Montezuma II Xocoyotzin (również Moctezuma II, Motekosoma, Motecuhzoma lub Moteuczoma) (ur. 1466, zm. 30 czerwca 1520) – ostatni przed przybyciem Hiszpanów tlatoani (władca) Azteków (Méxicas) (1502-1520); syn Axayacatla, brat Cuitláhuaca.

Montezuma, uznawany za władcę absolutnego, był władcą Azteków u szczytu potęgi miasta-państwa Tenochtitlan. Za jego panowania utrwalone zostały dotychczasowe podboje Méxicas. Był władcą niezdecydowanym, ulegającym presji proroctw. Otaczali go wróżbici, którzy przepowiedzieli przybycie jednego z bogów - Quetzalcoatla. Przybycie Hiszpanów - Cortésa w przepowiedzianym (osiem znaków) i oczekiwanym czasie (w tzw. roku jednej trzciny) sprawiło, że Montezuma traktował go jako boga. Cortés licząc na znaczne łupy wyruszył do Tenochtitlan, gdzie doszło do spotkania z władcą Azteków. Po tym spotkaniu Montezuma zapewne zdał sobie sprawę, że Cortés nie jest bogiem, nie potrafił się mu jednak zdecydowanie przeciwstawić. Nie poparł powstania w stolicy przeciwko najeźdźcom, do którego po wielu zatargach doszło i przypłacił to życiem. Następstwem jego śmierci był upadek Tenochtitlanu w roku następnym, skutkiem zaś obu tych wydarzeń był szybki podbój całej Mezoameryki, który doprowadził zwłaszcza do upadku kultury i sztuki w tym rejonie.

Imię

Motecuhzoma lub Moteuczoma jest oryginalną nazwą w języku azteckim (nahuatl) wymawiana: [mo.teːkʷ.ˈsuː.ma] z czterema sylabami. Znaczy ona: "ten, który staje się władcą poprzez wściekłość, szał". Imię to pochodzi od mo, zaimka dzierżawczego trzeciej osoby, tecuhtli, "pan/władca" i zoma, "zły" lub "z groźną twarzą". Azteckie kroniki nazywały go Motecuhzoma Xocoyotzin, [ʃo.ko.ˈjo.ʦin] co znaczy „odznaczony/wyróżniony młodzieniec” i zapewne pochodzi od xocoyotl - "ten młody/młodzieniec" lub "junior". W literaturze zachodnioeuropejskiej preferuje się imię Moctezuma, natomiast w Polsce powszechnie przyjęta jest starsza, hiszpańska interpretacja tego imienia, mianowicie Montezuma.

Użycie numeracji jest istotne ze względu na współczesne rozróżnienie z pierwszym Montezumą znanym jako Montezuma I. Nazywany on był w nahuatl Moctecuhzoma Ilhuicamina lub Huehuemotecuhzoma tzn. Stary Montezuma.

Montezuma jako władca Tenochtitlanu

Montezuma II, następca Ahuítzotla (1486 – 1502), był władcą miasta-państwa Tenochtitlan. Wstąpił na tron w roku 1502 w wieku 35 lat. Legenda mówi, że nie chciał być tlatoani. Zanim zasiadł na tronie, był sławnym człowiekiem, generałem armii i najwyższym kapłanem. Był kapłanem i głową Calmecac, szkoły dla wyższych klas. Jego usposobienie było bardziej zbliżone do uczonego (tlatimine), niż wojownika. Codex Mendoza opisuje go jako: „uczonego, astrologa, filozofa i biegłego we wszystkich sztukach”. Od początku Montezuma nie pozwolił by otaczający go ludzie mieli wpływ na jego osobowość i przekonania. Odsunął większość dotychczasowych wyższych urzędników, zastąpił ich swoimi wychowankami i kontynuował ich nauczanie, jak gdyby nadal byli jego uczniami.

Montezuma miał w swym ręku zwierzchnią władzę wykonawczą, wojskową, duchową (religijną) i sądowniczą. Teoretycznie można by go więc uznać za władcę absolutnego, ale faktycznie jednak tak nie było. Ludzie z otaczającego go dworu, doradcy, a zwłaszcza rada calpullis i wyżsi wojskowi mieli sporo do powiedzenia. W praktyce rządy sprawował on przez radę trzech, składającą się z głównego dowódcy, noszącego tytuł Kobiety Węża, najwyższego kapłana i władcy miasta.

Pałac Montezumy II. Ilustracja z Kodeksu Mendoza

Pałac Montezumy, zbudowany na planie kwadratu o długości boku 200 m., był jednym z kilku znajdujących się w Tenochtitlanie. Składał się z budynków jedno- i dwupiętrowych usytuowanych wśród ogrodów. Pałac stanowił prostą wielokrotność zwykłego domu mieszkalnego, lecz dodatkowo posiadał dziedziniec, basen i zwierzyniec. Jeszcze za czasów Tlacaelela (1397 – 1487), zbudowana została olbrzymia świątynia ofiarowana jednemu z najważniejszych bóstw Azteków Huitzilopochtli. Montezuma, jako najwyższy kapłan, w ramach tej świątyni, stworzył wielką świątynię Coateocalli, poświęconą wszystkim bogom zdobytych przez Azteków miast.

Za czasów panowania Montezumy nie toczono już prawie wojen zdobywczych, ograniczając się do umacniania „imperium” i uśmierzania buntów (m.in. w rejonie Oaxaki). Jedynym wyjątkiem były trzy kolejne próby podbicia Tlaxcali, zakończone przegraną wojsk Mexicas.

Około 1518 r. państwo Mexicas wydawało się potężne, dominujące w Mezoameryce. W rzeczywistości sprawy miały się inaczej. Ośrodek „imperium” – Tenochtitlan – stał w istocie u szczytu potęgi, będąc niepodzielnym władcą większej części Doliny Meksyku i otaczających ją gór, lecz tylko jako miasto-państwo. Dalsi i bliżsi wasale, ci co tworzyli federacyjne „dominium azteckie”, od Texcoco po Oaxakę, czekali na okazję do zrzucenia obcego jarzma. Na wschodzie Tlaxcalanie, a na zachodzie Taraskowie zachowali niepodległość, której strzegli jak oka w głowie. Nic nie wskazywało ani na spójność polityczną „imperium”, ani na realne możliwości dalszej ekspansji państwa Mexicas.