Miszkolc - Polski Serwis Naukowy

Na mapach: 48°06′N 20°47′E / 48.1, 20.783

Zamek Diósgyőr w Miszkolcu

Plac Główny w Miszkolcu

Miszkolc-Tapolca, Barlangfurdo: Budynek kąpieliska w jaskiniach

Wodospad w Miszkolc-Lillafured

Miszkolc (węg. Miskolc, słow. Miškovec) – trzecie co do wielkości miasto Węgier. Obecnie Miszkolc jest stolicą komitatu (odpowiednik województwa) Borsod-Abaúj-Zemplén. W 2004 roku liczba mieszkańców Miszkolca przekracza 181 tysięcy.

Margiel – skała osadowa, zwykle szara; składa się z węglanów (wapnia lub magnezu) i minerałów ilastych, używany do wyrobu cementu, także jako nawóz mineralny (sztuczny), ma słaby, nieprzyjemny zapach. Dobrze reaguje z kwasem solnym (HCl), pozostawiając błotnistą plamkę. W technologii ceramiki często marglem określane okruchy węglanów powyżej 0,5 mm występujące w surowcach ilastych.
Węgrzy albo Madziarzy (węg. l.poj.: magyar, l.mn.: magyarok) – naród liczący w sumie ok. 14,5 mln, w tym na Węgrzech 10,5 mln, pozostałe ok. 4 mln tworzy mniejszości w Rumunii (Siedmiogród), Serbii (Wojwodina), Słowacji, Słowenii, Ukrainie (rejon Karpat) i Austrii. Jedna z grup mniejszości węgierskojęzycznej zamieszkującej rumuński Siedmiogród zwana jest Szeklerami (węg. l.poj.: Székely, l.mn.: Székelyek). Część badaczy skłania się ku poglądowi, że Szeklerzy są nie Węgrami, lecz potomkami Hunów.

Położenie

Miasto zostało zbudowane po wschodniej stronie Gór Bukowych, w dolinach rzek Szinva, Hejő oraz Sajó, na pograniczu różnych regionów gospodarczych i krain geograficznych. Nizina łączących się rzek Sajó, Bódva oraz Hernád, miszkolcka brama, od pradawnych czasów jest znaczącym miejscem ruchu kupieckiego i osobowego.

Finlandia, Republika Finlandii (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo w Europie Północnej, powstałe po odłączeniu od Rosji w 1918. Członek Unii Europejskiej. Graniczy od zachodu ze Szwecją i z Bałtykiem, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją.
Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.

Obszar Miszkolca wynosi 236,68 km², z tego 58,02 km² to obszar wewnętrzny miasta, a 178,66 km² to obszar zewnętrzny miasta. Szerokość obszaru wewnętrznego w kierunku zachodnio-wschodnim wynosi 19 km, a w kierunku północno-południowym 10 km. Dzisiejsza powierzchnia – na skutek ruchów skorupy ziemskiej – jest budowy schodowej. Ze wschodu na zachód ma obszar 30 km, w którym możemy zaobserwować cztery „schody”; różnica wysokości osiąga 800 metrów.

Miasta partnerskie to forma partnerstwa między miastami w różnych krajach, która ma na celu wymianę kulturalną, gospodarczą i informacyjną. W Europie formę tę powszechnie określa się terminami: miasta bliźniacze, miasta przyjacielskie (miasta zaprzyjaźnione) lub miasta partnerskie. Poza Europą (szczególnie w krajach anglosaskich) współpracę między miastami określa się pojęciem miasta siostrzane (ang.: Sister City; l. mn.: Sister Cities) lub bliźniacze (ang.: Twin Towns albo Twinning Towns); w krajach socjalistycznych - miasta braterskie.
Jaskinia – naturalna pusta przestrzeń w skale o rozmiarach umożliwiających jej penetrację przez człowieka. Najliczniejsze są jaskinie krasowe, grawitacyjne, tektoniczne, lodowcowe, wietrzeniowo-erozyjne lub pseudokrasowe. Odkrywanie (eksploracja), dokumentowanie oraz naukowe badanie jaskiń to speleologia.

