Monopol - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy ekonomii. Zapoznaj się również z: Monopol - grupa muzyczna i monopol magnetyczny.

Monopol (z grec. monos – jeden i poleo – sprzedaję) – struktura rynkowa charakteryzująca się:

występowaniem na rynku tylko jednego dostawcy lub producenta danego towaru, który kontroluje podaż i ceny, oraz wielu odbiorców;

występowaniem barier uniemożliwiających innym firmom wejście na rynek (np. ustawodawstwo, patenty, koszty itp.);

unikatowością produktu monopolu (nie posiada on dobrego lub bliskiego substytutu).

Monopol może mieć charakter:

Cenowa elastyczność popytu – stosunek względnej zmiany ilości pożądanego dobra, do względnej zmiany jego ceny, wyrażony współczynnikiem cenowej elastyczności popytu:

Monopson to taka forma rynku, na którym istnieje tylko jeden odbiorca (przedsiębiorstwo pośredniczące w handlu) oraz wielu dostawców pewnego towaru lub usługi. Monopsonami są zazwyczaj firmy państwowe, np. kupujące ropę naftową, gaz ziemny lub usługi zdrowotne. Przedsiębiorstwo mające taką pozycję dąży do zakupu po zaniżonych cenach podczas negocjacji z dostawcami.

państwowy - kiedy prawo danego państwa pozwala świadczyć usługi lub produkować określony asortyment towarów tylko jednemu podmiotowi (np. monopol spirytusowy, monopol loteryjny itp.);

wymuszony - kiedy jeden z producentów towaru/usługi osiąga taką pozycję na rynku, że pozostali producenci bankrutują;

naturalny - wynikający z natury dostarczanej usługi/towaru, gdy ze względów technicznych konkurencja wielu podmiotów jest niemożliwa lub utrudniona (np. koleje żelazne, dostarczanie prądu elektrycznego i gazu, telekomunikacja itp.).

W przypadku monopolów naturalnych i wymuszonych w wielu krajach świata tworzone jest specjalne prawodawstwo które reguluje zmonopolizowany rynek, w sposób sztuczny tworząc na nim warunki do powstania i rozwoju konkurencji.

Monopol naturalny - jeden z modeli wyznaczonych przez ekonomistów mających charakteryzować rynek. Zakłada on, iż na rynku występuje tylko jedno przedsiębiorstwo, które może wytwarzać dane dobro taniej oraz efektywniej niż kilka konkurencyjnych przedsiębiorstw. Najczęściej wiąże się to z korzyściami skali, gdyż wraz ze wzrostem produkcji spada koszt jednostkowy wytworzenia tego dobra. Monopol naturalny zależy od kombinacji warunków technologicznych, kosztowych oraz popytowych.

Producent – osoba lub firma produkująca towary w celu sprzedaży ich na rynku. Celem producenta jest zwykle maksymalizacja udziału jego produktów w rynku, a co za tym idzie maksymalizacja zysków.

Analiza ekonomiczna

wybór poziomu produkcji przez monopolistę:
P – cena, Q – poziom sprzedaży, 1 – popyt, 2 – przychód krańcowy, 3 – koszt krańcowy, 4 – cena ustalona przez monopolistę, 5 – cena w warunkach konkurencji doskonałej, 6 – ilość dobra sprzedawana przez monopolistę, 7 – ilość dobra sprzedawana w warunkach konkurencji doskonałej, B i C łącznie – zbędna strata społeczna

Monopolista chciałby sprzedać jak najwięcej jednostek swojego produktu za jak największą cenę. Mimo że nie jest on ograniczony konkurencją ze strony innych przedsiębiorstw, ograniczony jest jednak popytem ze strony nabywców. Jeżeli monopolista podniesie swoją cenę zbyt wysoko, wówczas nabywcy po prostu przestaną kupować jego produkt i sprzedaż monopolisty zmaleje.

