).

Puzon — instrument dęty blaszany z grupy aerofonów ustnikowych, lub językowy głos organowy (najczęściej szesnastostopowy) umieszczany w sekcji puzonu, o silnie korzennej barwie. Do grupy areofonów ustnikowych należą także: róg (waltornia), trąbka, tuba i wiele innych.

Laetentur coeli

O gloriosa Domina

Viderunt omnes fines terrae

Vox in Rama

Magnificat – najbardziej rozwinięty – trzychórowy – utwór kompozytora

Kompletny spis utworów

Offertoria totius anni

Symphoniae sacrae

1. Laetentur caeli (In Prima Missa Nativitatis Domini)

2. Deus firmavit (In Secunda Missa Nativitatis Domini)

Organista – muzyk grający na organach. Najczęściej organista jest zarazem akompaniatorem liturgicznym w kościele katolickim lub akompaniatorem pieśni w kościołach protestanckich. Dobry organista powinien mieć opanowaną sztukę improwizacji, kompozycji i czytania nut a vista. Bardzo często zresztą w codziennej pracy organisty te umiejętności okazują się niezbędne.

Responsorium (cantus responsorius, śpiew responsorialny) – w liturgii godzin krótka modlitwa wykonywana w formie śpiewanej, w której wierni przeplatają śpiew wykonywany przez solistę refrenem, wykonywany po czytaniu.

3. Tui sunt caeli (In Tertia Missa Nativitatis Domini)

4. Elegerunt Apostoli (In festo S. Stephani Protomartyris)

5. Iustus ut palma florebit (In festo S. Ioannis Apostoli et Evangelistae)

6. Anima nostra (In festo SS. Innocentium)

7. Inveni David (In festo S. Sylvestri Papae)

8. Reges Tharsis (In Epiphania Domini et per totam Octavam)

Organy piszczałkowe to klawiszowy, aerofoniczny oraz idiofoniczny instrument muzyczny; budowany najczęściej w kościołach, salach koncertowych, synagogach reformowanych, aulach. Organy piszczałkowe są największym instrumentem nieporównywalnym z żadnym innym, jaki został wymyślony, pod względem rozmiarów przestrzennych, ilości źródeł fal dźwiękowych, sumarycznej mocy emitowanej do otoczenia, dynamiki i bardzo często różnorodności barw i możliwości kolorystycznych, a także pod względem złożoności konstrukcyjnej. Przewyższają nawet w wielu aspektach orkiestrę symfoniczną, chociaż na organach gra tylko jeden człowiek. Rozpiętość skali dźwięków dużych organów wynosi ok. 10 oktaw, co jest porównywalne z zakresem dźwięków odbieranych przez ludzki słuch (od 16 Hz do ok. 16 kHz), jednakże są instrumenty na świecie posiadające jeszcze większą skalę (patrz niżej).

Kompozytor (w jęz. łac. compositor) – twórca utworu muzycznego. Termin kompozytor odnosi się do twórców używających notacji muzycznej, piszących muzykę poważną lub filmową. W polskich uczelniach muzycznych kształci się studentów na kierunku kompozycja, lecz kompozytor nie musi być absolwentem takich studiów, jednak to oni właśnie dysponują pełnym warsztatem kompozytorskim obejmującym harmonię, kontrapunkt, instrumentację, analizę dzieła muzycznego itp.

9. Desiderium animae eius (In festo S. Antonii Abbatis)

10. Tu es Petrus (In festo Cathedrae S. Petri)

11. Laetamini in Domino (Commune plurimorum Martyrum)

12. Mihi autem nimis (In festo S. Andreae Apostoli)

13. Diffusa est gratia (In festo Purificationis BMV)

14. Constitues eos (In festo S. Matthiae Apostoli)

Echo – zjawisko odbicia się dźwięku od przeszkód, jakimi są ściany lasów, górskie zbocza, ściany skał, jarów. Często przez odpowiednie wykorzystanie ukształtowania terenu, można uzyskać efektowne zjawiska słuchowe o wysokich walorach estetycznych. Echo powstaje w wyniku odbicia fal dźwiękowych od twardej powierzchni. Dźwięk powraca do naszego ucha i słyszymy echo własnego głosu. Statki używają urządzeń zwanych echosondami do określenia głębokości wody lub wykrywania przeszkód. Urządzenie zwane sonarem wysyła wiązki fal dźwiękowych, które po odbiciu wracają i są rejestrowane na specjalnym wykresie.

