Monastyr Moldoviţa - Polski Serwis Naukowy

Malowidła południowej ściany cerkwi

Konstantynopol (fragment sceny jego oblężenia w akatyście)

Wieża w narożniku murów monastyru

Monastyr Moldoviţa – obronny monastyr z malowaną cerkwią pod wezwaniem Zwiastowania znajdujący się w miejscowości Watra Mołdawica w Rumunii, położonej na Bukowinie. Cerkiew monastyru wraz z innymi malowanymi cerkwiami Bukowiny wpisana jest na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Ikona (gr. εικων, eikón oznaczające obraz) - obraz sakralny, powstały w kręgu kultury bizantyńskiej wyobrażający postacie świętych, sceny z ich życia, sceny biblijne lub liturgiczno-symboliczne. Charakterystyczna dla chrześcijańskich Kościołów wschodnich, w tym prawosławnego i greckokatolickiego.

Nawa – składowa część kościoła położona pomiędzy prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. Oprócz świątyń jednonawowych występują dwu-, trzy-, pięcio- oraz siedmionawowe.

Pierwszy monastyr w tym miejscu został wzniesiony już w latach 1402–1410 przez hospodara Aleksandra Dobrego, uległ jednak zniszczeniu wskutek osunięcia się ziemi. Dzisiaj można odnaleźć pozostałości murowanej cerkwi tego założenia, zbudowanej na planie trójkonchowym, położone o ok. 700 m w głąb doliny od istniejącego monastyru.

Persowie – lud pochodzenia irańskiego zamieszkujący od początków I tysiąclecia p.n.e. tereny obecnego zachodniego Iranu. W 550 p.n.e. Persowie zajęli Medię i utworzyli na jej terenach rozległe imperium perskie. W V w. p.n.e. próbowali podbić i zniszczyć Grecję (wojny perskie). W latach 334-327 p.n.e. ulegli potędze Aleksandra Macedońskiego. Zapoczątkowało to okres dominacji nad Persami, początkowo grecko-macedońskiej, a później partyjskiej. Niezależność przywrócili Persom w pierwszej połowie III w. n.e. władcy z dynastii Sasanidów. Zmarnowali jednak oni siły państwa w bezustannych wojnach z Imperium Rzymskim i Cesarstwem Bizantyjskim. W połowie VII w. Persowie zostali podbici przez Arabów i stopniowo przeszli na islam.

Lista Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Ludzkości - lista obiektów objętych szczególną ochroną międzynarodowej organizacji UNESCO, filii ONZ, ze względu na ich unikatową wartość kulturową bądź przyrodniczą dla ludzkości. Lista obejmuje (w czerwcu 2009) 890 obiektów w 148 krajach, w tym 689 obiektów dziedzictwa kulturowego (K), 176 przyrodniczego (P) i 25 mieszanych (K, P). W sprawie wpisania danego obiektu na listę decyduje Komitet Światowego Dziedzictwa w trakcie corocznej sesji, począwszy od 1977 roku. Nominacje zgłaszane są przez poszczególne kraje.

Monastyr został ponownie zbudowany w 1532 r. z fundacji hospodara Piotra Raresza. Jego centralny element stanowi cerkiew pod wezwaniem Zwiastowania, zbudowana na planie trójkonchowym, zwieńczona wieżą wznoszącą się nad nawą. Składa się ona z czterech pomieszczeń: nawy, komory grobowej (powyżej której znajduje się skarbiec), przednawia oraz otwartego przedsionka (exonarthex) z trzema wielkimi arkadami od zachodu oraz pojedynczymi arkadami od północy i południa. W komorze grobowej pochowany jest metropolita mołdawski Efrem, zmarły w 1619 r., jeden z dobroczyńców klasztoru.

Piotr Raresz, rum. Petru Rareş, zwany również potocznie przez Polaków Petryłą (ur. ok. 1487, zm. 1546) – hospodar Mołdawii w latach 1527-1538 i 1541-1546 z rodu Muszatowiczów.

Mojżesz (łac. Moyses, hebr. מֹשֶׁה Mosze, arab. موسى, Musa) – postać biblijna, przywódca Izraelitów w okresie ich wyjścia z Egiptu i wędrówki do Ziemi Obiecanej. Żył prawdopodobnie w XIII-XII wieku p.n.e. (według Biblii 120 lat). Syn Amrama i Jokebed, brat Aarona i Miriam.