Równowaga rynkowa jest jednym z fundamentalnych pojęć w ekonomii i w teorii ekonomii. Ogólnie, określa się tak sytuację, w której wszystkie siły rynkowe równoważą się a wartości zmiennych ekonomicznych pozostają niezmienne. W szczególności, najczęściej mianem równowagi rynkowej określa się stan rynku, w którym ilość dóbr nabywanych przez konsumentów równa jest ilości tych dóbr wytwarzanych przez producentów, czyli stan w którym wielkość popytu na danym rynku jest równa wielkości podaży. Czynnikiem równoważącym podaż i popyt jest zazwyczaj cena. Cena, przy której występuje równowaga rynkowa nazywana jest ceną równowagi rynkowej.

Monopol pełny to jeden z modeli wyznaczonych przez ekonomistów mających charakteryzować rynek. Zakłada on iż na rynku działa jeden producent i wiele kupujących. Ze względów technicznych czy też administracyjno prawnych nie ma możliwości wejścia na rynek monopolisty zaś produkty wytwarzane przez monopol nie mają bliskich substytutów. Zarówno producent jak i konsumenci posiadają pełną wiedzę o rynku.

Zasadniczo monopolista mógłby wybrać albo cenę swojego produktu, albo wybrać poziom jego sprzedaży i pozwolić popytowi ustalić cenę rynkową. Z teoretycznego punktu widzenia obie opcje są równoważne, ale nieco łatwiej jest sformułować problem monopolisty jeżeli wybiera on poziom produkcji, ponieważ koszt produkcji również bezpośrednio zależy od ilości wyprodukowanego produktu. Jeżeli ilość wyprodukowanego produktu zdefiniowana jest jako q, wówczas cena rynkowa wyznaczona przez popyt wynosi p(q), zaś koszt wyprodukowania q jednostek produktu to c(q). Przychód monopolisty wynosi p(q)q, a jego koszt c(q), zatem zysk monopolisty $\pi (q)$ można zapisać jako

Upadłość (potocznie bankructwo) – procedura wszczynana w razie niewypłacalności dłużnika, polegająca głównie na wspólnym dochodzeniu roszczeń przez wszystkich jego wierzycieli. Upadłość to tzw. egzekucja uniwersalna prowadzona na rzecz wszystkich wierzycieli dłużnika, ze wszystkich składników jego majątku jednocześnie. Tym właśnie upadłość różni się od egzekucji syngularnej prowadzonej przez niektórych tylko wierzycieli i tylko z poszczególnych składników majątku dłużnika. Trzecim w systematyce rodzajem egzekucji sądowej (wprowadzonym do procedury cywilnej w 2005 roku) jest egzekucja generalna w trybie art. 1064 i nast. kpc tj. egzekucja przez zarząd przymusowy. Egzekucja generalna lokuje się niejako pomiędzy dwoma wcześniej wspomnianymi trybami egzekucji i posiada pewne cechy każdej z nich i tak np. egzekucja generalna obejmuje skutkami zajęcia wszystkie składniki majątku dłużnika tak jak w przypadku egzekucji uniwersalnej, lecz jest prowadzona nie na rzecz wszystkich wierzycieli dłużnika a jedynie na rzecz poszczególnych wierzycieli egzekwujących tj. posiadających tytuł wykonawczy czyli analogicznie jak w przypadku egzekucji syngularnej.

Koszt krańcowy (koszt marginalny) - koszt jaki ponosi producent w związku ze zwiększeniem wielkości produkcji danego dobra o jedną jednostkę. Stanowi przyrost kosztów całkowitych związany z produkowaniem dodatkowej jednostki dobra.

$\pi (q) = p(q) q - c(q) \,$

Z maksymalizacji tego wyrażenia ze względu na q wynika następujący warunek konieczny: ${d\pi(q) \over dq} = p(q_m) + p'(q_m)q_m - c'(q_m) = 0$

Wyrażenie p(q) + p'(q)q określa się mianem przychodu krańcowego. Z warunku koniecznego wynika zatem, że maksymalizując swój zysk monopolista produkuje tyle aby jego koszt krańcowy zrównał się z przychodem krańcowym.