Gromin dawniej Gromino – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie pułtuskim, w gminie Pułtusk. Przez Gromin przepływa rzeka Przewodówka.

15. Veritas mea (Commune Sanctorum)

16. Ave Maria (In festo Annuntiationis BMV)

17. Terra tremuit (In Dominica Resurrectionis)

18. Angelus Domini (Feria secunda Paschae)

19. Intonuit de caelo Dominus (Feria tertia Paschae)

20. Confitebuntur caeli (In festo SS. Philippi et Iacobi Apostolorum)

21. Dextera Domini (In festo Sancte Crucis)

Łacina (łac. lingua Latina, język łaciński) – język indoeuropejski z podgrupy latynofaliskiej języków italskich, wywodzący się z Lacjum (łac. Latium), krainy w starożytnej Italii, na północnym skraju której znajduje się Rzym. Łacina była językiem ojczystym Rzymian. Stała się z czasem językiem urzędowym całego Imperium Rzymskiego, wypierając inne wcześniej używane na tym obszarze języki (takie jak oskijski czy umbryjski).

Wenecja (wen. Venezsia/Venexia, wł. Venezia, łac. Venetia) – miasto i gmina na północy Włoch nad Adriatykiem, stolica regionu Wenecja Euganejska. Ludność Wenecji w granicach administracyjnych wynosi około 270 tys. mieszkańców, z czego większość (176 tys.) mieszka na lądzie stałym, a historyczne centrum zamieszkuje niecałe 60 tys., natomiast pozostałe wyspy laguny jest zamieszkane przez 31 tys. mieszkańców (2011). Przez ponad tysiąc lat (726-1797) miasto było stolicą niezależnej Republiki Weneckiej, która była jedną z morskich i handlowych potęg Morza Śródziemnego. Z okresu największego rozkwitu Republiki (XIII-XVI wiek) pochodzą liczne zabytki miasta, których bogactwo i forma decyduje o pierwszorzędnym znaczeniu Wenecji jako ośrodka turystyki nie tylko w skali Włoch, ale też w skali ogólnoświatowej. Zabytki te tworząc unikalny zespół urbanistyczny miasta kanałów i mostów, stanowią o uznaniu Wenecji za jedną z najcenniejszych pozycji na liście światowego dziedzictwa ludzkości.