Najniższym terenem jest okolica rzeki Sajó (110-120 m), jest to część regionu Alföld. Budują ją młode złoża plejstoceńskie i holoceńskie (żwiry, piaski, gliny i mułowce).

Od linii równinnego obszaru Avas-Tetemvár do Diósgyőr krajobraz zmienia się w wysoki na 250-300 metrów górzysty obszar, Niskie Góry Bukowe (Alacsony Bükk). W budowie geologicznej wyróżniają się trzeciorzędowe osady morskie – piasek, piaskowiec, margiel, glina oraz warstwy węgla pomiędzy nimi – oraz mioceńskie skały wulkaniczne, głównie tufy. Podłoże porozdzielały potoki oraz inne cieki wodne.

Od Diósgyőr mniej więcej do Lillafüred rozciąga się 400-600 metrowy zręb Środkowych Gór Bukowych (Középső Bükk), którego większą część buduje triasowy wapień, łupek, dolomit oraz inne skały. Do charakterystycznych cech terenu należą formy krasowe.

Przy Lillafüred rozpoczyna się najwyższy stopień krajobrazu Miskolca, wznoszące się na 600-900 metrów Wysokie Góry Bukowe (Magas Bükk), lub płaskowyż Gór Bukowych. Budują je osady morskie (wapień, łupek, dolomit) oraz skały erupcyjne (np. doleryt i porfir). Ze wschodu na zachód wznosi się on stopniowo, a w jego środku wytworzyły się mniejsze i większe jaskinie.

Dane demograficzne

Na podstawie spisu ludności z roku 2001 miasto ma 185 387 mieszkańców, z czego 95,7% to Węgrzy, 2,2% to Romowie, 0,3% to Słowacy, 0,3% to Niemcy, 0,1% to Grecy a 1,4% stanowią inne narodowości. W mieście jest 73 508 mieszkań, na jeden km² przypada 310,56 osoby.

Starożytność – okres w historii Bliskiego Wschodu, Europy i Afryki Północnej obejmujący dzieje tych regionów od powstania pierwszych cywilizacji do politycznego upadku cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku[1].
Plejstocen – epoka, która wraz z holocenem stanowi okres czwartorzędu, który jest formalnie trzecim okresem w erze kenozoicznej. Trwał od 2,588 mln lat temu (obejmując piętro gelas, dawniej zaliczane do pliocenu) do początku holocenu 11700 lat temu (przed rokiem 2000). Plejstocen nieformalnie nazywany jest też epoką lodowcową, lub epoką lodową, w której olbrzymie lodowce kontynentalne (lądolody) pokryły wielką część Europy, łącznie z Polską, a także inne obszary strefy umiarkowanej, a więc zachodnią Syberię, Amerykę Północną, Grenlandię, Tybet, Ziemię Ognistą, Argentynę, Tasmanię.

Historia

W starożytności tereny obecnego miasta Miszkolca zasiedlały plemiona germańskie, w X wieku wyparte przez Węgrów. W 1241 r. został zniszczony przez Mongołów. Od XV wieku miasto królewskie. W latach 1596–1686 znajdował się pod panowaniem tureckim.

Według poświadczeń archeologicznych obszar był zamieszkany od pradawnych czasów. Neolityczne znaleziska mające ponad 70 000 lat, udowadniają, że jest to jeden z najwcześniej zamieszkanych terenów Europy. Pierwsi znani mieszkańcy należeli do celtyckiego plemienia Kotinus, ale Węgrzy zajmujący ojczyznę znaleźli na tych terenach mieszanych etnicznie mieszkańców, którzy mieszkali w okolicach Sötétkapu, po stronie Papszer oraz w okolicach Tetemvár. Na miejscu dzisiejszego zamku Diósgyőr przed zajęciem ojczyzny stał gród zbudowany z ziemi.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.
Łupek – dość niejednoznaczne pojęcie opisujące grupę skał, wykazujących dobrą łupkowatość (złupkowacenie). Najczęściej określenie to dotyczy skał metamorficznych (łupek metamorficzny lub też łupek krystaliczny), lecz jest także powszechnie stosowane do skał osadowych o podobnym wyglądzie (łupek osadowy). Jest to skała o zróżnicowanym składzie i o charakterystycznej teksturze łupkowej. Tekstura łupków osadowych jest spowodowana pierwotnym uwarstwieniem sedymentacyjnym lub wtórnym złupkowaceniem.

