Ministerstwo Spraw Wojskowych - Polski Serwis Naukowy

Ministerstwo Spraw Wojskowych (M.S.Wojsk. ) – naczelny organ administracji państwowej powołany do kierowania i administrowania siłami zbrojnymi II RP w czasie pokoju i przygotowania ich do działań na wypadek wojny, w latach 1918-1942.

26 października 1918 Rada Regencyjna Królestwa Polskiego poleciła przekształcić Komisję Wojskową w Ministerstwo Spraw Wojskowych.

Według Konstytucji marcowej 1921 M.S.Wojsk. było jedynym organem dowodzenia siłami zbrojnymi. Ustalona w 1921 pokojowa organizacja przetrwała z małymi zmianami do 1926. Ministrowi podlegali bezpośrednio: szef Sztabu Generalnego, inspektorzy armii (od 1923) i rodzajów broni, szef Wojskowej Kontroli Generalnej, kierownik Marynarki Wojennej, szef Gabinetu M.S.Wojsk. oraz jednostki organizacyjne sił zbrojnych poprzez dowódców Okręgów Korpusów. W 1923 zostało utworzone stanowisko II wiceministra, któremu podporządkowano rodzaje broni i ich fachowe departamenty.

Łódź – miasto wojewódzkie w środkowej Polsce, położone na Wzniesieniach Łódzkich, na dziale wodnym I rzędu Wisły i Odry. Przejściowa siedziba władz państwowych w 1945 roku. Siedziba władz województwa łódzkiego oraz powiatu łódzkiego wschodniego.

Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

Po przewrocie majowym Józefa Piłsudskiego, na mocy dekretu Prezydenta RP z 6 sierpnia 1926 kierownictwo siłami zbrojnymi zostało rozbite na tzw. "tor pokojowy" i "tor wojenny". Działalność "pokojowa" sił zbrojnych powierzona została M.S.Wojsk. natomiast przygotowaniem armii do wojny zajął się powołany przez Piłsudskiego Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych (GISZ). Generalnemu Inspektorowi Sił Zbrojnych podporządkowany został Sztab Generalny. Zmiany te usankcjonowała prawnie Konstytucja kwietniowa z 1935 i dekret Prezydenta RP z 9 maja 1936, w myśl którego minister spraw wojskowych dowodził i administrował siłami zbrojnymi w czasie pokoju, zgodnie z dyrektywami GISZ, poprzez dwóch wiceministrów i bezpośrednio podległe mu komórki.

Legia Akademicka - ochotnicza formacja wojskowa młodzieży studenckiej uczelni warszawskich, szkoląca ją w dziedzinie przysposobienia obronnego. Była popierana przez Marszałka Polski Józefa Piłsudskiego.

Generalny Inspektorat Sił Zbrojnych (GISZ) – organ pracy Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych, powołany dekretem Prezydenta RP Ignacego Mościckiego z dnia 6 sierpnia 1926 "O sprawowaniu dowództwa nad siłami zbrojnymi w czasie pokoju i ustanowieniu Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych".

I wiceminister zajmował się pokojową organizacją wojska oraz jego wychowaniem i wyszkoleniem, a także dyscypliną i bezpieczeństwem. Podlegały mu bezpośrednio wielkie jednostki broni głównych (piechoty, kawalerii i artylerii). Pomocnikiem wiceministra był jego zastępca. Fachowymi organami dowodzenia I wiceministra były:

Władysław Raczkiewicz (ur. 28 stycznia 1885 w Kutaisi w Gruzji, zm. 6 czerwca 1947 w Ruthin w Walii) – polski działacz polityczny, społeczny i wojskowy, uczestnik I wojny światowej i walk z bolszewikami, minister spraw wewnętrznych w czterech rządach II RP (w latach 1921, 1925–1926, i 1935–1936), senator (z list BBWR) i marszałek Senatu III kadencji (1930–1935), wojewoda nowogródzki (1921–1924), wileński (1926–1931), krakowski (1935), pomorski (1936–1939), prezes Światowego Związku Polaków z Zagranicy (1934–1939), Prezydent RP na Uchodźstwie (1939–1947).

Przemyśl (ukr. Перемишль, ros. Перемышль, niem. Prömsel, czes. Přemyšl, łac. Praemislia) – miasto w województwie podkarpackim nad Sanem, liczące 66 389 mieszkańców (XII 2009), co czyni je drugim pod względem ludności miastem województwa podkarpackiego.

Departament Dowodzenia Ogólnego,

Departament Piechoty,

Departament Kawalerii,

Departament Artylerii,

Departament Uzupełnień,

Wojskowy Instytut Naukowo-Oświatowy

Dowództwo Lotnictwa,

Dowództwo Saperów,

Dowództwo Broni Pancernych,

Dowództwo Wojsk Łączności,

Dowództwo Żandarmerii,

Dowództwo Taborów i Szefostwo Remontu.

II wiceminister - szef Administracji Armii, kierował w imieniu ministra całokształtem gospodarki materiałowej i finansowej oraz fachowym wyszkoleniem służb. Pomocnikiem wiceministra był jego zastępca, a organami pracy:

Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej – zgodnie z Konstytucją, najwyższy przedstawiciel polskich władz, gwarant ciągłości władzy państwowej, najwyższy organ państwa w zakresie władzy wykonawczej, czuwa nad przestrzeganiem postanowień i przepisów Konstytucji, zwierzchnik Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej.

Dowództwo Okręgu Korpusu (DOK) - terytorialny organ Ministerstwa Spraw Wojskowych II RP, pełniący w latach 1921-1939 funkcje administracyjno-gospodarcze, mobilizacyjne i garnizonowo-porządkowe.

