Mołdyty - Polski Serwis Naukowy

Mołdyty – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie bartoszyckim, w gminie Bisztynek.W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego. W przeszłości Mołdyty znajdowały się na terenie powiatu reszelskiego, a później powiatu biskupieckiego.

Prawo chełmińskie niem. Kulmer Recht, łac. Jus Culmense vetus – odmiana prawa magdeburskiego powstała około 1233 w Chełmnie i Toruniu, używana głównie na Pomorzu, Prusach, Mazowszu, Warmii i Podlasiu. Na skutek zarządzenia Kazimierza Jagiellończyka od 1476 obowiązywało wszystkich mieszkańców Prus Królewskich (także szlachtę). Najstarsze dokumenty to Kulmer Handfeste Hermanna von Salza z 1232 i Alte Kulm z XIV wieku. Nigdy nie uzgodniono oficjalnej kodyfikacji. W praktyce stosowano głównie wydane drukiem projekty kodyfikacji z lat 1566, 1580 oraz 1594.

Pułkownik – stopień oficerski w armii. W WP jest to najwyższy stopień korpusu oficerów starszych, natomiast w okresie międzywojennym – korpusu oficerów sztabowych. W większości armii po stopniu pułkownika (ang. i fr. - colonel, niem. Oberst, ros. полковник) są już stopnie generalskie.

Wieś położona jest przy drodze biegnącej z Reszla do Sątop. W pobliżu przepływa rzeka Sajna.

Historia

Nazwy wsi (za Sł. geogr.): pol.: Moldyty, niem.: Molditten, (ok. 1395) Molditinen.

Początki wsi

W roku 1339 kapituła warmińska nadaje braciom Pansdoproten i Molditen (dziedziczenie na linię męską i żeńską) 17,5 włóki in terra Barthen na założenie wsi o nazwie Leymberg. Wieś o wymienionej nazwie tu nie powstała. Nadanie to szczegółowo wyglądało na następująco: obaj mają posiadać 4 włóki (sołeckie) i służyć na dwóch koniach. Pansdoproten otrzymał dodatkowo 1 włókę, a Molditen 0,5 włóki. Pozostałe 12 włók było do zasiedlenia osadnikami. Wyminieni otrzymali także prawo mniejszego sądownictwa, większe przysługiwało wójtowi. Osadnicy zwolnieni mieli być od opłat na lat jedenaście.

Hrabia – tytuł szlachecki, w Polsce od wyrazu grabia i grof, wyraz pochodzenia czeskiego i niemieckiego, w czasach wczesnośredniowiecznych comes, jednakże średniowieczni comites byli wyższymi urzędnikami, kasztelanami oraz wojewodami.

Spadek - ogół praw i obowiązków należących do spadkodawcy w chwili jego śmierci i przechodzących na jego następców prawnych (spadkobierców) w drodze dziedziczenia. Za elementy spadku są uznawane także stany faktyczne wpływające na sytuację prawną osoby, tj. np. posiadanie rzeczy, ekspektatywy nabycia praw.

Dnia 24 października 1348 kapituła odnowiła powyższy przywilej, zamieniając prawo pruskie na korzystniejsze prawo chełmińskie. Pansdoproten otrzymał 6 włók i miał służyć na jednym koniu, a Molditen także na jednym koniu. Pierwszy z wymienionych otrzymał jako wynagrodzenie za założenie wsi 1 włókę, a drugi 1,5 włóki. Od reszty włók poddani po dwóch latach wolnych od podatku na dzień MB Gromnicznej mieli płacić od włóki: pół grzywny, jeden korzec owsa i pszenicy. Korzyści z mniejszego sądownictwa, dla wyżej wymienionych przy taryfie opłat do 4 szelągów przysługiwały w całości, od większych opłat w jednej trzeciej wysokości. Za pochwycenie złoczyńcy na swych dobrach przysługiwała rónież jedna trzecia opłaty. Pansdoproten otrzymał dodatkowo prawo połowu ryb na pobliskim jeziorze małymi narzędziami, na własne potrzeby. (Jezioro to nie istnieje - zobacz opis rzeki Sajny).

Państwowe Gospodarstwo Rolne (w skrócie PGR) – forma socjalistycznej własności ziemskiej w Polsce w latach 1949–1991; duże gospodarstwo rolne, którego właścicielem było państwo.

