Mniejszości narodowe Wietnamu - Polski Serwis Naukowy

Według przeprowadzonego w roku 1999 spisu powszechnego (stan na 1 kwietnia 1999 r.) ludność Wietnamu liczyła 76 323 173 osób, z czego znaczną większość - 65 795 718 stanowili Wietnamczycy (Kinh), a 10 486 590, czyli 13,7% należało do 53 oficjalnie uznanych mniejszości narodowych. W użyciu były, należące do pięciu rodzin językowych, 94 oficjalne języki i wiele dialektów. Około dwudziestu grup etnicznych posiadało własne pismo, z tego trzy: Czamowie, Khmerzy i Thai zbliżone do indyjskiego alfabetu dewanagari, a trzy: Tay, Dao i San Chay wywodzące się z chińskich ideogramów. Pozostali używali zaadaptowanego alfabetu łacińskiego.

Alfabet łaciński (łacinka), tzw. alfabet rzymski – alfabet, system znaków służących do zapisu większości języków europejskich oraz wielu innych. Jest najbardziej rozpowszechnionym alfabetem na świecie – posługuje się nim ok. 35% ludzkości. Wywodzi się z systemu służącego do zapisu łaciny.

Kultura Đông Sơn − kultura prehistoryczna z epoki brązu. Nazwa pochodzi od stanowiska archeologicznego we wsi Đông Sơn nad rzeką Mã w prowincji Thanh Hóa w Wietnamie północnym. Najbardziej charakterystyczne obiekty kultury Đông Sơn, to bogato zdobione bębny z brązu spotykane na całym obszarze Azji Południowo-wschodniej, a także w południowych Chinach. Badania archeologiczne wykazują powiązania z wcześniejszymi kulturami indochińskimi, takimi jak kultura Hoà Bình, czy Gò Mun. Ludność kultury Đông Sơn, uważana za protoplastów dzisiejszych Wietnamczyków, przywędrowała z doliny Mekongu i rozprzestrzeniła się na terenach dzisiejszego Wietnamu Północnego i południowych Chin, gdzie z czasem uległa znaczącej sinizacji.

Ludność Wietnamu rośnie bardzo szybko, chociaż nie tak szybko jak przewidywano pod koniec lat 80. (w 2000 r. miało być 120 mln obywateli). Wg danych za rok 2008 liczba ta wynosi 86 210 800. Liczba obywateli deklarujących przynależność do mniejszości narodowych rośnie znacznie szybciej, niż ogólny przyrost ludności. Może to wynikać nie tyle z przyrostu naturalnego, co ze zmieniającej się polityki społecznej państwa liczącego na coraz większe przychody z turystyki.

Degar (lub Dega – góral, z j. Ede) Nazwa jaką określają się rdzenni mieszkańcy Płaskowyżu Centralnego w Środkowym Wietnamie. W literaturze zachodniej używana jest równolegle nazwa Montagnards pochodząca z języka francuskiego. Do grupy tej należą zarówno mniejszości etniczne pochodzenia austronezyjskiego (Gia Rai, Rade, Raglai, Chu Ru) jak i mon-khmerskiego (Ba Na, Co Ho, Xe Dang, Bru, ...). Z ludem Degar związana jest również nazwa Bajaraka od nazwy utworzonego w czasie wojen indochińskich frontu wyzwoleńczego. Jest to skrót pochodzący od pierwszych liter czterech głównych narodowości: Bahnar (Ba Na), Jarai (Gia Rai), Rade i Kaho (Co Ho).

Wietnamczycy – , z czego 86% to właściwi Wietnamczycy, określający się nazwą Kinh. Pozostali zaliczani są do mniejszości narodowych. Ich duże skupiska występują także w USA 1,2 mln; Kambodży 520 tys., Francji 250 tys., Kanadzie 150 tys., Szwecji 135 tys., Niemczech 80 tys. i w Polsce około 50 tys. Te skupiska tworzy emigracja polityczno-ekonomiczna.

Struktura etniczna ludności Wietnamu

Spotykane w literaturze nazewnictwo wietnamskich grup etnicznych zawiera wiele synonimów i rozbieżności. Zdarzają się zarówno nazwy jakimi te ludy określają się same, jak i nazwy nadane przez sąsiadów. Niekiedy są to określenia pejoratywne. Często różnice wynikają z odmiennej transkrypcji fonetycznej (np. Gia Rai – Jarai, Ê Đê – Rhade). Nazewnictwo podane w tabeli oparte jest na oficjalnych danych z wietnamskiego GUS i Komitetu do Spraw Mniejszości Etnicznych i Terenów Górskich.

