Figurka karmelity Jana od Krzyża (zm. 1591). Jego pisma, np. Droga na Górę Karmel, należą do klasyki mistyki chrześcijańskiej.

Ten artykuł dotyczy duchowości chrześcijańskiej. Zapoznaj się również z: Mistyka.

Mistyka w chrześcijaństwie - droga duchowa człowieka do osiągnięcia, poprzez wiarę, bezpośredniego spotkania z Bogiem już w życiu doczesnym oraz samo spotkanie z Bogiem, jako zwieńczenie tej drogi, nazywane zjednoczeniem mistycznym (łac.) unio mystica. Pod terminem mistyka rozumie się również systematykę, tzn. opis doświadczenia mistycznego i refleksję teologiczną nad nim.

Termin

Początki tego terminu można odnaleźć w starożytności – na styku hellenizmu i chrześcijaństwa. Do średniowiecza występował on jedynie w formie przymiotnikowej: „mistyczny”. Rzeczownik mistyka pojawił się w XVII w. Słowo to, podobnie jak mistycyzm, zostało wzięte z j. greckiego. Wyraz μυστικος (mystikos) pochodzi od μυο (myo) zamykać, np. zamykać oczy. W starożytnej Grecji używane było w odniesieniu do misteriów – określało tajemnicę ceremonii wtajemniczenia. W chrześcijaństwie starożytnym stosowano je w odniesieniu do Pisma Świętego, Liturgii i osobistego życia wiary. Uznaje się, że chrześcijańskie znaczenie terminowi mistyczny jako pierwsi zaczęli nadawać Klemens Aleksandryjski w Kobiercach i Orygenes. Ci Aleksandryjczycy używali go dla określenia alegorycznego i duchowego znaczenia Biblii, hermeneutyki mistycznej: την μυστικην ερμηνείαν (ten mystiken hermeneian). Poszukiwanie tego duchowego sensu stanowi mistyczną drogę prowadzącą do oświecenia. Według Orygenesa wzorem duchowej drogi każdego człowieka, było wyjście z niewoli „świata" do wolności Boskiej, którego archetypem było wyjście z Egiptu narodu wybranego prowadzonego przez Mojżesza.

W liturgii Eucharystię określano jako ucztę mistyczną, ołtarz jako stół mistyczny, a chleb eucharystyczny – chleb mistyczny. Często także chrzest określano jako mistyczne narodziny. Święty Grzegorz z Nyssy określił ochrzczonych odrodzonymi przez mistyczną ekonomię. Katechumenat był okresem wtajemniczenia w doświadczenie wiary (mistagogia). Kandydat na chrześcijanina, katechumen, przechodził od zewnętrznej tylko znajomości prawd wiary do wewnętrznego ich zrozumienia.

Termin mistyczny stał się też określeniem duchowego poznania Boga, m.in. u Orygenesa. Klasycznym autorem, który miał później ogromny wpływ na średniowieczną duchowość były pisma Pseudo-Dionizego Areopagity. Pisał on m.in.:

W XVI w. tradycję tę podjął Jan od Krzyża:

Specyfika mistyki chrześcijańskiej

Wbrew opiniom obiegowym, doświadczenie mistyczne w chrześcijaństwie jest czymś dość powszechnym. Oblicza się, że w samej historii Kościoła w Hiszpanii znanych jest z imienia ok. sześciu tys. mistyczek i mistyków. Według klasycznej definicji franciszkańskiego teologa średniowiecznego Bonawentury z Bagnoregio (1217-1274), mistyka to poznanie Boga poprzez osobiste doświadczenie - cognitio Dei experimentalis, wynikające z faktu, że Boga poznajemy nie tylko przez refleksję teologiczną czy filozoficzną, lecz także przez wiedzę płynącą z doświadczenia wiary.

Mistyka w chrześcijaństwie to doświadczenie duchowe tajemniczego działania łaski otrzymanej we chrzcie, które prowadzi do wejścia w obecność Boga i jedności z Nim. Doświadczenie to urzeczywistnia się na mocy Darów Ducha Świętego i cnót teologalnych, przede wszystkim wewnętrznie, "na dnie duszy". Wyraża się ono czasem także tzw. nadzwyczajnymi łaskami, objawiającymi się zewnętrznie, jak stygmaty, bilokacja czy lewitacja.

Mistycy chrześcijańscy z zasady nie są "wyizolowani" od rzeczywistości zewnętrznej, doświadczenie bliskości Boga zbliża ich do świata. Pamiętając o tajemnicy Wcielenia nie są obojętni na problemy ludzi.

Mistyka chrześcijańska dzieli się zasadniczo na dwa nurty zachodni i wschodni.