Miejsce otrzymało nazwę od rodu Miskóc, jako pierwszy posługując się tą nazwą wspomina Anonim w Gesta Hungarorumban około 1173 roku („que nunc uocatur miscoucy”). Ród Miskóc, który był odgałęzieniem rodu Borsa, dawca nazwy dla województwa, w 1312 stracił ziemię, ponieważ stanął po stronie Máté Csáka a przeciw Karolowi Robertowi. Król podarował posiadłość rodzinie Széchy. Oni po raz pierwszy zdobyli dla Miskolca prawo do sądów oraz targów.

Bułgaria, Republika Bułgarii (България, Република България) – państwo położone w południowo-wschodniej Europie, na Bałkanach. Graniczy z Serbią oraz Macedonią od zachodu, Grecją i Turcją od południa, Morzem Czarnym od wschodu i Rumunią od północy.
Rozgrywki II ligi żużowej w sezonie 2006 rozpoczęły się 9 kwietnia 2006, a zakończyły 24 września. W lidze wystąpiło 9 zespołów, które rozegrały 18 kolejek po 4 spotkania (łącznie 72 spotkań). W II lidze, w przeciwieństwie do Ekstraligi i I ligi, nie następuje druga runda.

Ludwik Węgierski wyniósł Miszkolc do rangi miasta – oppidium – uznał za miasto rolnicze (mezőváros), z zagwarantowaniem praw do wyboru sądów oraz spisywania testamentów – w 1365 roku, mniej więcej w tym samym czasie, kiedy odnowił pobliski Diósgyőr. Król za razem dołączył miasto do korony, która do 1848 roku była własnością króla. Miejscowość zaczęła się szybko rozwijać, na końcu XV wieku miała już 2000 mieszkańców, jednak podczas okupacji tureckiej rozwój zwolnił tempo. W 1544 roku Turcy podpalili miasto i zmusili je do hołdowania. Turcy nakładali podatek na Miszkolc całkowicie do 1687 roku – do wyzwolenia, choć zamek Diósgyőr udało się odbić już w 1674 roku. Miasto w tym okresie stało się ważnym środkiem wytwórstwa wina i na końcu XVII w. działało już 13 cechów. Na końcu czasów tureckich liczba mieszkańców osiągnęła ówczesną liczbę mieszkańców Koszyc (ówczesne Kassa).

Miocen – najstarsza epoka neogenu. Epoka wielkich przemian geologicznych skorupy ziemskiej. Wypiętrzenie nowych łańcuchów górskich zmieniło cyrkulację powietrza w atmosferze i wód w morzach. Trwał od 23,03 mln do 5,332 mln lat temu.
Piaskowiec to średnioziarnista, zwięzła skała osadowa powstała w wyniku scementowania ziaren kwarcu, skaleni, miki oraz okruchów innych skał i minerałów o średnicy 0,063-2 mm za pomocą spoiwa ilastego, krzemionkowego, wapiennego (kalcytowego, dolomitowego) lub żelazistego. Przyjmuje różne zabarwienia od szarego po żółte, czerwone i białe.

Podczas powstania Rakoczego władca Rakoczy (Rákóczi) w Miszkolcu umiejscowił główną kwaterę (od 18 stycznia 1704 roku do 15 marca). 25 września 1706 roku Austriacy zrabowali i podpalili miasto, a w 1711 roku wyniszczyła epidemia cholery, której ofiarą padła połowa mieszkańców. Miszkolc następnie ponownie rozkwitnął. W 1724 komitat Borsod wybrał Miszkolc na miejsce wojewódzkiego ratusza, jako miasto rolnicze o dużej liczebności i centralnym położeniu. W pierwszym spisie ludności z 1786 roku zanotowano 2414 domów oraz 14 179 mieszkańców.