Khmerzy – naród mieszkający w , USA, Kanadzie, Australii, Nowej Zelandii. Posługują się językiem khmerskim z grupy mon-khmer rodziny austroazjatyckiej. Od XV wieku wyznają buddyzm theravada. Główne zajęcia: uprawa zbóż na glebach sztucznie nawadnianych, hodowla, rybołówstwo. U Khmerów kobiety zajmują wysoką pozycję społeczną, dużą rolę odgrywają również klasztory.

Wojny indochińskie – seria wojen toczonych na półwyspie Indochińskim w latach 1946-1979, zamykająca okres kolonialny historii tego obszaru i ustalająca obecny kształt byłych kolonii francuskich: Kambodży, Laosu i Wietnamu.

Tabela: Nazewnictwo i liczebność grup etnicznych w Wietnamie (stan na 1 kwietnia 1999 r.)

Wędrówki ludów w Azji Południowo-Wschodniej

Według ostatnich badań ludy austroazjatyckie, do których obecnie zalicza się również Wietnamczyków, zasiedliły Indochiny na długo zanim pojawiły się tam forpoczty ludności austronezyjskiej. Ci ostatni pojawili się na wybrzeżach Morza Południowochińskiego stosunkowo późno, bo dopiero w pierwszym tysiącleciu p.n.e. W XIII w. zaczęła do Indochin napływać ludność taj-kadaj uciekająca przed mongolskimi zagonami Wielkiego Chana Kubilaja. Ludność hmong-mien i chińsko-tybetańska przybyła jeszcze później. Ostatnie plemiona (np. Hmong (Meo)) pojawiły się w górach na północy Wietnamu pod koniec XIX w..

Rade (Rhade, Ede, wiet. Ê Đê) – grupa etniczna w Wietnamie i Kambodży, w 1999 roku jej liczebność przekraczała 270 tys. osób. W Wietnamie Rade posiadają status oficjalnej mniejszości etnicznej.

Indochiny - nazwa stosowana dla określenia wschodniej części Półwyspu Indochińskiego (Azja Południowo-Wschodnia), obejmującej współcześnie państwa Laos, Kambodża (Kampucza) i Wietnam. Nazwa ta została nadana przez Europejczyków, którzy zwrócili uwagę na wpływ kultury chińskiej i hinduskiej na kulturę rodzimą tego obszaru.

Kolejność zasiedlania znajduje odbicie w dzisiejszej strukturze etnicznej Wietnamu.

Obecne terytorium, w czasach historycznych, było zajęte przez trzy niezależne państwa zajmujące terytoria zgodne z geograficznym podziałem kraju na Wietnam północny, środkowy i południowy. Obecna ludność Kinh (Wietnamczycy), do której przynależność w 1999 r. zadeklarowało prawie 90% obywateli, jeszcze w piętnastym wieku mieszkała na terenie Wietnamu północnego. Na pozostałą część obecnego terytorium rozprzestrzeniła się dopiero w drugiej połowie ubiegłego tysiąclecia. Dlatego celowym się wydaje omówienie uwzględniające podział na regiony geograficzne.

Dialekt (gr. διάλεκτος dialektos – "rozmowa, sposób mówienia") – regionalna odmiana języka, odznaczająca się swoistymi cechami fonetycznymi, leksykalnymi itp. Każdy posiada pewną liczbę wyrazów nie znanych innym odmianom, różnice leksykalnie mogą wynikać z odmiennych warunków przyrodniczych i kulturowych.

Laos (Lao, Laotańska Republika Ludowo-Demokratyczna - Sathalanalat Paxathipatai Paxaxôn Lao) – państwo w Azji Południowo-Wschodniej, na Półwyspie Indochińskim. Stolica Wientian (180 tys. mieszkańców), główna rzeka Mekong. Na północy Laos graniczy z Birmą i Chinami, na wschodzie z Wietnamem, na południu z Kambodżą, a na zachodzie z Tajlandią.

Wietnam północny

Ludność Kinh powstała w wyniku asymilacji najbardziej dynamicznych plemion mon-khmerskich (austroazjatyckich), które przywędrowały z doliny Mekongu w okresie 5 do 10 tysięcy lat temu. Ludy te zasiedliły dolinę Rzeki Czerwonej, a następnie tereny leżące na północ, na terenie dzisiejszych Chin Południowych. O zasięgu ich rozprzestrzenienia świadczą liczne stanowiska archeologiczne kultury Đông Sơn. Podstawą bytu tych ludzi była mokra uprawa ryżu, czego konsekwencją był brak zainteresowania terenami górskimi. Ta tendencja utrzymała się, w praktyce, do końca XIX w.

