Montreal - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy miasta w Kanadzie. Zapoznaj się również z: inne znaczenie tego słowa.

Na mapach: 45°30′N 73°33′W / 45.5, -73.55

Île de Montréal (Wyspa Montrealu) z Montrealem zaznaczonym na czerwono

Oratorium św. Józefa

Pałac Sprawiedliwości (1880)

Montreal - śródmieście nocą w 2005.

Ratusz miejski

Loża masońska w Montrealu

Stadion Olimpijski w Montrealu

Montreal (fr. Montréal) – miasto w Kanadzie, nad Rzeką Świętego Wawrzyńca w prowincji Quebec. W latach 1844-1849 Montreal był stolicą Prowincji Kanady.

Saint-Laurent - jedna z dziewiętnastu dzielnic Montrealu. Jest jedną z największych dzielnic pod względem powierzchni. Została nazwana na cześć Wawrzyńca z Rzymu (Laurent to po francusku Wawrzyniec), starożytnego męczennika chrześcijańskiego. Saint-Laurent była samodzielnym miastem do 2002 roku, od 1 stycznia 2002 jest dzielnicą Montrealu.
Irokezi (nazwa własna: Haudenosaunee) – liga plemion (Mohawków, Oneidów, Onandagów, Kajugów i Seneków, a od 1712 także Tuskarorów) Indian Ameryki Północnej zamieszkujących tereny na wschód od Wielkich Jezior i na południe od Rzeki św. Wawrzyńca, czyli północną część stanów Nowy Jork, Pensylwanii i Maine, niemal cały stan Vermont oraz południowe obszary kanadyjskich prowincji Quebec i Ontario.

Jest to drugie co do wielkości miasto Kanady, największy port morski wschodniej części kraju oraz główny ośrodek gospodarczy i kulturalny francuskojęzycznej części Kanady. Powstał jako niewielka osada francuska na cześć królewską nazwany Mont Royal - "Wzgórze królewskie" - stąd obecna nazwa.

Liczba mieszkańców: 1,8 mln po amalgamacji z dzielnicami przedmiejskimi z 01.01 2002 (zespół miejski 3,5 mln, 2001). Miasto jest podzielone na 25 dzielnic (fr. arrondissements). Niektóre z tych dzielnic zostały przyłączone do Montrealu w 2001 roku na skutek prawa rządu prowincji Quebec. Wywołało to sprzeciw mieszkańców przyłączonych dzielnic i w następstwie referendum z czerwca 2004 roku, 1 stycznia 2006 roku część z nowoprzyłączonych dzielnic, zamieszkiwanych przez 13% dotychczasowej populacji miasta, odłączyło się od Montrealu.

Kampus (łac. campus pole, równina), osiedle akademickie – obszar na którym znajdują się budynki szkoły wyższej wraz z otaczającymi je terenami. Zazwyczaj znajduje się tam również biblioteka i domy studenckie.
Prowincja Kanady – kolonia brytyjska w Ameryce Północnej powołana przez parlament brytyjski ustawą o unii kanadyjskiej w 1840 roku. Kolonia powstała poprzez połączenie (unię) dwóch innych kolonii Dolnej i Górnej Kanady. Ustrój polityczny nowej kolonii został zaprojektowany zgodnie z rekomendacjami tzw. Raportu Durkhama, Lorda Lambton’a, który został oddelegowany do Kanady przez wadze brytyjskie w celu zbadania przyczyn rebelii, które wstrząsnęły obiema częściami Kanadami w 1837 roku. Głównym celem unii było zasymilowanie frankofońskiej ludności zamieszkującej Dolną Kanadę. Początkowo na stolicę kolonii wybrano Kingston. Potem rozpoczęto jej rotację pomiędzy Toronto a Montrealem. Po antyrządowych rozruchach w Montrealu, miasto to straciło swe stołeczne przywileje. Ostatecznie na stała stolicę wybrano Ottawę. Prowincja Kanady trwała do 1867, kiedy to powołano Konfederację Kanady.

Położenie

Zespół miejski jest położony przede wszystkim na dwóch wyspach, Île de Montréal i Jésus, leżących tuż na wschód od zbiegu rzeki Św. Wawrzyńca i rzeki Ottawa. Wyspy opływa główny nurt rzeki Św. Wawrzyńca i jej dwie odnogi, rzeki: Rivière des Mille Îles i Rivière des Prairies.