Cerkiew ozdobiona jest malowidłami wewnętrznymi oraz zewnętrznymi. Z malowideł zewnętrznych, wykonanych w 1537 r. (być może przez mistrza Tomę z Suczawy, autora fresków cerkwi w monastyrze Humor), charakteryzujących się dominantą ciemnej czerwieni i brązu, zachowały się trzy monumentalne przedstawienia:

Ikonostas (gr. eikón oznaczające obraz oraz stásis czyli pozycja, umiejscowienie) – ozdobna, pokryta ikonami ściana we wnętrzu cerkwi, która znajduje się między miejscem ołtarzowym (swiatłyszcze, sanktuarium, prezbiterium) a nawą (naos), przeznaczoną dla wiernych.

Cerkiew (z gr. kyriaké - należąca do Pana, w uzupełnieniu do eklezja - lud, zgromadzenie, później świątynia, kościół) – budynek przeznaczony do sprawowania nabożeństw w cerkwi prawosławnej lub unickiej (greckokatolickiej). Jest przestrzenią sakralną dla celebracji Boskiej Liturgii. Prawosławni oraz grekokatolicy wierzą, iż jest ona miejscem szczególnego przebywania samego Boga. Nazwa cerkiew w języku staropolskim oznaczała po prostu kościół, dopiero w późnym średniowieczu nazwą tą określano tylko kościoły prawosławne.

tzw. "hierarchia niebiańska" na ścianach apsyd, w której głównej osi (na najbardziej na wschód wysuniętej płaszczyźnie ściany apsydy ołtarzowej) znajdują się kolejno od góry przedstawienia Chrystusa, Maryi z Dzieciątkiem, Baranka Bożego, a pod oknem mały Jezus w łódce-kolebce-kielichu. Po bokach pionu głównego widnieją serafiny. Wokół tego najważniejszego pionu rozpościerają się święci, posegregowani wedle chronologii życia i rangi: a więc prorocy, apostołowie, ojcowie Kościoła, duchowni dygnitarze, męczennicy, eremici (tj. pustelnicy) i mnisi;

wielkie drzewo Jessego na wschodniej części ściany południowej (po jego boku przedstawieni są filozofowie antyczni, m.in. Platon),

akatyst ku czci Bogurodzicy na zachodniej części ściany południowej ze szczególnie znaną sceną oblężenia Konstantynopola przez Persów, nawiązującą (poprzez np. ubiory postaci przedstawionych na scenie) do upadku Konstantynopola w 1453 r. i obrony świata chrześcijańskiego przeciwko ekspansji osmańskiej.

na słupach przedsionka – sceny z Księgi Rodzaju, żywot św. Mikołaja oraz świętych wojowników (m.in. św. Jerzego).

Malowidła na ścianie północnej zostały zniszczone wskutek deszczów, dostrzec tam można dziś zaledwie ślady fresków (przedstawiających m.in. sceny z życia rodziców Maryi (Joachima i Anny).

Pantokrator (Wszechwładca, Pan wszystkiego, gr. Παντοκρατωρ) – w ikonografii przedstawienie Jezusa Chrystusa jako władcy i sędziego Wszechświata.

Dawid (hebr. דָּוִד - Dāwiḏ; arab. داود - Dāʾūd) (ur. ok. 1040 p.n.e. – zm. ok. 970 p.n.e.) – postać biblijna, król Izraela od ok. 1010 p.n.e., poeta. Najmłodszy syn Jessego z Betlejem, ojciec Salomona. Ojciec rodu Dawidytów.

Malowidła wewnątrz świątyni przedstawiają:

w otwartym przedsionku:

na wschodniej ścianie i sklepieniu – monumentalna scena Sądu Ostatecznego. Na samej górze, pośrodku widnieje Starzec Dni, wśród aniołów zwijających niebo (znak końca czasów, co podkreślają umieszczone po bokach reprezentacje znaków zodiaku). Poniżej widnieje Chrystus na tronie w układzie deesis (z Maryją i Janem Chrzcicielem). Po bokach Chrystusa zasiadają sprawiedliwi, poniżej Chrystusa znajduje się tron z księgą – tzw. hetimasia. Z hetimasią powiązana jest waga, która waży występki i dobre uczynki ludzi (przy wadze znajduje się XIX-wieczne graffiti rodziny Kochanowskich, być może z Czerniowiec). Z lewej strony hetimasji stoi lud prawosławny, według warstw: biskupi, kapłani, możni, prosty lud... Z prawej natomiast znajdują się innowiercy z Żydami na czele. Przed wszystkimi idzie Mojżesz i niesie pismo objaśniające, że oto przyszedł Mesjasz, w którego nie uwierzono. Spod stóp Starca Dni wypływa piekielna rzeka. Po jej prawej strony u dołu znajduje się scena zmartwychwstania, po lewej długa kolejka świętych i zbawionych u bram niebios, ze Św. Piotrem na czele. W niebie (na białym, a nie na niebieskim tle) czeka już kilka postaci. Są to trzej patriarchowie: Abraham, Izaak i Jakub, wraz z wniebowziętą i z dobrym łotrem;