Zjednoczony Front Wyzwolenia Narodów Uciskanych − (z francuskiego: FULRO − Front Uni de Lutte des Races Opprimées, wiet: Mặt trận Thống nhất Đấu tranh của các Sắc tộc bị Áp bức) powstała w 1964 r. organizacja walcząca o autonomię mniejszości narodowych Degar zamieszkujących Płaskowyż Centralny w Wietnamie. FULRO było blisko związane z ruchem Bajaraka i uważane za jego ramię zbrojne. Oficjalny program zawierał trzy podstawowe punkty:

Języki austroazjatyckie – duża rodzina językowa, skupiająca języki, używane w południowowschodniej Azji oraz na małych obszarach, rozrzuconych po Indiach i Bangladeszu. Termin austroazjatyckie pochodzi od łacińskiego słowa auster, oznaczającego południe i nazwy kontynentu - Azja. Należą do niej między innymi języki: mundajskie (munda), staromalakijskie, khasyjskie, nikobarskie oraz mon-khmerskie z językiem khmerskim. Wymienić tu jeszcze można grupę mieszaną z językami czam, radai i sedang które powstały z nawarstwienia się dialektów austroazjatyckich na substrat austronezyjski. Z rzeczonych języków, tylko wietnamski, khmerski i mon mają długą tradycję piśmienniczą, a tylko wietnamski i khmerski oficjalny status (odpowiednio, w Wietnamie i Kambodży). Reszta języków, jest używana przez mniejszości etniczne. Powszechne sądzi się, że pierwotny ich zasięg obejmował południowo-wschodnią Azję i wschodnią część subkontynentu indyjskiego, a dominacja na tych ziemiach innych języków – w tym indoeuropejskich, dajskich, drawidyjskich i sino-tybetańskich jest rezultatem późniejszych migracji ludności (na dowód, podaje się m.in. zapożyczenia austroazjatyckie w tybetańsko-birmańskich językach wschodniego Nepalu.) Podejmowano próby udowodnienia pokrewieństwa między nimi a językami austronezyjskimi, tworząc tym samym – nadrodzinę języków austrycznych czy austryjskich.

Plemiona z tej samej grupy językowej viet-muong zajmujące wyżej położone tereny, przekształciły się w Muongów, jedną z liczniejszych wietnamskich mniejszości. Mimo wspólnego pochodzenia ich tradycja i kultura jest bardziej zbliżona do Tajów (nie należy mylić z mieszkańcami Tajlandii), niż do Kinh. Sami Kinh mają więcej wspólnego z Chińczykami, niż z grupami ludności mon-khmerskiej z innych regionów kraju, co jest efektem ostrej sinicyzacji, jakiej Wietnamczycy byli poddawani przez ponad tysiąc lat niewoli chińskiej.

Ryż siewny (Oryza sativa L.) – gatunek ryżu, jednorocznej rośliny zbożowej z rodziny wiechlinowatych (Poaceae), dawniej nazywanych trawami (Graminae). Pochodzi z Azji Południowo-Wschodniej. Jest drugim, po pszenicy, najczęściej uprawianym zbożem świata, stanowiąc podstawę wyżywienia 1/3 ludności świata (głównie dla mieszkańców wschodniej i południowo-wschodniej części Azji). 95% światowych zbiorów ryżu siewnego przeznacza się na pokarm dla ludzi.

Pismo chińskie (jap. kanji, kor.: hancha, wietn.: hán tự) – sylabowe pismo logograficzne (ideograficzno-fonetyczne) stworzone najwcześniej 8 tys. lat temu, a najpóźniej 4,5 tys. lat temu w Chinach, zaadaptowane do zapisu innych języków Azji Wschodniej, obecnie przede wszystkim japońskiego, a w mniejszym stopniu także koreańskiego.

Grupy hmong-mien, taj-kadaj i chińsko-tybetańskie, napływające na tereny Wietnamu północnego w okresach późniejszych, zajmują jeszcze wyższe partie gór – zwykle powyżej 800 m n.p.m.