Sołtys (niem. Schultheiß od śrdw. łac. scultetus) – osoba będąca przedstawicielem lokalnej społeczności, przeważnie wiejskiej. Jego rola począwszy od średniowiecza ulegała poważnym zmianom i od 1990 roku w Polsce jest organem wykonawczym sołectwa.

Od Luzjańskich do Stanisławskich

Biskup warmiński Fabian Luzjański w roku 1515 (w czwartek po narodzeniu NMP) przekazuje dobra Luzyany, Moldditten i Makohlen swoim braciom: Albrechtowi Luzjańskiemu - burgrabiemu reszelskiemu i Janowi Luzjańskiemu (ok. 1470 - 1551) wójtowi warmińskiemu. Biskup Luzjański jednocześnie obniżył podatki i świadczenia rzeczowe z tych wsi.

Łężany (niem. Loßainen, Lossainen) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie kętrzyńskim, w gminie Reszel. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego. W przeszłości Łężany znajdowały się na terenie powiatu reszelskiego, później powiatu biskupieckiego.

Herb (nazwa przyjęta z niem. Erbe) – znak rozpoznawczo-bojowy, wywodzący się z symboliki heroicznej lub znaków własnościowych, od XII w. ustalany według ścisłych reguł heraldycznych, pełniący funkcję wyróżnika osoby stanu rycerskiego, później szlacheckiego, także rodziny, rodu, organizacji kościelnej, mieszczańskiej bądź cechu rzemieślniczego, korporacji, miasta, jednostki podziału terytorialnego lub państwa.

W późniejszym okresie właścicielami wsi byli: Czarlińscy, Kurowski i Stanisławscy. (Czarlińscy posiadali rodzinę koło Ostródy i na Kaszubach).

Najprawdopodoniej Ludwik Stanisławski był właścicielem Mołdyt w okresie od 1603 do 1630. (W tym okresie pojawiał się na politycznej arenie Warmii). Ludwik jako właściel Mołdyt wraz z Stanisławem Wilczewskim z Ramsowa w roku 1618 reprezentował Warmię na sejmie koronnym w Warszawie. Po Ludwiku Stanisławskim wieś przypadła jego córce Sybilli. Od roku 1642 wieś w drodze spadku po Sybilli von Schedlin-Czarlińskiej przeszła w ręce Alberta Ludwika Stanisławskiego (m.in. był wójtem warmińskim). Według spisu z roku 1656 wieś miała powierzchnię 17 włók przy obciążeniu podatkowym 1 korca żyta od włóki. Stanisławscy w tym czasie posiadali również wsie: Łężany, Biel, Tejstymy i Górkowo. Po śmierci Alberta w roku 1688 właścicielem dóbr zostaje jego syn Wacław Stanisławski. Wacław Stanisławski byłm.in.: pułkownikiem wojsk koronnych i szambelanem króla Jana Sobieskiego. Dwóch jego synów Abracham i Bogusław byli także oficerami w wojsku koronnym, a na Warmii pozostał trzeci Albrecht Zygmunt von Zeigut-Stanisławski (min.: generalny poczmistrz Prus Królewskich). Albrecht Zygmunt von Zeigut-Stanisławski odziedziczył po bracie Abrahamie (ok. 1741 r.) Mołdyty, a wcześniej w roku 1739 kupił majątek ziemski w Lipowinie.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Barok (z por. barroco – "perła o nieregularnym kształcie", lub z fr. baroque – "bogactwo ozdób") – główny kierunek w kulturze środkowo i zachodnioeuropejskiej, którego trwanie datuje się na zakres czasowy od końca XVI wieku do XVIII wieku. Barok obejmował wszystkie przejawy działalności literackiej i artystycznej, a także filozofię i architekturę. U jego podstaw leżał sprzeciw wobec renesansowego klasycyzmu, głęboka religijność, mistycyzm i egzystencjalny niepokój.

Przedstawiciel młodszego pokolenia Stanisławskich, Zygmunt Zeigut Stanisławski właściciel Stanclewa w roku 1783 finansował odbudowę kościoła farnego w Biskupcu.

Stanisławscy tuż przy wsi posiadali wiatrak, a przy skrzyżowaniu drogi biegnącej z Mołdyt z drogą Reszel-Sątopy karczmę.

