Monoftongizacja - Polski Serwis Naukowy

Monoftongizacja (od stgr. μονόφθογγος monophthongos - "jednobrzmiący") – proces fonetyczny polegający na przekształcaniu się dyftongów w pojedyncze samogłoski (monoftongi). Monoftongizacja zaszła między innymi w łacinie i języku prasłowiańskim.

Przyczyną jest nałożenie się na siebie artykulacji pierwszego i drugiego elementu dyftongu. W praktyce część narządów artykulacji ustawia się jak do wytworzenia pierwszego elementu dyftongu, podczas gdy część jak do drugiego. Powstała wtedy nowa samogłoska ma na ogół barwę pośrednią pomiędzy barwą pierwszego a barwą drugiego elementu, z przewagą (na ogół) tego ostatniego. Np. z dwugłoski /AI/ w procesie monoftongizacji powstaje /E/, z /AU/ samogłoska /O/, z /EI/ zwykle /I/ itd.

Język grecki klasyczny, inaczej greka klasyczna - stadium rozwojowe języka greckiego, używanego w okresie klasycznym (500 r. p.n.e. - 350 r. p.n.e.) starożytnej Grecji. Był to jeden z ważniejszych języków starożytności, rozpowszechniony na znacznych obszarach Półwyspu Bałkańskiego i Azji Mniejszej oraz na Cyprze. Dzisiaj ten język można studiować na filologii klasycznej. Był to język bogatej literatury, w okresie klasycznym działali Tukidydes, Arystofanes, Platon, mówcy ateńscy.

Proces fonetyczny (zjawisko fonetyczne) – zmiana języka w zakresie fonetyki. Wyróżnia się procesy zależne od pozycji i niezależne. Jedną z przyczyn procesów fonetycznych może być wpływ podłoża językowego (substratu językowego) na superstrat językowy.

Przeciwieństwem monoftongizacji jest dyftongizacja.

W łacinie

W łacinie proces monoftongizacji zachodził przez cały znany nam okres historii języka.

Z dyftongów odziedziczonych z prajęzyka monoftongizacji uległ najpierw dyftong [EI], który całkowicie przeszedł w długie [I] w ciągu II wieku p.n.e. (np. starołac. marei > mari).

Również w okresie archaicznym silnym tendencjom monoftongizacyjnym ulegał dyftong [OI], który w bardzo dużej ilości wyrazów przeszedł w długie [U] (np. gr. Phoenix > łac. Punicus). W późniejszym okresie natomiast (III wiek n.e.) monoftongizacja dawała tu samogłoskę nieco bardziej otwartą, którą zapisywano przez "E", jakkolwiek była zapewne bardzo zbliżona do współczesnego niemieckiego "o umlaut".

Dyftong, dwugłoska (gr. δίφθογγος diphthongos – "dwubrzmiący") – pojedyncza samogłoska (na ogół długa) o zmiennym przebiegu artykulacji, co sprawia, że ucho ludzkie słyszy dwa dźwięki, mimo że są one zespolone niejako w jeden i mają właściwości pojedynczej samogłoski.

Łacina (łac. lingua Latina, język łaciński) – język indoeuropejski z podgrupy latynofaliskiej języków italskich, wywodzący się z Lacjum (łac. Latium), krainy w starożytnej Italii, na północnym skraju której znajduje się Rzym. Łacina była językiem ojczystym Rzymian. Stała się z czasem językiem urzędowym całego Imperium Rzymskiego, wypierając inne wcześniej używane na tym obszarze języki (takie jak oskijski czy umbryjski).

Dyftong [AI] już w pod koniec II w. p.n.e. przeszedł w [AE] (drugi element uległ rozszerzeniu), które od I wieku p.n.e. zaczyna regularnie zlewać się w czyste [E]. W I wieku p.n.e. proces ten odnotowuje się w wiejskiej odmianie języka, następnie zaczyna się on rozpowszechniać, pod koniec I w. p.n.e. obejmuje miasta w Galii Przedalpejskiej, następnie prowincje i większe ośrodki kulturalne, by w III wieku n.e. utrwalić się również w języku warstw wykształconych.

Dyftong [AU] wykazywał już w epoce archaicznej tendencje do przechodzenia w długie [O], na co są liczne dowody w leksyce łacińskiej okresu klasycznego i późniejszych (np. zdrobnienie wyrazu plaustrum "wóz" brzmi plostellum, zamiast spodziewanego plaustellum). Język wytrzymał jednak presję monoftongizacyjną i zachował [AU] jako dyftong właściwy do tej pory. Tak samo stało się z dyftongami [UI] oraz [EU].