w przednawiu i komorze grobowej:

kopuła maryjna w przednawiu, gdzie Maryja z Dzieciątkiem występuje w towarzystwie aniołów i proroków;

na ścianach sceny z życia świętych, często męczenników, które ułożone są w formę kalendarza;

w nawie:

na zachodniej ścianie – obraz wotywny z księciem Piotrem Rareszem, ofiarującym cerkiew Chrystusowi, a także uśpienie Bogurodzicy (wniebowzięcie);

w apsydzie ołtarzowej (przesłonięte ikonostasem) – sceny związane z Wielkim Czwartkiem: komunię apostołów w dwóch scenach i Ostatnią Wieczerzę (w pobliżu znajduje się też scena umywania nóg);

w sklepieniu apsydy ołtarzowej – Maryja z Dzieciątkiem w otoczeniu aniołów, Anny i Joachima;

w apsydzie północnej – na sklepieniu scena Ukrzyżowania;

w apsydzie południowej – na sklepieniu scena Zesłania Ducha Świętego;

w kopule – Chrystus Pantokrator otoczony przez serafinów i zwykłych aniołów, dalej proroków (wśród nich Mojżesza, Dawida i Salomona), patriarchów, dalej apostołów (wśród nich Mikołaja z Miry, Grzegorza z Nazjanzu, Jana Chryzostoma i Bazylego Wielkiego).

na ścianie bębna kopuły – sceny Zwiastowania, narodzin Chrystusa, oczyszczenia Maryi oraz chrztu Chrystusa.

Pozostałe zabudowania monastyru (w tym mury obronne z wieżą ponad bramą pośrodku ściany wschodniej oraz basztami w narożnikach południowo-wschodnim i północno-wschodnim) pochodzą z XVI w. i zostały przebudowane w XVII w. W narożniku północno-zachodnim znajduje się dom mieszkalny (clisarniţa), wzniesiony na początku XVII w. staraniem metropolity Efrema. Obecnie w budynku tym znajduje się muzeum, do którego najcenniejszy eksponatów należą drewniany rzeźbiony tron przypisywany Piotrowi Rareszowi, epitafium na tkaninie z 1494 roku, kolekcja zbiorów archeologicznych (w tym monety), około 20 ikon (najstarsze z XVII w.), księgi liturgiczne i psałterze z XVII i XVIII w.

Mikołaj z Miry (z Bari), Święty Mikołaj Cudotwórca, scs. Swiatitiel Nikołaj, archijepiskop Mirlikijskij, czudotworec (ur. ok. 270 w Patarze, zm. ok. 345 lub 352) – biskup Miry w dzisiejszej Turcji. Jeden z najbardziej czczonych prawosławnych świętych (nazywany zawsze św. Mikołajem Cudotwórcą), a także uznawany za świętego przez Kościół katolicki.

Wielki Czwartek – święto ruchome w kalendarzu chrześcijańskim. Przypada w Wielkim Tygodniu, 3 dni przed Wielkanocą. Obchodzone przez różne wyznania chrześcijańskie na pamiątkę ustanowienia sakramentów: Kapłaństwa i Eucharystii.

Zobacz też

Malowane cerkwie północnej Mołdawii

Bibliografia

Ryszard Brykowski, Tadeusz Chrzanowski, Marian Kornecki: Sztuka Rumunii. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich – Wydawnictwo, 1979, s. 66, 82, 85. ISBN 83-04-00121-7.

Michał Jurecki: Bukowina. Kraina łagodności. Kraków: Bezdroża, 2001, s. 292–297. ISBN 83-913283-2-5.

Witold Korsak, Jacek Tokarski: Rumunia. Bielsko-Biała: Pascal, 2004, s. 223. ISBN 83-7304-380-2.

Linki zewnętrzne

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Monastyr Moldoviţa

Zabytki rumuńskiej Bukowiny

Na mapach: 47°39′25″N 25°34′16″E / 47.65694, 25.57111

Monastyr Humor – monastyr prawosławny z malowaną cerkwią pod wezwaniem Zaśnięcia Bogurodzicy znajdujący się w miejscowości Humor w Rumunii, położonej na Bukowinie. Cerkiew monastyru wraz z innymi malowanymi cerkwiami Bukowiny wpisana jest na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Pomazaniec, Namaszczony, Mesjasz (hebr. מָשִׁיחַ), Chrystus (gr. χριστός), pot. Wybraniec – przydomek biblijny oznaczający osobę namaszczoną (pomazaną) olejem.