Historia

Panowanie francuskie

Pierwszymi Europejczykami, którzy dotarli do wyspy, na której dzisiaj leży Montreal byli Jacques Cartier i jego towarzysze. Podczas swojej drugiej ekspedycji do Ameryki Północnej, Cartier wyruszył z okolic dzisiejszego miasta Québecu w górę rzeki Świętego Wawrzyńca. Dotarł do okolic wyspy Île de Montréal w październiku 1535. Odwiedził wioskę indiańską Hochelagę i wszedł na wzgórze dominujące nad wyspą, które nazwał na cześć króla Mont Royal. Ze wzgórza stwierdził, że jego dalsza droga w górę rzeki jest zablokowana przez serię niskich wodospadów na rzece (wodospady Lachine). W tej sytuacji zawrócił i popłynął z powrotem do morza i swoich statków.

Uniwersytet Montrealu lub Uniwersytet Montrealski (fr. Université de Montréal lub UdeM) - to francuskojęzyczny uniwersytet działający w kanadyjskim mieście Montreal, w prowincji Quebec. Ma około 55 tys. studentów.
Verdun - jedna z dziewiętnastu dzielnic Montrealu. Do 2002 roku stanowiła samodzielne miasto o tej samej nazwie. Dzielnica obejmuje obszar na południu wyspy Île de Montréal oraz wyspę Île des Sœurs.

Po tej jednej europejskiej wyprawie nastąpiła długa przerwa. Francja, nękana wojnami domowymi, na wiele dziesięcioleci porzuciła myśli o koloniach zamorskich. Dopiero na początku XVII wieku Francuzi rozpoczęli ponowną próbę kolonizacji Ameryki Północnej, zakładając osadę Québec w 1608. W tym samym czasie zaczęli ponownie odwiedzać okolice Montrealu. Jednak dopiero w 1642 Francuzi wrócili by zostać na stałe. Sieur Chomedey de Maisonnneuve i około 40 kolonistów zbudowali w lecie 1642 mały fort Ville-Marie. Z początku zadaniem kolonii było prowadzenie działalności misyjnej wśród Indian. Jednak już wkrótce kolonia stała się ważnym ośrodkiem handlu futrami. W miarę przekształcania się w faktorię handlową, osada przyjęła dzisiejszą nazwę Montreal, od nadanej przez Cartiera nazwy wzgórza (wówczas wymawianej jako jako Mont Réal).

Montréal-Nord - jedna z dziewiętnastu dzielnic Montrealu. Miasto Montréal-Nord powstało w 1915 roku poprzez odcięcie części parafii Sault-aux-Récollets. W 2002 roku zostało przyłączone do Montrealu jako jego dzielnica. Dzielnica położona jest nad rzeką Rivière des Prairies.
Grande Bibliothèque du Québec (pl. Wielka Biblioteka Quebecu) - to znajdująca się w Montrealu biblioteka narodowa kanadyjskiej prowincji Québec. Jej zbiory są częścią zbiorów Biblioteki narodowej Québecu.

Niestety błędy dyplomatyczne popełnione przez Francuzów przez pierwsze lata swojej obecności w Kanadzie obróciły przeciwko nim konfederację Irokezów. Ta potężna grupa Indian prowadziła z Francuzami sporadyczne wojny aż do 1701. Montreal, jako najbardziej wysunięta na zachód placówka Francuzów, był nękany częstymi napadami Indian.

Uniwersytet Concordia (fr. Université Concordia, ang. Concordia University) jest dwujęzyczną wielokierunkową uczelnią publiczną położoną w Montrealu, w Kanadzie. W 2007 roku, w Uniwersytecie Concordia studiowało 39 230 studentów, tworząc w ten sposób jedną z największych uczelni w Kanadzie.
Rivière-des-Prairies–Pointe-aux-Trembles - jedna z dziewiętnastu dzielnic Montrealu. W 2002 roku została utworzona dzielnica Rivière-des-Prairies—Pointe-aux-Trembles—Montréal-Est poprzez włączenie do Montrealu miasta Montréal-Est (Rivière-des-Prairies–Pointe-aux-Trembles było już wcześniej częścią miasta). W wyniku referendum z 20 czerwca 2004 Montréal-Est odłączyło się w 2006 roku, a dzielnica zmieniła nazwę na obecną.

Ludność osady rosła powoli, od 675 w 1665 do około 1000 w 1700. Po zawarciu pokoju z Irokezami sytuacja znacznie się polepszyła. Do 1760 ludność zwiększyła się do około 5000. Miasto zostało otoczone fortyfikacjami ziemnymi na wzór europejski.

