Odbudowana cerkiew Zwiastowania Przenajświętszej Bogurodzicy

Pałac Archimandrytów widziany od strony dziedzińca klasztornego

Fragment budynków klasztornych od strony dziedzińca

Ogród renesansowy przy klasztorze

Renesansowy ikonostas zniszczony w 1941

Monaster Męski Zwiastowania Przenajświętszej Bogurodzicy Maryi i św. Apostoła Jana Teologa w Supraślu, Ławra Supraska – jeden z sześciu prawosławnych monasterów męskich w Polsce. Znajduje się na terenie diecezji białostocko-gdańskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Zespół klasztorny mieści się przy ulicy Klasztornej 1. Jest to również siedziba Akademii Supraskiej oraz miejscowej parafii prawosławnej (w dekanacie Białystok). Na terenie monasteru znajduje się też Muzeum Ikon.

Historia

Ufundowany na początku XVI wieku przez marszałka Wielkiego Księstwa Litewskiego Aleksandra Chodkiewicza i prawosławnego biskupa Józefa Sołtana, a specjalny tomos sankcjonujący jego budowę wydał patriarcha Konstantynopola Joachim I. Akt erekcyjny został potwierdzony również przez króla Aleksandra Jagiellończyka. W 1501 powstała tu najpierw drewniana cerkiew pod wezwaniem św. Jana Teologa. W dwa lata później rozpoczęto budowę cerkwi murowanej pod wezwaniem Zwiastowania Przenajświętszej Bogurodzicy. W 1516 wyświęcono cerkiew Błagowieszczeńską, później budynki monasteru wzbogaciły się o cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego, której integralną częścią były katakumby. Z biegiem lat stał się ważnym ośrodkiem kulturalnym i religijnym, m.in. ze względu na bogatą bibliotekę, która w 1557 liczyła już 200 pozycji, i rozwinięte kontakty z innymi ważnymi ośrodkami prawosławnymi, jak Góra Athos czy Ławra Pieczerska, czego wyrazem było nadanie ihumenowi Sergiuszowi (1532-1565) tytułu archimandryty. Odwiedzając monaster w 1582 patriarcha Serbii i Bułgarii Gabriel podnosi go do rangi „Ławry” i nadaje archimandrycie Tymoteuszowi (1575-1590) mitrę. Powracający z Moskwy patriarcha Konstantynopola Jeremiasz II w 1589 przybył do Ławry supraskiej.

Po śmierci metropolity Michała Rahozy w 1598, nowym metropolitą został Hipacy Pociej, w związku z czym powstał problem kompetencyjny dotyczący zwierzchności nad klasztorem. Metropolita ogłosił, że klasztor zostaje przyłączony do Kościoła unickiego jednak mnisi i ich przełożony Hilarion Masalski zaprotestowali i uznali że się nie poddadzą jego jurysdykcji. Wobec tego metropolita Hipacy Pociej, będąc zarazem biskupem włodzimierskim i brzeskim, pozwał Hilariona Masalskiego do sądu za nieposłuszeństwo. Wyznaczono termin sądu, ale Masalski odmówił stawienia się przed sądem metropolitalnym, wobec tego metropolita Pociej poprosił króla Zygmunta III Wazę o interwencję i ten w 1602 wydał list okrężny, w którym zawiadomił o skazaniu Masalskiego na banicję za nieposłuszeństwo wobec metropolity. Pomimo tego Hilarion Masalski przez ponad rok pozostawał w Supraślu, do czasu gdy nowym przełożonym klasztoru oficjalnie został w 1603 Herasim Welikonejusz, od czasów którego rządów klasztor przestaje być prawosławny i przejmuje postanowienia Unii Brzeskiej. W tej sytuacji Masalski opuścił Supraśl, jednakże w 1607 zwrócił się do metropolity Pocieja z prośbą o jego interwencję u króla, aby ten cofnął list królewski o banicji, na którą to prośbę król Zygmunt III Waza odpowiedział pozytywnie i zezwolił na powrót Masalskiego do klasztoru, gdzie tenże przebywał do śmierci. W 1614 klasztor potwierdza przyjęcie Unii. Bazylianie rozbudowują kompleks klasztorny i rozwijają działalność wydawniczą, klasztor staje się znaczącym ośrodkiem kultury i oświaty. Następuje okres jego największego rozkwitu. W 1643 opat Szybiński zamówił do głównej świątyni nowy trzypoziomowy ikonostas ze zwieńczeniem, który wykonał w Gdańsku snycerz Andrzeja Modzelewskiego ikonostas. Było to jedno z najwybitniejszych, barokowych dzieł tego typu na obszarze całego Podlasia. Po 1655 w klasztorze przechowywano szczątki zmarłego męczeńską śmiercią św. Jozafata Kuncewicza. Po tym wydarzeniu mnisi suprascy wznieśli w świątyni ołtarz boczny poświęcony temu świętemu.

