Morwa - Polski Serwis Naukowy

Owoce morwy czarnej Morus nigra

Owoce morwy białej Morus alba

Morwa czarna jesienią

Morwa (Morus L.) – rodzaj dużych krzewów lub niewielkich drzew liściastych z rodziny morwowatych (Moraceae), obejmujący około 10-16 gatunków żyjących w subtropikalnych do umiarkowanych regionach przede wszystkim Azji, a także Afryki i Ameryki Północnej. Występuje również w niektórych regionach Polski. Gatunkiem typowym jest Morus nigra L..

Trójglicerydy (triglicerydy, triacyloglicerole, TG) - organiczne związki chemiczne należące do lipidów (tłuszczów prostych). Są to estry gliceryny (glicerolu) i trzech kwasów tłuszczowych. Wraz z wolnymi kwasami tłuszczowymi są jednym z głównych materiałów energetycznych zużywanym na bieżące potrzeby organizmu lub są też magazynowane jako materiał zapasowy w postaci tkanki tłuszczowej.

Szczepienie – metoda uszlachetniania drzew owocowych i roślin ozdobnych polegająca na wszczepieniu zraza odmiany szlachetnej w nieszlachetną (dziczka) podkładkę. Drogą szczepienia można również rozmnażać szlachetne rośliny. Szczepienie można także wykonać na pojedynczych gałęziach, możliwe jest wówczas uzyskanie na jednym pniu dwóch lub więcej odmian szlachetnych.

Morfologia

Pokrój Morwy z początku rosną bardzo szybko, ale prędko spowalniają i rzadko przekraczają 10-15 metrów wysokości. Liście Skrętoległe. Blaszki zmienne, od całobrzegich, poprzez ząbkowane do klapowanych (częściej na młodych pędach niż na dojrzałych drzewach). Kwiaty Rośliny jedno- lub dwupienne. Kwiaty drobne, niepozorne, kwiaty męskie zebrane w zwisające kłosy (z czterodziałkowym okwiatem i czterema pręcikami), kwiaty żeńskie zebrane w jajowate kwiatostany (kwiaty z czterokrotnym okwiatem i jednym słupkiem). Owoce Orzeszek (niełupka) otoczony mięsistymi listkami okwiatu, które zrastając się tworzą owalne owocostany o 2-3 cm długości. Kolor owocu złożonego zależny od gatunku i może być biały, czerwony, purpurowy do prawie czarnego. Drewno U wszystkich gatunków koloru żółtego.

Systematyka

Pozycja systematyczna wg APweb (2001...)

Rodzaj należący do plemienia Moreae, rodziny morwowatych (Moraceae Link), która wraz z siostrzanym kladem pokrzywowatymi należy do kladu różowych w obrębie okrytonasiennych.

Kłos (łac. spica, ang. spike) – rodzaj kwiatostanu groniastego, w którym na osadce siedzą kwiaty bezszypułkowe. Odmianą kłosa jest kwiatostan zwany kotką (np. u wierzb) i kolba (np. kwiatostany żeńskie kukurydzy).

Owoc (łac. fructus) - w znaczeniu botanicznym występujący u okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka i ewentualnie dna kwiatowego zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie.

Pozycja w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe (Dilleniidae Takht. ex Reveal & Tahkt.), nadrząd Urticanae Takht. ex Reveal, rząd pokrzywowce (Urticales Dumort.), rodzina morwowate (Moraceae Link.), podrodzina Moroideae (Link) Lindl., plemię Moreae Dumort., podplemię Morinae Benth. & Hook.f., rodzaj morwa (Morus L.).

Resweratrol – organiczny związek chemiczny, polifenolowa pochodna stilbenu. Najwięcej resweratrolu zawierają winogrona, głównie ich skórka. Z tego względu wina czerwone, otrzymane z fermentacji soku razem ze skórkami owoców, zawierają więcej resweratrolu niż wina białe. Poza tym obecny jest w znacznie mniejszych ilościach w orzeszkach ziemnych, w owocach, przede wszystkim w skórce, morwy i czarnej porzeczki. Resweratrol jest bardzo skutecznym przeciwutleniaczem oraz nietoksycznym fungicydem (środkiem antygrzybicznym) i jako taki jest masowo stosowany jako dodatek do żywności. W skali przemysłowej otrzymuje się go z wysuszonych skórek czerwonych winogron.

Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji i gutacji oraz wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.