W trakcie wojny siedmioletniej Brytyjczycy podbili posiadłości francuskie w Ameryce Północnej i włączyli je do swojego imperium. Montreal, ostatni punkt oporu Francuzów, poddał się armii brytyjskiej w 1760.

Panowanie brytyjskie

Montreal formalnie stał się częścią imperium brytyjskiego w wyniku postanowień Traktatu Paryskiego podpisanego 1763. Miasto pozostało światową stolicą handlu futrami, ale teraz handel ten znalazł się pod kontrolą szkockich i angielskich kupców. Ci założyli nową Kompanię Północno-Zachodnią w latach 1783-1784 która rozszerzyła obszar handlowy Montrealu aż do wybrzeży Oceanu Spokojnego. Kompania połączyła się z Kompanią Hudsona w 1821, kończąc rolę Montrealu w handlu futrami.

Wolnomularstwo, inaczej masoneria lub sztuka królewska – ponadnarodowy ruch etyczny o swoistych strukturach organizacyjnych (m.in. trójkąty, loże, obediencje), który swe pryncypia i idee wyraża za pośrednictwem rozbudowanej symboliki i rytuałów. Masoneria to także zespół bractw o charakterze elitarnym i dyskretnym. Kolorytu masonerii dodaje wielka liczba legend i spiskowych teorii na jej temat. Nauka badająca historię wolnomularską i idee wolnomularskie nazywa się masonologią.
Canadiens de Montréal - zawodowa drużyna hokejowa, mająca swoją siedzibę w Montrealu (prowincja Quebec, Kanada). Klub występuje w lidze NHL, w Dywizji Północno-Wschodniej, Konferencji Wschodniej.

Podczas amerykańskiej wojny rewolucyjnej, 13 listopada 1775 miasto zostało zajęte przez Amerykanów, którzy jednak musieli wycofać w lecie następnego roku pod naporem armii brytyjskich. Podczas wojny brytyjsko-amerykańskiej w latach 1812-1814 amerykańskie próby zdobycia miasta nie powiodły się.

Na początku XIX miasto przekształciło się w ośrodek handlu zbożem i drewnem. W 1825 zbudowano Kanał Lachine który pozwalał statkom ominąć progi wodne na rzece niedaleko od miasta i płynąc dalej do Jeziora Ontario. Montreal stał się teraz portem w którym statki rzeczne przypływające Rzeką Świętego Wawrzyńca mogły przeładować swoje ładunki na statki pełnomorskie płynące do Atlantyku.

The Festival International de Jazz de Montréal (FIJM) nazywany również Montreal Jazz Festival lub The Jazz Fest, to największy festiwal muzyki jazzowej na świecie organizowany cororcznie w Montrealu w prowincji Quebec w Kanadzie. Początki tego wydarzenia artystycznego sięgają lat 70. XX wieku, pomysłodawcą festiwalu był Alain Simard. Podczas koncertów odbywających się w klubach lub otwartych plenerach wystepowali m.in. Chick Corea, Dave Brubeck, Muddy Waters, Chuck Berry, Bo Diddley czy John Lee Hooker.
Język Québec oraz Ontario, Nouveau-Brunswick, – ok. 8 mln osób. Ok. 201 milionów używa francuskiego na całym świecie jako języka głównego (oszacowanie z r. 2009 wg Organisation mondiale de la Francophonie) a 72 miliony jako drugiego języka codziennego (w tym krajach Maghrebu). Wiele z tych osób mieszka w krajach, gdzie francuski jest jednym z języków urzędowych bądź powszechnie używanych (54 kraje). Paradoksalnie, w Algierii, Maroku, i Tunezji, gdzie nie ma statusu języka urzędowego jest bardziej rozpowszechniony niż w wielu krajach Czarnej Afryki, gdzie jest jedynym językiem urzędowym i używa go 96 milionów ludzi.

Przez ten czas ludność miasta nieustannie rosła dzięki przypływowi imigrantów z Wielkiej Brytanii. W latach 1820-1830 Montreal prześcignął Québec i stał się największym miastem w Kanadzie. W 1825 miasto miało 22,5 tys. mieszkańców. W momencie gdy Montreal oficjalnie otrzymał prawa miejskie w 1831, większość jego mieszkańców wywodziła się z Wysp Brytyjskich, a mieszkańcy francuskojęzyczni byli w mniejszości. Od tego czasu do lat 60. XX wieku angielski pozostawał najważniejszym językiem miasta.
Outremont - jedna z dziewiętnastu dzielnic Montrealu. W 1875 roku ówczesna niezależna gmina Côte Sainte-Catherine zmieniła nazwę na Outremont. W przeciągu następnego stulecia ten typowo rolniczy obszar zamienił się w przedmieście rezydencjalne. W 2002 Outremont zostało włączone do Montrealu jako jego dzielnica.
Ottawa (fr. Rivière des Outaouais, ang. Ottawa River) – rzeka w Kanadzie, główny dopływ Rzeki Świętego Wawrzyńca. Długość rzeki wynosi 1 271 km, a jej dorzecze obejmuje 146 000 km². Jest podstawową drogą transportu drewna z lasów Północy.