Wybór poziomu produkcji przez monopolistę jest przedstawiony na rysunku obok. Grafika ta ilustruje kilka własności tego wyboru. Po pierwsze, widać na niej, że przychód krańcowy jest zawsze mniejszy niż popyt, co wynika z tego, że popyt jest funkcją malejącą, a zatem p(q) + p'(q)q < p(q). Wynika z tego, po drugie, że wybierając ilość tak, aby koszt krańcowy zrównał się z przychodem krańcowym cena monopolisty jest wyższa niż jego koszt krańcowy. Oznacza to, po trzecie, że wybór monopolisty prowadzi do zbędnej straty społecznej. Istnieją bowiem jednostki produktu, których wartość mierzona popytem jest wyższa niż koszt ich produkcji mierzony kosztem krańcowym, a które nie są produkowane i sprzedawane. Po czwarte, ponieważ cena przekracza koszt krańcowy, monopolista ma dodatni zysk. Wreszcie, ponieważ podaż w warunkach konkurencji doskonałej wyznaczona jest przez koszt krańcowy, dla konkurencji doskonałej równowaga rynkowa wyznaczona jest przez przecięcie się krzywych popytu i kosztu krańcowego. Zatem, po piąte, w warunkach monopolu cena jest zawsze wyższa niż w warunkach konkurencji doskonałej, a ilość dobra sprzedawana przez monopolistę jest zawsze mniejsza niż miałoby to miejsce w warunkach konkurencji doskonałej.

Indeks Lernera to wskaźnik ekonomiczny opisujący stopień siły rynkowej przedsiębiorstwa na rynku. Formalnie, indeks Lernera L zdefiniowany jest jako L = (P − MC) / P, gdzie P to cena rynkowa, a MC to koszt krańcowy. Nazwa indeksu pochodzi od nazwiska amerykańskiego ekonomisty Abby Lernera, który zaproponował go w swojej pracy w 1934 roku.

Konkurencja doskonała (nazywana także wolną konkurencją) jest modelem teoretycznym opisującym jedną z form konkurencji na rynku; cechą charakterystyczną konkurencji doskonałej w odróżnieniu od innych jej form jest przekonanie zarówno kupujących jak i sprzedających, że ich indywidualne decyzje nie mają wpływu na cenę rynkową. Rynek, na którym panuje konkurencja doskonała zapewnia optymalną alokację zasobów w sensie Pareta.

Wzór wyznaczający optymalny poziom produkcji monopolisty można również zapisać w następującej postaci: ${p(q_m) - c'(q_m) \over p(q_m)} = {-q_m p'(q_m) \over p(q_m)} = {1 \over \epsilon}$

Lewa strona tego równania określana jest często jako indeks Lernera, zaś prawa strona to odwrotność cenowej elastyczności popytu. Ze wzoru tego wynika, że marża monopolisty zależy od cenowej elastyczności popytu. Dla konkurencji doskonałej indeks Lernera wynosi 0. A zatem jeżeli cenowa elastyczność popytu jest duża wówczas cena w warunkach monopolu nie różni się zbytnio od ceny w warunkach konkurencji doskonałej. Z drugiej strony, jeżeli cenowa elastyczność popytu jest mała, wówczas marża monopolisty ponad cenę konkurencyjną może być duża.

Podaż (ang. supply) to ilość dóbr, oferowana na rynku przez producentów przy określonej cenie, przy założeniu niezmienności innych elementów charakteryzujących sytuację na rynku (ceteris paribus). Zależność między ceną a podażą przedstawia krzywa podaży.

Telekomunikacja – dziedzina techniki i nauki, zajmująca się transmisją wszelkiego rodzaju informacji na odległość. Obejmuje również sposoby przetwarzania tych informacji, kodowanie, sprzęt telekomunikacyjny, teorie propagacji, sieci telekomunikacyjne i wiele innych zagadnień. Obecnie telekomunikacja w coraz większym stopniu zależy od rozwiązań informatycznych i zaczyna odgrywać coraz większe znaczenie w sieciach komputerowych.