22. Posuisti domine (In festo S. Matthiae Apostoli et Evangelistae)

23. Ascendit Deus (In festo Ascensionis Domini)

24. Confirma hoc Deus (In festo Pentecostes)

25. Portas Caeli (Feria tertia Pentecostes)

26. Benedictus sit Deus (In festo Sanctissimae Trinitatis)

27. Sacerdotis Domini (In festo Corporis Christi)

28. Mirabilis Deus (In Communi plurimorum Martyrum extra tempus Paschae)

29. Gloriabuntur in te omnes (In festo SS. Joannis et Pauli Martyrum)

30. Beata es Virgo Maria (In festo Visitationis, Nativitatis, Praesentationis et Conceptionis BMV)

31. Filiae Regum (In festo S. Mariae Magdalenae)

32. In omnem terram (In festo S. Iacobi Apostoli)

33. Gloria et divitate (In festo Transfigurationis Domini)

34. Confessio et pulchritudo (In festo S. Laurentii Martyris)

35. Assumpta est Maria (In festo Assumptionis BMV)

36. In virtute tua Domine (In festo Decollationis S. Ioannis Baptistae)

37. Pritegae Domine (In festo Exaltationis Sanctae Crucis)

38. Stetit Angelus (In festo Dedicationis Basilicae S. Michaelis Archangeli)

39. Iustorum animae (In festo Omnium Sanctorum)

40. Domine Deus in simplicate cordis mei (In festo Dedicationis Ecclesiae)

41. Afferentur Regi (Commune Virginum)

42. Gloria et honore (In festo S. Ignatii Episcopi et Martyris)

43. Laetentur omnes (In festo S. Nicolai de Tolentino)

44. Felix namque (A Nativitate Domini usque ad Purificationem BMV)

45. Factus est repente (Communio in festo Pentecostes)

46. Tanto tempore (Communio in festo SS Philippi et Iacobi Apostolorum)

47. Assumpsit Iesus Petrum (Motetto de Transfiguratione Domini)

48. Per merita S. Adalberti (Motetto de S. Adalberto)

49. Ortus de Polonia Stanislaus (Motetto de S. Stanislao)

50. Igneum Ignatii iubar (Motetto de S. Ignatio)

51. Estuet puris (Secunda pars)

52. Salve festa dies (Motetto de S. Spiritu)

53. Spiritus Sancti gratia (Motetto de S. Spiritu)

54. Fulget in Choro Virginum (Motetto de S. Dominico)

55. Domine ad adiuvandum (Deus in adiutorium)

56. Magnificat anima mea Dominum (Magnificat)

Communiones totius anni

Pseudomonodie na jeden głos

[1] In splendoribus Sanctorum (In Prima Missa Nativitatis Domini) [Utwór w dwóch wersjach. Głosy alternatywne znajdują się w Comm. 25].
[2] Video caelos apertos (In festo S. Stephani)
[3] Exijt sermo inter fratres (In festo S. Ioannis Apostoli et Evangelistae)
[4] Responsum accepit (In festo purificatiois BMV) [Utwór w dwóch wersjach. Głosy alternatywne znajdują się w Comm. Nr. 26].
[5] Si consurrexistis cum Christo (Feria tertia Resurrectionis Domini)
[6] Confundantur superbi (In festo S. Catheriane Virginis et Martyris)
[7] Venite post me (In festo S. Andreae Apostoli)
[8] Semel iuravi (In festo S. Nicolai Episcopi et Confessoris)
[9] Principes persecuti (In festo S. Luciae Virginis et Martyris)
[10] Amen dico vobis (Dominica post Pentecostes vigesimatertia, 4. 5. 6. 7. 8.)
[11] Mirabuntur omnes (Dominica tertia, quarta, quinta, et sexta post Epiphaniam)
[12] Introibo ad altare Dei (Dominica in Sexagesima)
[13] Illumina faciem tuam (Dominica in Septuagesima)
[14] Gustate et videte (Dominica octacva post Pentecostes)
[15] Qui manducat meam carnem (Dominica nona post Pentecostes)

na dwa głosy solowe

16. [16] Tu es Petrus (In festo Cathedrae S. Petri)

17. [17] Amen dico vobis quod vos (In Conversione S. Pauli Apostoli)

18. [18] Ecce Virgo concipiet (In festo Annuntiationis BMV)

19. [zwei Alternativstimmen zur der Motette Psallite Domino, Communiounes Nr. 48]

20. [19] Spiritus qui Patre procedit (Feria tertia Pentecostes)

21. [20] Qui mihi ministrat (In festo S. Laurentii martyris)

22. [21] Beata viscera (In festo Conceptionis BMV) [Utwór w dwóch wersjach. Glosy alternatywne znajdują się w Comm. Nr. 27]

23. [22] Mitte manum tuam (In festo S. Thomae Apostoli)

24. [23] Fantasia [Utwór na dwa instrumenty dęte lub smyczkowe oraz organy]

Glosy alternatywne

25. [dwa głosy alternatywne dla Pseudomonodii In splendoribus Sanctorum, Communiones Nr. 1]

26. [trzy głosy alternatywne dla Pseudomonodii Responsum accepit, Communiones Nr. 4]