Kanadyjska metropolia

Pierwsza linia kolejowa w Kanadzie została zbudowana niedaleko miasta w 1836. W połowie XIX wieku miasto uzyskało szereg połączeń kolejowych z resztą Kanady i ze Stanami Zjednoczonymi. W 1885 ukończono Kolej Transkanadyjską, dając miastu połączenie z wybrzeżem Pacyfiku. Dzięki tym połączeniom kolejowym, jak również transportowi wodnemu na rzece Świętego Wawrzyńca, port w Montrealu stał się głównym oknem na świat Kanady. Z biegiem czasu został drugim po Nowym Jorku portem w Ameryce Północnej pod względem liczby przyjmowanych statków. Dzięki doskonałej sieci połączeń transportowych w mieście rozwijały się również rozmaite gałęzie przemysłu.
Wystawy światowe - nazwa zwyczajowo nadawana cyklicznym ekspozycjom prezentującym dorobek kulturalny, naukowy i techniczny krajów i narodów świata. Ciałem zajmującym się organizacją wystaw jest Międzynarodowe Biuro Wystaw Światowych (Bureau International des Expositions), powstałe w 1928 w wyniku umowy międzynarodowej ratyfikowanej przez większość państw Ligi Narodów.
Jacques Cartier (urodzony między lub ok. w Saint-Malo - zmarł 1 września 1557), francuski korsarz, podróżnik i odkrywca, znany z licznych, wczesnych odkryć na terytorium dzisiejszej Kanady.

Ludność miasta rosła nieustannie, od 58 tys. 1851 do 107 tys. w 1871. W 1881 w Montrealu mieszkało 140 tys. osób (170,7 tys., jeżeli liczyć z przedmieściami). Miasto przyciągało wielu imigrantów z Europy i wielu francuskojęzycznych rolników z osad otaczających miasto. Dzięki napływowi tych ostatnich, francuskojęzyczni mieszkańcy miasta ponownie stanowili większość po 1865, jednak wiodącym językiem w mieście pozostawał angielski. Dzięki gwałtownemu rozwojowi ludność Montreal przekroczyła 1 milion w 1931.
Referendum (głosowanie ludowe) - forma głosowania o charakterze powszechnym, najbliższe ideałowi demokracji bezpośredniej, w której udział mogą brać wszyscy obywatele uprawnieni do głosowania (tj. mający czynne prawo wyborcze). W czasie referendum obywatele całego państwa lub jego części wyrażają swoją opinię w kwestii poddawanej głosowaniu.
Partia Quebecka (mniej poprawnie: Partia Quebecu) w ortografii kanadyjskiej francuskiej Parti québécois, poza Kanadą pisane Parti Québécois, w skrócie PQ – partia polityczna działająca w prowincji Quebec w Kanadzie. Głównym celem partii jest uzyskanie suwerenności prowincji od Kanady. Mimo silnie nacjonalistycznych akcentów partia uważa, że suwerenny Quebec powinien pozostać w pewnego rodzaju unii z Kanadą, zachowując wspólną walutę oraz utrzymać obywatelstwo kanadyjskie dla obywateli Quebecu (lecz już nie odwrotnie). Siostrzaną partią PQ na poziomie federalnym jest Blok Quebecu.