W 1693, dzięki staraniom metropolity kijowskiego Cypriana Żochowskiego, w klasztorze pojawiła się prasa drukarska, co stało się początkiem ożywionej działalności kulturalnej i wydawniczej. Ponad sto lat działalności wydawnictwa w Supraślu (1695-1803) zostało zapoczątkowane przez wydanie mszału unickiego ozdobionego miedziorytową kartą z portretem Karola Stanisława Radziwiłła, a w 1696 wydano pierwszą drukowaną w klasztorze książkę o życiu św. Onufrego. Drukarnia była głównym ośrodkiem wydawniczym unickiej metropolii kijowskiej aż do lat 70. XVIII w. i obsługiwała także inne zakony oraz szlachtę z pogranicza Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Od lat 80. XVIII w. wydawała też publikacje świeckie propagujące myśli oświeceniowe. W czasie działalności drukarni wydano w klasztorze ok. 500 pozycji, z czego ponad 10% po łacinie, 66% po polsku i 23% cyrylicą. W 1710 drukarnia uzyskała przywilej królewski od Augusta II Sasa, aprobowany w Rzymie w 1713, a w 1790 otrzymała przywilej od króla Stanisława Augusta.

Po rozbiorach Rzeczypospolitej, w 1796 dobra klasztoru skonfiskowały władze pruskie, a w 1804 sprzedano warsztat typograficzny żydowskiemu drukarzowi z Białegostoku, co zakończyło działalność słynnej klasztornej drukarni. Od 1797 do 1809 mieścił się tu kościół katedralny diecezji supraskiej. W 1823 w bibliotece klasztornej profesor wileńskiego uniwersytetu Michał Bobrowski znajduje jedenastowieczną OCS księgę. W 1824 władze rosyjskie odebrały klasztor unitom i przekazały mnichom prawosławnym. Znaczna część budynków klasztornych została przekazana fabrykantom, którzy rozpoczęli w nich produkcję sukna. Rozproszono też bogaty księgozbiór zgromadzony przez unickich zakonników, m.in. w 1876 przekazano część książek do Wileńskiej Biblioteki Publicznej. W 1875 zbudowana została cerkiew św. Pantelejmona, w 1889 – św. Jana Teologa, a w 1901 – kaplica św. Jerzego Zwycięzcy na cmentarzu w Podsupraślu. W 1910 nastąpiła renowacja szesnastowiecznych fresków. Działania I wojny światowej i ewakuacja przed wojskami niemieckimi spowodowała ucieczkę mnichów w głąb Rosji (bieżeństwo); mnisi zabierają ze sobą cudowną Supraską Ikonę Matki Bożej. W II Rzeczypospolitej budynki klasztorne zostają przekazane salezjanom, którzy prowadzą w nich sierociniec.

W latach 1939-1941 świątynię dewastują władze radzieckie, niszcząc m.in. barokowy ikonostas. W 1944 wojska niemieckie zburzyły cerkiew Zwiastowania Bogurodzicy. Po 1945 w klasztorze znajduje się szkoła rolnicza.

Od lat 80. XX w. Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny stopniowo odzyskiwał budynki klasztorne i prowadził prace konserwatorskie i remontowe. Prace remontowe w Ławrze trwają do dzisiaj. Planowana jest także odbudowa cerkwi Zmartwychwstania Pańskiego, która znajdowała się kiedyś nad katakumbami.