27. [trzy głosy alternatywne dla Pseudomonodii Beata viscera, Communiones Nr. 22]

Tricinia

28. [24] Feci iudicum (In festo S. Mariae Magdalenae)

29. [25] Visionem quam vidistis (In festo Transfigurationis Domini)

30. [26] Beatus servus (In festo S. Martini Episcopi et Confessoris)

31. [27] Fantasia [Utwór na dwa instrumenty dęte lub smyczkowe oraz Oorgany]

32. [28] Fantasia [Utwór na dwa instrumenty dęte lub smyczkowe oraz Organy]

Motety

33. [29] Domus mea (In festo dedicationis Ecclesiae)

34. [30] Viderunt omnes fines terrae (In tertia Missa Nativitatis Domini) [Utwór w dwu wersjach; patrz Nr. 35]

35. Viderunt omnes fines terrae (Alio modo simpliciter) ["prosta" wersja Nr. 34]

36. [31] Vox in Rama (In festo SS. Innocentium)

37. [32] Vos secuti estis me (In festo S. Matthiae Apostoli)

38. [33] Pascha nostrum (In festo Paschae) [Utwór w dwu wersjach; patrz Nr. 39]

39. Pascha nostrum (Alio modo simpliciter) [„prosta“ wersia Nr. 38]

40. [34] Per signum Crucis (In festo Inventionis Sanctae Crucis)

41. [35] Quotiescumque (In festo Corporis Christi)

42. [36] Beati mundo corde (In festo Omnium Sanctorum)

43. [37] Adoramus te Christe (Motetto de Sancta Cruce)

Pięciogłosowe kompozycje

44. [38] Haec dies (Motetto in festo Paschae cum resolutione) [Utwór w dwu wersjach; "prosta" wersja nr 45]

45. Haec dies (Alio modo simpliciter) [„prosta“ wersia Nr. 44]

46. [39] Surrexit Dominus (Feria secunda Paschae)

47. [40] Ego sum Pastor bonus (In festo S. Stanislai)

48. [41] Psallite Domino [In Ascensione Domini) [Utwór w dwu wersjach; głosy alternatywne w Communio nr 19]

49. [42] Benedicimus Deum caeli (In festo Sanctissimae Trinitatis)

50. [43] Spiritus Sanctus docebit (Feria secunda Pentecostes cum resolutione) [Utwór w dwu wersjach; patrz nr 51]

51. Spiritus Sanctus docebit (Alio modo simpliciter) [„prota“ wersja nr 50]

52. [44] Tu puer Propheta (In festo S. Ioannis Baptistae)

53. [45] Optimam partem (In Assumptione BMV)

54. [46] Levavi oculos meos (Motetto)

55. [47] Domine Deus meus in te speravi (Motetto)

56. [48] O gloriosa Domina (Motetto)

57. [49] In monte Oliveti (Motetto)

58. [50] Benedicte Deum (Motetto)

59. [51] Ipsum benedicte (Secunda pars)

Sześciogłosowe kompozycje

60. [52] Vidimus stellam eius (In Epiphania Domini)

61. [53] Laetabitur iustus (In festo S. Adalberti Episcopi et Martyris)

62. [54] Magna est gloria eius (In festo S. Matthaei Apostoli et Evangelistae) [Utwór w dwu wersjach; patrz nr 63]

63. Magna est gloria eius (Alio modo simpliciter) [„prosta“ wersja nr 62]

64. [55] Benedicte omnes Angeli (In festo Dedicationis S. Michaelis Archangeli)

65. [56] Gaudete iusti in Domino (In Festo SS. Tyburtii, Valeriani et Maximi martyrum)

66. [57] Cantere (Motetto)

Linki zewnętrzne

Spis wszystkich utworów kompozytora (ang.)

Przypisy

↑ prawdopodobnie za łac. Nicolao a Warka Zielenski
Co prawda brak potwierdzenia, że przebywał w tym mieście, ale siedzibę swoją miał tam Baranowski, a więc najprawdopodobniej i Zieleński tam przebywał.