Mitologia - Polski Serwis Naukowy

Asklepios z wężem

Mitologia (gr. μυθολογια, gdzie μυθοι to baśń, mit, a λέγειν opowiadać) – zbiór legend i podań o bogach i bohaterach, funkcjonujący w danej religii lub społeczności. Terminem tym określa się również naukę zajmującą się badaniem mitów.

Nauka – autonomiczna część . Nauka jest budowana i rozwijana wyłącznie za pomocą tzw. metody naukowej lub metod naukowych nazywanych też paradygmatami nauki poprzez działalność badawczą prowadzącą do publikowania wyników naukowych dociekań. Proces publikowania i wielokrotne powtarzanie badań w celu weryfikacji ich wyników, prowadzi do powstania wiedzy naukowej dostępnej dla całej ludzkości. Zarówno ta wiedza jak i sposoby jej gromadzenia określane są razem jako nauka.

Śródziemie (ang. Middle-earth) – fikcyjna pradawna kraina, w której toczy się akcja większości opowieści J.R.R. Tolkiena. Określenie to używane jest zarówno na określenie całego świata (Ardy) opisanego w Hobbicie, Władcy Pierścieni i Silmarillionie, jak i w węższym sensie, jako nazwa głównego kontynentu Ei (zwanego również Endorem).

Mitologia a religie

Mitologii nie należy utożsamiać z religią. Religia opiera się na kulcie i obrzędach, które, w przeciwieństwie do płynnych i łatwo ulegających przemianom mitów, są trwałe, odporne na postęp cywilizacyjny i przechowują bardzo dawne formy wierzeń. Przez mitologię należy rozumieć system personifikacji, alegorii i symboliki, które wyrażały stosunek człowieka do świata. Tę złożoną − także dla współczesnego człowieka − relację objaśniały dawnym ludom podania, baśnie i legendy.

Bóg lub bóstwo – pojęcie istoty nadprzyrodzonej leżące u podstaw większości wierzeń religijnych. Zajmuje się nim teologia, a także filozofia i jest ono uważane za zagadnienie metafizyczno-egzystencjalne. Ze względu na duże zróżnicowanie rozumienia tego pojęcia, trudno jest o jego jednoznaczną definicję. Jako najbardziej różniące się od siebie, należy wyodrębnić definicje używane przez popularne religie politeistyczne i monoteistyczne, deizm, panteizm oraz panenteizm. Wśród religii monoteistycznych należy wyróżnić monoteizm trynitarny.

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

Mitologie mają znaczący wpływ na rozwój kulturowy prawie wszystkich społeczeństw i narodów (wyjątkiem są najprymitywniejsze ludy, jak brazylijscy Pirahã). Na kulturę europejską wpłynęła zwłaszcza mitologia grecka, której źródeł szukać należy w pierwotnym fetyszyzmie: starożytny grecki wieśniak oddawał cześć starym drzewom i kamieniom. Meteorytom, jako że przybyły z nieba, przypisywano boską moc. Podobną czcią otaczno zwierzęta: w Tebach łasicę, w Tesalii mrówki. Dionizos w odległej przeszłości był bykiem, Demeter klaczą, a wszystkie bóstwa ziemi wężami. Dopiero w czasach historycznych bogowie greccy przyjęli postać ludzką, z niewielkimi atrybutami odzwierzęcymi (sowa Ateny, wąż Asklepiosa).

Klacz – samica ssaków nieparzystokopytnych, w szczególności dorosła samica konia powyżej trzeciego roku życia (potocznie: kobyła). Klacze są zwykle spokojniejsze i mniej porywcze od ogierów, a nawet wałachów. Klacz w ciąży jest bardzo nerwowa i nieufna.

Demeter (także Demetra, gr. Δημήτηρ Dēmētēr, łac. Ceres) – w mitologii greckiej bogini płodności Ziemi, urodzaju, ziemi uprawnej, zbóż, rolnictwa. Jej córką jest Kora.

Mitologia grecka, bogata i barwna, przekazana została nowożytnej Europie przez ludzi doby renesansu, którzy sięgnęli do literatury antycznej od Homera po Wergiliusza. Nie miały takiego szczęścia mitologie ludów europejskich niemal zniszczone i wykorzenione w procesie chrystianizacji. W szczątkowych formach przetrwały obrządki związane z cyklem solarnym i wiedza o strukturze wierzeń wywodzących się z bytów plemiennych. Mity dawnych Germanów czy Słowian przetrwały jedynie w bajkach, przysłowiach, nazwach osobowych i miejscowych oraz w skromnej epice ludowej. Znacznie więcej zachowało się z mitologii Celtów z Wysp Brytyjskich i Skandynawów, schrystianizowanych najpóźniej.

Religia Słowian – zespół wierzeń, mitów i praktyk kultowych Słowian w okresie przed chrystianizacją, zaliczany do systemów religii politeistycznych z akcentami panteistycznymi i być może dualistycznymi. Informacje o religii Słowian w nikłym stopniu dotrwały w źródłach do dnia dzisiejszego. Nie zachowały się żadne źródła bezpośrednie, a jedynie lakoniczne relacje chrześcijańskie, często spisywane przez niezorientowanych bezpośrednio w temacie autorów lub kronikarzy żyjących w kilkadziesiąt, czy kilkaset lat po chrystianizacji. Pełna rekonstrukcja wierzeń słowiańskich nie jest możliwa, a dokonywane próby często budzą wątpliwości, co do tego czy przyjęte metody są właściwe i wiarygodne. Rekonstrukcja odbywa się przede wszystkim w oparciu o ślady dawnych wierzeń zachowane w folklorze i wierzeniach z okresu już chrześcijańskiego. Nie bez znaczenia są także badania z zakresu szerzej pojmowanej teorii religii.