Dwór

Istniejący dwór wybudowany został po 1741 r. staraniem Albrechta Zygmunta, równocześnie budowniczego pałacu w Lipowinie. Dwór w Mołdytach przeznaczony był dla rodzeństwa Zygmunta Albrechta. Budowla prezentowała styl barokowy, ale pierwotny wygląd dworu, jego układ wnętrz, zniszczone zostały przez nieprzemyślany remont w latach osiemdziesiątych XXw. Z czasów dawnej świetności dworu pozostał tylko herb Sulima (herb Stanisławskich), umieszczony w szczycie fasady dworu. Najprawdopodobniej w czasie II wojny światowej z dworu zniknęła kolekcja rodowych portretów, o których pisał w 1923 r. Mieczysław Orłowicz.

Sątopy-Samulewo (niem. Santoppen - Bischdorf) – osada w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie bartoszyckim, w gminie Bisztynek.

Reszel (niem. Rößel, wcześniej Rössel, prus. Rēslis) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie kętrzyńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Reszel. Położone jest na Pojezierzu Mrągowskim, nad rzeką Sajną, dopływem Gubra wpadającym do Łyny. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. olsztyńskiego.

Wieś w XIX i XX wieku

Pod koniec XIXw. wieś należała do Eugeniusza Quassowskiego. Majątek ziemski w Mołdytach w tym czasie posiadał powierzchnię ogólną 463 ha, w tym: grunty orne - 187 ha, użytki zielone -101 ha, lasy - 166 ha i nieużytki - 9 ha.

Po 1945 Mołdyty były majątkiem państwowym. W ostatniej fazie funkcjonownia PGR jako zakład rolny wchodził w skład Kombinatu PGR Sątopy, który miał siedzibę w Sątopach-Samulewie.

Ciekawostki

Z przewodnika Orłowicza: "Moldyty-Moldity (Molditten) z dworkiem, gdzie niegdyś utrzymywał August II jedną ze swych kochanek, której dzieci otrzymały nazwę hr, Zeugun [Seegut,Zeiguth].". Orłowicz w przewodniku podał krążące w przeszłości plotki, zapisane także w literaturze na temat ewentualnego ojca Albrechta Zygmunta Stanisławskiego.

August II Mocny (niem. August II der Starke ur. 12 maja 1670 w Dreźnie (wg kalendarza juliańskiego), zm. 1 lutego 1733 w Warszawie) – król Polski i wielki książę litewski w latach 1697-1706 i 1709-1733, elektor Saksonii 1694-1733 jako Fryderyk August I (Friedrich August I.). Pierwszy władca dynastii saskiej Wettynów. Jego przydomek jest zazwyczaj wiązany z jego nieprzeciętną siłą.

Święto Ofiarowania Pańskiego, Matki Boskiej Gromnicznej – święto chrześcijańskie, upamiętniające ofiarowanie Jezusa Chrystusa w świątyni jerozolimskiej, zgodnie z prawem Mojżeszowym. Dawniej nazywane Oczyszczeniem Najświętszej Maryi Panny (40. dzień od Narodzenia Jezusa), czym nawiązywano do święta spotkania i święta oczyszczenia w tradycji starotestamentalnej i chrześcijańskiej, obchodzone corocznie 2 lutego.

Na temat ojca Albrechta Zygmunta Stanisławskiego (von Seegut, von Zeigut), wypowiadał się również Oracki pisząc: "Nie jest dowiedzione, że S. - jak twierdzą niektórzy - był naturalnym synem elektora saskiego, późn. króla pol. Augusta II."

Bibliografia

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, Tom VI (str. 639 - hasło Moldyty), Warszawa 1885.

Biskupiec z dziejów miasta i powiatu", wyd. "Pojezierze", Olsztyn 1968. (str.84 Zygmunt Stanisławski).

Tadeusz Oracki, "Słownik biograficzny Prus Książęcych i Ziemi Malborskiej od połowy XV do końca XVIII wieku L-Ż", Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie, Olsztyn, 1988.

Danuta Bogdan, Sejmik Warmiński w XVI i pierwszej połowie XVII wieku, OBN im. Wojciecha Kętrzyńskiego, Olsztyn, 1994, ISSN 0585-3893 (Str. 110 poseł)

Mieczysław Orłowicz,"Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii" , Agencja Wydawnicza "Remix", Olsztyn, 1991, ISBN 83-900155-0-1, (Str. 169 - Mołdyty).

Małgorzata Jackiewicz-Garniec, Mirosław Garniec "Pałace i dwory dawnych Prus Wschodnich" (Wydanie III poszerzone i uzupełnione), wyd. Studio ARTA, Olsztyn 2001, ISBN 83-912840-2-6 (Str. 317-318)

Mapa Schroettera 1796-1802 ( wiatrak i karczma).