Biuro Administracji Armii,

Biuro Przemysłu Wojennego,

Biuro Budżetowe,

Departament Uzbrojenia,

Departament Intendentury,

Departament Służby Zdrowia,

Departament Sprawiedliwości,

Departament Budownictwa.

Organami pracy podległymi bezpośrednio ministrowi spraw wojskowych były:

Gabinet M.S.Wojsk.,

Kwatera Główna M.S.Wojsk.,

Dowództwo Obrony Przeciwlotniczej,

Kierownictwo Marynarki Wojennej,

Polowa Kuria Biskupia,

Biuro Wyznań Niekatolickich,

Korpus Kontrolerów,

Biuro Personalne,

Biuro Planowań,

Naczelny Prokurator Wojskowy

Państwowy Urząd Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego

Biuro do Spraw Jednostek Obrony Narodowej,

Komenda Główna Związku Strzeleckiego,

Komenda Główna Junackich Hufców Pracy,

Naczelna Komenda Legii Akademickiej,

Komenda Główna Federacji Polskich Związków Obrońców Ojczyzny i Związków Rezerwy,

Komendy Przysposobienia Wojskowego, Przysposobienia Wojskowego Kobiet,

Przysposobienie Wojskowe Konne,

dowództwa Okręgów Korpusów.

Nr I w Warszawie,

Nr II w Lublinie,

Nr III w Grodnie,

Nr IV w Łodzi,

Nr V w Krakowie,

Nr VI we Lwowie,

Nr VII w Poznaniu,

Nr VIII w Toruniu,

Nr IX w Brześciu,

Nr X w Przemyślu.

W czasie wojny MSWojsk. miało przejąć dowództwo nad obszarem tyłowym kraju, zajmować się szkoleniem rezerw, formowaniem nowych oddziałów oraz uzupełnieniem personalnym i materiałowym wojsk walczących.

Departament Budownictwa Ministerstwa Spraw Wojskowych - organ pracy II Wiceministra Spraw Wojskowych właściwy w sprawach budownictwa, w tym budownictwa fortyfikacji, inspekcji budowlanej oraz administracji nieruchomościami pozostającymi pod zarządem wojskowym.

Departament Piechoty Ministerstwa Spraw Wojskowych (Dep. Piech. M.S.Wojsk.) – fachowy organ pracy I wiceministra spraw wojskowych w sprawach piechoty, w latach 1921-1939.

Prezydent RP Władysław Raczkiewicz dekretem z dnia 19 listopada 1942 zmienił nazwę "Minister Spraw Wojskowych" na nazwę "Minister Obrony Narodowej", a nazwę "Ministerstwo Spraw Wojskowych" na nazwę "Ministerstwo Obrony Narodowej". Zmianę nazwy wprowadzono z dniem 30 listopada 1942 .

Józef Klemens Piłsudski (ur. 5 grudnia 1867 w Zułowie pod Wilnem, zm. 12 maja 1935 w Warszawie) – polski działacz niepodległościowy, dowódca wojskowy, polityk, naczelnik państwa polskiego w latach 1918–1922 i naczelny wódz Armii Polskiej od 11 listopada 1918, Pierwszy Marszałek Polski od 1920; dwukrotny premier Polski (1926–1928 i 1930), twórca tzw. rządów sanacyjnych w II Rzeczpospolitej wprowadzonych w 1926 po zamachu stanu.

Rada Regencyjna Królestwa Polskiego – kolegialny organ mający oficjalnie sprawować władzę zwierzchnią nad zależnym od obu państw centralnych Królestwem Polskim (aktu 5 listopada), zaakceptowany 12 września 1917 roku przez Cesarstwo Niemieckie i Austro-Węgry, okupantów Królestwa. Powstała na podstawie patentu w sprawie władzy państwowej w Królestwie Polskim opublikowanego 15 września 1917.

Ministrowie spraw wojskowych 1918-1942

Przypisy

3 września 1919 Minister Spraw Wojskowych rozkazał, co następuje: W celu uniknięcia na przyszłość nieporozumień przy doręczaniu pism, wysyłanych do Ministerstwa Spraw Wojskowych i Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, w których adresie bywa używany skrót "M.S.W", zarządzam, aby od dnia ogłoszenia niniejszego rozkazu na oznaczenie Ministerstwa Spraw Wojskowych używano jako skrótu "M.S.Wojsk."
W innych krajach występował pod różnymi nazwami, np.: ministerstwo wojny, obrony, sił zbrojnych.
M.S.Wojsk do 1939 mieściło się w gmachu przy ulicy 6 sierpnia w Warszawie
Monitor Polski Nr 191 z 02.11.1918 r.
Instytut funkcjonował na prawach departamentu. Do 1934 r. istniał pod nazwą Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy.
Naczelny prokurator wojskowy był jednocześnie szefem Departamentu Sprawiedliwości M.S.Wojsk.
Dziennik Ustaw Nr 10 z 30.11.1942 r., poz. 21.
Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 26 maja 1923 r. w: Dziennik Personalny M.S.Wojsk. Nr 38 z 12.06.1923 r.
Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 28 maja 1923 r. w: Dziennik Personalny M.S.Wojsk. Nr 38 z 12.06.1923 r.

Bibliografia

Tadeusz Böhm, Z dziejów naczelnych władz wojskowych II Rzeczypospolitej. Organizacja i kompetencje Ministerstwa Spraw Wojskowych w latach 1918-1939, Wydawnictwo "Bellona", Warszawa 1994, ISBN 83-11-08368-1

Regina Czarnecka, Organizacja Ministerstwa Spraw Wojskowych (MSWojsk.) w latach 1918-1921, Biuletyn Wojskowej Służby Archiwalnej Nr 27, Centralne Archiwum Wojskowe, Warszawa 2005