Po uzyskaniu niepodległości w 1954 r. Socjalistyczna Republika Wietnamu, wzorując się na ZSRR, utworzyła w 1962 r. dwa okręgi autonomiczne na terenach z przewagą ludności mniejszościowej. Autonomiczny Region Thái-Mèo w zachodniej części Wietnamu północnego, na granicy z Laosem i Chinami, oraz Autonomiczny Region Việt Bắc przy granicy chińskiej, na północ od Hanoi. Po zjednoczeniu, oba okręgi zostały zlikwidowane w 1976 r.

Wietnam (oficjalnie: Socjalistyczna Republika Wietnamu, wiet.: Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam) − państwo w Azji Południowo-Wschodniej. Graniczy z Chinami, Laosem i Kambodżą. Z liczbą ludności ponad 86 mln, jest 13. co do wielkości populacji państwem świata.

Mekong (chiń.: 瀾滄江, Láncāng Jiāng, taj.: Me Nam Khong, tybet.: Dza-cza, Me Kong, Me Nam Kong, wiet.: Mê Kông) – najdłuższa rzeka na Półwyspie Indochińskim (4. w Azji, 9. na świecie).

Wietnam środkowy

Według współczesnych poglądów Czampa – hinduistyczne królestwo, którego początki określa się na II w. n.e. nie było jednolitym państwem, lecz luźnym związkiem feudalnych królestw. Państewka te, zakładane przez przybyłych morzem austronezyjskich żeglarzy, podporządkowały sobie lub zepchnęły na wyżej położone tereny wcześniejszą ludność austroazjatycką. Obecnie uważa się, że pozostała po Czampie ludność, to nie tylko Czamowie, ale również inne, zmieszkujące środkowy Wietnam mniejszości etniczne, i to zarówno pochodzenia austronezyjskiego (Gia Rai, Rade, Ra Glai, Chu Ru) jak i mon-khmerskiego (Ba Na, Cờ Ho, Xơ Đăng, Bru, ...).

Muong – mniejszość etniczna w Wietnamie z tej samej grupy językowej Viet-Muong, co Kinh (właściwi Wietnamczycy), wg spisu z 1999 roku liczy 1 137 515 osób i jest trzecią co do wielkości spośród 53 grup mniejszościowych.

Dewanagari (देवनागरी, z sanskr. Devanāgarī; deva "bóg" + nagari "miasto") – pismo alfabetyczno-sylabiczne, używane w północnych, zachodnich i środkowych Indiach do zapisu kilkunastu języków z grupy języków indoaryjskich, m.in. sanskrytu, hindi, marathi, nepali.

W wyniku ekspansji Wietnamu Czampa została stopniowo zajęta, a jej ludność zepchnięta na wyżej położone tereny, leżące poza zainteresowaniem osadników wietnamskich. Na początku XX w., gdy francuscy kolonizatorzy odkryli, że na płaskowyżu Tây Nguyên są znakomite ziemie do uprawy kawy, herbaty i kauczuku, rozpoczął się napływ ludności z terenów nizinnych. Rdzenna ludność określająca się terminem Dega (lub Degar – góral z j. Ede) wielokrotnie stawiała temu zorganizowany opór. Wynikłe z tego konflikty etniczne były wykorzystywane w kolejnych wojnach indochińskich przez wszystkie walczące strony.

Języki chińsko-tybetańskie (sino-tybetańskie) to jedna z hipotetycznych rodzin językowych, do której należą języki używane na terenie Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej przez ludność rasy żółtej. Językami tymi posługuje się ponad miliard ludzi.

Hmong (wym. m̥ɔ̃ŋ) lub Mong (mɔ̃ŋ) – liczna grupa etniczna zamieszkująca górzyste regiony Azji Południowo-Wschodniej, posługująca się językiem hmong. W południowych Chinach, gdzie mieszka ich około 3 mln, stanowią najliczniejszy odłam ludu Miao. W innych krajach żyje łącznie około 1,7 miliona Hmongów: w Wietnamie – 790 tys., w Laosie – 450 tys., w Tajlandii – 150 tys., a poza Azją w Stanach Zjednoczonych (275 tys.), we Francji (16 tys.) i innych krajach świata.