Ponieważ koszt krańcowy jest zawsze nieujemny, zatem indeks Lernera nigdy nie przekracza 1. Oznacza to, że $\epsilon > 1$ i optymalny wybór monopolisty znajduje się zawsze na elastycznej części krzywej popytu. Wynika z tego również, że jeżeli popyt jest wszędzie nieelastyczny, jak na przykład w przypadku funkcji popytu danej wzorem $p(q) = q^{-a}$ , gdzie a>1, wówczas problem monopolisty nie ma rozwiązania. Optymalny poziom produkcji w tym przypadku jest po prostu arbitralnie bliski 0.

Gaz ziemny zwany również błękitnym paliwem – paliwo kopalne pochodzenia organicznego, gaz zbierający się w skorupie ziemskiej w pokładach wypełniających przestrzenie, niekiedy pod wysokim ciśnieniem. Pokłady gazu ziemnego występują samodzielnie lub towarzyszą złożom ropy naftowej lub węgla kamiennego.

Transport kolejowy – gałąź transportu zaliczana do transportu lądowego, a szerzej, do transportu powierzchniowego. Kolejowy system transportowy obejmuje infrastrukturę, czyli linie kolejowe, stacje (dworce, przystanki), zaplecze techniczne. Drugim elementem systemu jest tabor kolejowy, czyli środki transportu (np. lokomotywy i wagony). W systemie tym operują instytucje kolejowe, do których zaliczyć można przewoźników kolejowych i administratorów infrastruktury (zarządy kolejowe). W ujęciu gospodarczym przewoźnicy świadczą usługi transportowe (zaspokajają popyt) z wykorzystaniem infrastruktury kolejowej. Infrastruktura ta z kolei jest zarządzana i udostępniana przewoźnikom przez administratorów infrastruktury. W potocznym użyciu termin kolej może odnosić się do każdego z tych głównych elementów, zwłaszcza linii kolejowej albo przedsiębiorstwa kolejowego.

Wreszcie wzór wyznaczający optymalny poziom produkcji monopolisty można zapisać w jeszcze jednej postaci: $p(q_m) = {\epsilon \over \epsilon - 1} c'(q_m)$

z czego wynika, że optymalną cenę monopolisty można wyznaczyć mnożąc jego koszt krańcowy przez współczynnik zależny od cenowej elastyczności popytu.

Zobacz też

Zobacz w Wikiźródłach tekst
Monopol w Encyklopedii staropolskiej

Konkurencja monopolistyczna

Bibliografia

R. Preston McAfee: Introduction to Economic Analysis. ISBN 160049000X. (ang.)

Popyt (ang. demand) – funkcja przedstawiająca kształtowanie się relacji pomiędzy ceną dobra (towary i usługi), a ilością (liczbą sztuk) jaką konsumenci chcą i mogą nabyć w określonym czasie, przy założeniu niezmienności innych elementów charakteryzujących sytuację rynkową (ceteris paribus). Wykresem tej funkcji jest tzw. krzywa popytu. Należy zwrócić uwagę na różnicę pomiędzy "popytem", a "wielkością popytu". Popyt to cała funkcja, natomiast wielkość popytu to ilość dobra, jaką konsumenci chcą nabyć przy danej cenie. "Wielkość popytu przy cenie p" jest więc konkretnym elementem funkcji, któremu na krzywej popytu odpowiada jeden punkt.

Oligopol - forma struktury rynkowej, różna od doskonałej konkurencji, gdzie występuje znaczna liczba małych konkurentów, oraz od czystego monopolu, gdzie istnieje tylko jedna potężna firma; dominująca forma w krajach rozwiniętych; sytuacja na rynku, w której występuje tylko kilku dużych producentów danego dobra czy też dostawców usługi.