Słowacja, Republika Słowacka () – państwo śródlądowe w Europie Środkowej. Graniczy z Austrią (127 km), Polską (597 km), Czechami (240 km), Ukrainą (98 km) oraz Węgrami (678 km). Łączna długość granicy lądowej wynosi 1740 km. Do 1993 wchodziła w skład Czechosłowacji. Od maja 2004 kraj należy do Unii Europejskiej, a od 1 stycznia 2009 – do strefy euro. Stolicą państwa jest Bratysława, położona nad Dunajem przy granicy z Austrią i Węgrami.
Hornád (węg. Hernád) - rzeka w środkowej Słowacji i w północno-wschodnich Węgrzech, w dorzeczu Dunaju. Długość - 286 km (193 km w Słowacji, 93 km na Węgrzech), powierzchnia zlewni - 4 403 km² (3 303 km² w Słowacji, 1100 km² na Węgrzech), średni przepływ - 30,9 m³/s. Maksymalny przepływ zanotowany - 689 m³/s.

W okresie XVIII i XIX wieku zostało wybudowanych kilka ważnych budynków, spomiędzy nich ratusz, nowy budynek województwa (około 1820 r.), teatr (na terenie dzisiejszego kraju pierwszy murowany teatr, pierwszy został wybudowany w Klużu-Napoki (Kolozsvár), synagoga, liczne szkoły i świątynie. Te lata natomiast przyniosły miastu nie tylko rozwój: w 1873 roku znowu wybuchła epidemia cholery, a w 1878 roku ogromna powódź odebrała życie kilku setkom ludzi. Powódź zniszczyła bardzo dużo budynków, ale na ich miejsce wybudowano ładniejsze, większe budynki. Pierwsza wojna światowa nie dotknęła bezpośrednio miasta, lecz pośrednio spowodowała śmierć wielu ludzi, na froncie oraz z powodu epidemii cholery umarło wiele obywateli Miszkolca.

Góry Bukowe (517.2; węg. Bükk hegység) – grupa górska w Wewnętrznych Karpatach Zachodnich, zaliczana w skład Średniogórza Północnowęgierskiego. Położone w całości na Węgrzech, zajmują obszar o długości ok. 60 km i szerokości do 50 km. Góry Bukowe leżą między górami Mátra, pogórzem Aggtelek, górami Cserehát i Górami Zemplińskimi, pomiędzy miastami Eger i Miszkolc. W XVIII w. intensywnie eksploatowane przemysłowo. Od 1976 ich środkowa część jest parkiem narodowym (Park Narodowy Gór Bukowych). Obecnie są popularnym rejonem ruchu turystycznego, a w zimie - nawet narciarstwa. Udostępnia je m. in. funkcjonująca od grudnia 1921 r. kolej wąskotorowa na trasie Miszkolc – Fáskert – Papírgyár – Lillafüred – Garadna długości 18 km.
Kras (procesy krasowe, krasowienie) – procesy rozpuszczania skał przez wody powierzchniowe i podziemne, jeden z rodzajów wietrzenia chemicznego. Krasowieniu podlegają skały krasowiejące: przede wszystkim wapienie, a także dolomity, margle, gips, anhydryt, halit (potocznie sól kamienna).

Miszkolc był jedynym miastem Węgier, który po uregulowaniach administracyjnych z 1886 roku, a przed Trianon, który dzięki nadzwyczaj szybkiemu rozwojowi mógł się przeobrazić w 1909 roku z miasta wojewódzkiego w prawnie samodzielne miasto. Instytut ds. egzekucji kar (dziś: Instytut ds. Egzekucji kar dla województwa Borsod-Abaúj-Zemplén) ufundowano w 1902 roku.

Turcja (tur. Türkiye, Republika Turcji – Türkiye Cumhuriyeti) – państwo położone w Azji na półwyspie Azja Mniejsza, a częściowo również w Europie ze stolicą w Ankarze. Część europejska – Tracja stanowi 3% powierzchni i oddzielona jest od części azjatyckiej morzem Marmara oraz cieśninami Bosfor i Dardanele. Turcja jest krajem czterech mórz, gdyż od północy otacza ją Morze Czarne, od zachodu Morze Egejskie i morze Marmara, a od południa Morze Śródziemne – nazywane w języku tureckim Morzem Białym.
Czechy (. Na powierzchni 78 866 km² żyje ponad 10,5 mln osób, z czego 94% to Czesi. Obowiązuje czterostopniowy podział administracyjny – na 14 krajów, 204 gminy III stopnia, 384 gminy II stopnia oraz 5661 gmin I stopnia.