Wietnam południowy

Ta część Wietnamu to przede wszystkim delta Mekongu, gdzie (mimo trwających wśród archeologów sporów o to czy ludność Funanu, najstarszego państwa na tym terenie uznawanego przez Khmerów za swoje – była pochodzenia austronezyjskiego, czy austroazjatyckiego), za rdzenną ludność uważa się przede wszystkim Khmerów Krom. Ludność ta, pod koniec XVIII w., została przejęta przez Wietnam wraz z terytorium, kosztem sąsiedniej Kambodży. Drugą, co do wielkości mniejszością etniczną na terenie Wietnamu południowego są Chińczycy osiedlający się tam od czasów upadku dynastii Ming w 1644 r. Chińczycy, czyli Hoa, zamieszkujący przede wszystkim w dużych miastach, w czasach kolonialnych skupiali w swoich rękach większość handlu, transportu i przedsiębiorstw. Ich liczba systematycznie się zmniejsza wskutek emigracji oraz polityki asymilacyjnej, będącej wynikiem umowy między Chinami i Wietnamem.

Rzeka Czerwona (chin. upr.: 红河; chin. trad.: 紅河; pinyin: Hóng Hé; wiet.: Sông Hồng lub Hồng Hà; górny odcinek nazywa się po chińsku Yuán Jiāng) – rzeka w południowych Chinach i północnym Wietnamie.

Języki hmong-mien lub miao-yao – mała rodzina językowa, skupiająca języki południowych Chin i południowo-wschodniej Azji. Używane w górskich rejonach południowych Chin, w tym prowincjach: Kuejczou, Hunan, Junnan, Syczuan, Kuangsi i Hubei, gdzie stały się językami tzw. ludzi wzgórz, podczas gdy Chińczycy Han zasiedlili żyźniejsze doliny rzeczne. W przeciągu ostatnich 300 – 400 lat, ludzie Hmong i niektórzy Mien wywędrowali do Tajlandii, Laosu, Wietnamu i Myanmaru. W wyniku wojen indochińskich (I wojna indochińska, II wojna indochińska), wielu użytkowników hmong opuściło południowo-wschodnią Azję by osiedlić się w Australii, USA i innych krajach zachodnich. Języki hmong-mien wyraźnie dzielą się na hmong (miao) i mien (yao), choć są blisko spokrewnione. Związki, słabo znanego, języka Ho Nte (chiń. Shē) są niejasne, choć wydaje się być bliższy dialektom mien. Częściowo odpowiedzialny za trudność klasyfikacji jest silny wpływ sąsiednich języków. Wcześniejsze systematyki umieszczały języki hmong-mien w sino-tybetańskiej rodzinie językowej i choć w wielu chińskich klasyfikacjach pozostają tam nadal – na zachodzie przyjmuje się, że stanowią odrębną rodzinę. Kolebka języków Hmong-mien znajdowała się w południowych lub nawet środkowych Chinach. Obecnie, obszarem największej różnorodności językowej jest międzyrzecze Jangcy i Mekongu, choć istnieją powody by wierzyć, że ludy wywędrowały z północy wraz z naporem Chińczyków Han. Miáo i yáo to nazwy mandaryńskie. Endoetnonimami Miao są Meo, Hmu, Mong i Hmong, ale ponieważ większość laotańskich uchodźców w USA nazywa siebie Hmong lub Mong, te właśnie nazwy są najlepiej znane. Jednakże w Chinach, gdzie żyje większość ludności Miao – praktycznie się ich nie używa. Z kolei chińskie miano yao odnosi się raczej do wspólnoty kulturalnej, posługujące się językami zarówno mien, jak i dajskimi, ji czy miao. Z uwagi na nieprecyzyjność mandaryńskiej nazwy, etnonim mien może być preferowany jako bardziej jednoznaczny. Zarówno hmong, jak i mien, oznaczają człowieka, osobę. Jak wiele języków południowych Chin, hmong i mien są monosylabiczne i analityczne. Posiadają, również, jeden z najbogatszych zasobów tonów.

W poprzednim stuleciu, w wyniku polityki i wojen struktura etniczna Wietnamu uległa znacznemu zaburzeniu. Duże grupy ludności, pod przymusem, bądź dobrowolnie były przesiedlane w odległe rejony, czego przykładem są np. populacje Tajów, czy Muongów na południu kraju.

Przypisy

GUS Hanoi, stan na 2008
GUS Hanoi,2004, dane spisu powszechnego z 1999 r.
Michael Vickery, "Champa Revised." ARI Working Paper, No.37, 2005,
Mark W. McLeod, "Indigenous Peoples and the Vietnamese Revolution 1930-1975", Journal of World History 10.2 (1999) 353-389
Proceedings of the Seminar on Champa, "Research on Champa and its Evolution."

Linki zewnętrzne

Mapa pokazująca rozłożenie mniejszości narodowych w Wietnamie