Asklepios (gr. Ἀσκληπιός Asklēpiós, Asclepius, łac. Aesculapius) – grecki bóg, opiekun sztuki lekarskiej. Jego rzymskim odpowiednikiem był Eskulap. Za jedną z postaci Asklepiosa uważany był też fenicki boski uzdrowiciel, Eszmun (Jasumunu).

Inne rodzaje mitów

Do naszych czasów przetrwały również legendy związane z prehistorycznym obrazem powstawania plemion i narodów. W mitologii słowiańskiej do takich legend zaliczyć można opowieść o Lechu Czechu i Rusie, o Popielu i Piaście, Kraku i Wandzie co nie chciała Niemca, bądź też o pochodzeniu polskiego godła. U Słowian Wschodnich podobna legenda legła u podstawy wywiedzenia panującej dynastii Rurykowiczów.

Słowianie – kryterium lingwistyczne, ogół ludności posługującej się językami słowiańskimi, oraz kulturowe, podobne zwyczaje, obrzędy, wierzenia. Najliczniejsza indoeuropejska grupa ludnościowa w Europie, zamieszkująca wschodnią, środkową oraz południową część tego kontynentu, a także północną część Azji.

Kultura (z łac. colere = "uprawa, dbać, pielęgnować, kształcenie") – termin ten jest wieloznaczny, pochodzi od łac. cultus agri ("uprawa ziemi"), interpretuje się go w różny sposób przez przedstawicieli różnych nauk. Kulturę można określić jako ogół wytworów ludzi, zarówno materialnych, jak i niematerialnych: duchowych, symbolicznych (takich jak wzory myślenia i zachowania).

Rolę współczesnych mitów odgrywają legendy miejskie oraz zwykłe plotki, które − w sprzyjających okolicznościach − przerastają oficjalne doniesienia mediów. Do takich mitów zaliczyć można Człowieka Śniegu, Trójkąt Bermudzki, UFO i wiele innych.

Istnieją również fikcyjne mitologie stworzone na potrzeby utworów literackich (szczególnie w literaturze fantasy), np. mitologia Śródziemia stworzona przez J.R.R. Tolkiena.

Chrystianizacja – proces wypierania rodzinnych wierzeń etnicznych, osiadłego w określonym rejonie ludu, przez wiarę chrześcijańską. Jego największe nasilenie przypadało w okresie średniowiecza, a spowodowane było dominującą pozycją chrześcijaństwa wśród ówczesnych europejskich władców oraz rosnącymi wpływami papiestwa.

Lech, Czech i Rus - legenda o trzech braciach: Lechu, Czechu i Rusie, którzy założyli trzy słowiańskie narody: Polskę (zwaną także Lechią), Czechy oraz Ruś (z której w okresie stuleci wyodrębniły się Rosja, Ukraina i Białoruś.

Zobacz też

Zobacz hasło mitologia w Wikisłowniku

mitologizacja

Przypisy

J.Parandowski, Mitologia, s.7.
A.Gieysztor, Mitologia Słowian, s.5.
J.Parandowski, Mitologia, s.8.
J.Parandowski, Mitologia, s.9.
A.Gieysztor, Mitologia Słowian, s.8.
F.Sielicki, Najstarsza Kronika Kijowska. Powieść Minionych Lat, Wrocław 2005.

Bibliografia

Aleksander Gieysztor: Mitologia Słowian. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i filmowe, 1982. ISBN 83-221-0152-X.

Jan Parandowski: Mitologia: Wierzenia i podania Greków i Rzymian. Warszawa: Czytelnik, 1967.

Linki zewnętrzne

Mitologie i mity z całego świata. Przedstawienia graficzne bogów oraz magia, e-booki itp.

Encyclopedia Mythica (ang.)

Homer (st.gr. Ὅμηρος, Hómēros, nw.gr. Όμηρος) (VIII wiek p.n.e.) – grecki aojda (rapsodas). Uważa się go za ojca poezji epickiej. Najstarszy znany z imienia europejski poeta, który zapewne przejął dziedzictwo długiej i bogatej tradycji poezji heroicznej (której istnienie jest wszakże czystym domysłem).

Germanie, inaczej Germanowie - odłam Indoeuropejczyków żyjący w północnej i środkowo-północnej Europie, na północ od ludów celtyckich, posługujący się językami germańskimi. W epoce brązu zamieszkiwali tereny Skandynawii, Jutlandii i części Niemiec. Wg Tacyta (I w. n.e.) Germanie dzielili się na Ingewonów, Hermionów i Istewonów, wymienia też Swebów (Swewów), Wandalów, Chattów, Fryzów, Chauków i Cherusków, Semnonów (prawdopodobnie należących do Swebów) i Longobardów (również należących do Swebów), Anglów, Hermundurów, Markomanów, Kwadów, Bastarnów, Gotów, Gepidów, Swinonów i Sytonów.