Po zawarciu umowy pokojowej w Trianon w gospodarce na krótki czas nastąpiło załamanie. Wielu uciekinierów z obszarów kraju odłączonych od ojczyzny po Trianon przyjechało do Miszkolca. Miasto musiało przejąć dotychczasową rolę Koszyc jako centrum regionu. To i przygotowania do zbliżającej się II wojny światowej, które sprawiły, że Miszkolc stał się najważniejszym ośrodkiem przemysłu ciężkiego kraju- przyniosło to ponowny rozwój, choć miasto wiele ucierpiało w ostatnim roku wojny. Pierwszy atak powietrzny dotknął miasto 2 lipca 1944 roku. Armia Czerwona zajęła Miszkolc 4 grudnia. Podczas wojny 350 budynków zostało doszczętnie zniszczonych, a 7150 doznało poważnych szkód.

Rosja, Federacja Rosyjska (. Rosja jest największym państwem na świecie według powierzchni, jej terytorium jest większe od kontynentu: Europy, Australii i Antarktydy. Pod względem liczby ludności zajmuje 9. miejsce (po Chinach, Indiach, USA, Indonezji, Brazylii, Pakistanie, Bangladeszu i Nigerii).
Białystok (białorus. Беласток, ros. Белосток, lit. Balstogė, esp. Bjalistoko, jid. ביאַליסטאָק) – miasto wojewódzkie w północno-wschodniej Polsce, w Nizinie Północnopodlaskiej leżące nad rzeką Białą. Jest miastem na prawach powiatu, stolicą województwa podlaskiego i siedzibą władz ziemskiego powiatu białostockiego.

W 1945 roku z połączenia Miszkolca, Diósgyőr i Hejőcsaba został utworzony tzw. Wielki Miszkolc. W czasach socjalistycznych także później dołączano nowe miejscowości do Miszkolca.

W 1949 roku z Bańskiej Szawnicy do Sopronu Akademię Górnictwa, której położenie zostało ocenione na za bliskie zachodniej, z miasta przeniesiono bardziej na wschód, do Miszkolca, wtedy już pod nazwą Politechnika Przemysłu Ciężkiego (Nehézipari Műszaki Egyetem). W następnych dziesięcioleciach miasto wchłonęło wszystkie pobliskie miejscowości, w odwiecznej rywalizacji z Debreczynem stał się drugim największym miastem kraju, licząc w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku ponad 200 000 mieszkańców.

Borsod-Abaúj-Zemplén – komitat na północnym wschodzie Węgier, na granicy ze Słowacją. Powstał z połączenia części dawnych komitatów Borsod, Gömör és Kishont, Abaúj-Torna i Zemplén, pozostałych przy Węgrzech po traktacie w Trianon. Zalicza się do unijnego regionu statystycznego "Północne Węgry" (Észak-Magyarország).
Komitat (z łac. commitatus; węg. megye, chorw. županija, słowacki župa) - jednostka administracyjna I rzędu w podziale administracyjnym Węgier oraz Chorwacji, odpowiadająca polskiemu województwu.

Lata dziewięćdziesiąte XX wieku przyniosły kryzys przemysłu ciężkiego. Liczba ludności miasta zaczęła się zmniejszać, Debreczyn przejął pozycję drugiego największego miasta kraju, a Nyíregyháza stała się rywalem Miszkolca jako jeden z najważniejszych ośrodków północnych Węgier.

Diabaz – magmowa skała żyłowa o składzie mineralnym bazaltu ale o grubszym ziarnie (paleobazalt). Najczęściej nazywa się tak skały powstałe w erze paleozoicznej, zwłaszcza w dolnej jej części. Zawiera dużo wapnia. Składa się z plagioklazu i piroksenu, ma strukturę ofitową.
Sajó [po węgiersku czyt. "Szajo"] (słow. Slaná) – rzeka w środkowej Słowacji i w północno-wschodnich Węgrzech, w dorzeczu Dunaju. Długość – 229 km, z tego 110 km na Słowacji, 129 km na Węgrzech, powierzchnia zlewni – 5 545 km2.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)