W latach 60. i 70. XX wieku w Montrealu zrealizowano wiele ogromnych inwestycji, w dużej części w związku z organizacją w mieście Wystawy Światowej 1967 i Letnich Igrzysk Olimpijskich 1976. Główną osobą odpowiedzialną za te inwestycje był burmistrz Jean Drapeau, który rządził miastem w latach 1954-1957 i 1960-1986. Zbudowano system montrealskiego metra, (będącym drugim systemem kolei podziemnej w Kanadzie), sieć autostrad, tereny wystawowe na sztucznej wyspie na rzece Św. Wawrzyńca, Stadion Olimpijski i wszystkie obiekty sportowe potrzebne dla obsługi olimpiady. Wiele z tych inwestycji nie spełniło oczekiwań. Ogromne, supernowoczesne lotnisko Mirabel zostało wybudowane zbyt daleko od miasta, bez dogodnych połączeń komunikacyjnych i szybko okazało się nierentowne – obecnie służy tylko do obsługi lotów towarowych. Olimpiada okazała się finansową klęską a miasto spłacało długi zaciągnięte dla sfinansowania budowy obiektów olimpijskich aż do 2008 roku. Ogromny stadion olimpijski z odsłanianym dachem nie mógł znaleźć dla siebie odpowiedniej roli w następnych latach. Z drugiej strony, dzięki tym inwestycjom Montreal ma prawdopodobnie najlepszą infrastrukturę miejską pośród wielkich miast Kanady.
Rivière des Mille Îles - rzeka w kanadyjskiej prowincji Quebec, na granicy regionów Laval oraz Laurentides i Lanaudière. Oddziela wyspę Île Jésus od północnego wybrzeża.
Rivière des Prairies - rzeka w kanadyjskiej prowincji Quebec, na granicy regionów administracyjnych Laval i Montreal. Oddziela od siebie wyspy Île de Montréal i Île Jésus.

W drugiej połowie XX wieku gospodarka kanadyjska weszła w okres dużo bardziej ścisłej integracji z gospodarką Stanów Zjednoczonych, a znaczenie eksportu do innych kontynentów znacznie spadło. Z tego powodu stopniowo głównym centrum gospodarczym kraju stało się Toronto, ulokowane wewnątrz kraju i posiadające znacznie lepsze połączenia transportowe z głównymi ośrodkami amerykańskiego przemysłu. Gospodarka Montrealu została również znacznie osłabiona przez dojście do władzy w prowincji Quebec separatystycznej Partii Quebeckiej, która wdrożyła w życie serię praw mających na celu upowszechnić użycie języka francuskiego w wielu dziedzinach gospodarki i biznesu. Wobec tego wielu anglojęzycznych mieszkańców Montrealu opuściło miasto.
Ahuntsic-Cartierville - jedna z dziewiętnastu dzielnic Montrealu. Należy do najstarszych ośrodków osadnictwa na wyspie Île de Montréal, osada Sault-au-Récollet została tu założona już w 1696 roku.
Wojna siedmioletnia (1756-1763) – wojna pomiędzy Wielką Brytanią, Prusami i Hanowerem a Francją, Austrią, Rosją, Szwecją i Saksonią. Była to pierwsza wojna o zasięgu światowym – walki toczyły się w Europie, Ameryce Północnej, Indiach i na wyspach karaibskich. W późniejszej fazie konfliktu do wojny przyłączyły się Hiszpania i Portugalia oraz starająca się początkowo zachować neutralność Holandia, której siły zostały zaatakowane w Indiach. W związku z tym wojna ta może być uznana za wojnę hegemoniczną.

Pod koniec lat 90. miasto zaczęło odzyskiwać swoją międzynarodową renomę, wraz z lokalizacją w centrum Montrealu Światowego Centrum Handlu, Quartier International, oraz kilku międzynarodowych organizacji: ICOGRADA, International Design Alliance, oraz agend UNESCO, ONZ, WHO i NATO.
Demografia

Liczba mieszkańców Montrealu wynosi 1 620 693. Język francuski jest językiem ojczystym dla 52,4%, angielski dla 12,5% mieszkańców (2006).
Côte-des-Neiges–Notre-Dame-de-Grâce - jedna z dziewiętnastu dzielnic Montrealu. Z liczbą mieszkańców wynoszącą 164 246 jest to najludniejsza dzielnica w mieście. Znajduje się tutaj główny budynek Uniwersytetu Montrealu.
Quebec, Québec – prowincja Kanady. Quebec jest największą prowincją w Kanadzie pod względem powierzchni, a jeśli chodzi o liczbę ludności ustępuje jedynie Ontario. Na zachodzie graniczy z Ontario, na północy przez Zatokę Hudsona z terytorium Nunavut, na wschodzie z kontynentalną częścią Nowej Fundlandii i Labradoru oraz z Nowym Brunszwikiem. Od południa graniczy ze stanami USA: Nowy Jork, New Hampshire, Vermont i Maine. Największym miastem prowincji jest Montreal. Inne duże miasta: Québec (stolica prowincji), Trois-Rivières, Sherbrooke i Drummondville.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)