Gatunki

Systematyka morwy jest złożona i dyskusyjna. Opublikowano ponad 150 nazw gatunków, ale oficjalnie przyjmuje się tylko 10-16 z nich – różne źródła podają różne zestawy nazw. Klasyfikację komplikuje również fakt istnienia dużej ilości naturalnych mieszańców międzygatunkowych dających płodne osobniki. Wyróżnia się następujące gatunki główne:

Herbata – napar przyrządzany z liści i pąków grupy roślin, nazywanych tą samą nazwą, należących do rodzaju . Polska nazwa herbata pochodzi od łac. herba thea. Rośliny uprawiane są w wielu krajach strefy zwrotnikowej, także poza Azją, dla pączków i liści, z których po uprzednim przygotowaniu (suszenie, czasami fermentacja) przyrządza się napar. Nazwą "herbata" określa się również napary z innych ziół, np. herbata rumiankowa, herbata paragwajska, herbata Rooibos.

Drzewa – grupa . Do drzew zalicza się niekiedy rośliny posiadające . Bardziej zawężone definicje wyłączają wieloletnie rośliny o zdrewniałych łodygach, które nie posiadają zdolności przyrostu na grubość i nie tworzą korony ze zdrewniałych rozgałęzień łodygi. Dział botaniki zajmujący się drzewami to dendrologia (gr. δένδρον – drzewo). W Polsce kilkadziesiąt tysięcy najstarszych i najbardziej okazałych drzew podlega ochronie prawnej jako pomniki przyrody.

morwa afrykańska (Morus mesozygia Stapf) – południowa i środkowa Afryka

morwa biała (Morus alba L.) – wschodnia Azja

morwa chińska (Morus australis Poir.) – południowowschodnia Azja

morwa czarna (Morus nigra L.) – południowo-zachodnia Azja

morwa czerwona (Morus rubra L.) – wschodnia Ameryka Północna

morwa teksańska (Morus microphylla Buckley) – południowo-środkowa Ameryka Północna: Teksas, Meksyk

Poniżej wymieniono gatunki, spośród których wszystkie pochodzą ze wschodniej i południowej Azji, są dodatkowo ujęte na jednej lub kilku listach taksonów, lub przedstawione w zestawieniach wyników badań (synonimy nazw istniejące w innych zestawieniach podane są w nawiasach):

Morwowate (Moraceae Link) – rodzina drzew i krzewów należąca do rzędu różowców (Rosales) (w systemach preferujących podział na drobniejsze rzędy zaliczana do rzędu pokrzywowców (Utricales)).

Enzymy – wielkocząsteczkowe, w większości białkowe katalizatory przyspieszające specyficzne reakcje chemiczne poprzez obniżenie ich energii aktywacji.

Morus atropurpurea

Morus bombycis (M. australis)

Morus cathayana

Morus indica (M. alba)

Morus japonica (M. alba)

Morus kagayamae (M. australis)

Morus laevigata (M. alba var. laevigata, M. macroura)

Morus latifolia (M. alba)

Morus liboensis

Morus macroura (M. alba var. laevigata)

Morus mongolica (M. alba var. mongolica)

Morus multicaulis (M. alba)

Morus notabilis

Morus rotundiloba

Morus serrata (morwa himalajska; M. alba var. serrata)

Morus tillaefolia

Morus trilobata (M. australis var. trilobata)

Morus wittiorum

Zastosowania i uprawa

Owoce morwy czarnej są jadalne

Owoce niektórych gatunków są jadalne i używa się ich często do ciast, tart, win i likierów. Owoce morwy czarnej (Azja południowozachodnia) i czerwonej (wschodnia Ameryka Północna) są najsmaczniejsze. Owoce morwy białej (wschodnia Azja), która na masową skalę jest wprowadzana w miejskich regionach wschodniego wybrzeża USA, mają inny smak, czasem określany jako mdły. Dojrzałe owoce zawierają znaczne ilości resweratrolu (trans-3,5,4'-trihydroksystilben).

Wyciągi z morwy są stosowane w ziołolecznictwie. Korzenie wykorzystywane były w chińskiej medycynie ludowej do leczenia cukrzycy, gorączki i kaszlu.

Liście morwy (szczególnie białej) są również ważne ekonomicznie, jako że stanowią jedyny pokarm jedwabników morwowych, z których kokonów uzyskuje się jedwab. Liście wykorzystuje się również do parzenia herbaty, produkcji środków wspomagających odchudzanie czy preparatów stabilizujących poziom cukru, trójglicerydów i cholesterolu we krwi. Badania wykazały, że liście morwy hamują działanie enzymów odpowiedzialnych za trawienie węglowodanów.

Morwy można rozmnażać z nasion – doradza się taki sposób hodowli, ponieważ rośliny rozmnażane z siewek są zwykle zdrowsze. W praktyce jednak rozmnaża się je najczęściej z sadzonek zdrewniałych, które łatwo się ukorzeniają, natomiast odmiany ozdobne rozmnaża się przez szczepienie.

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-19].
Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-06].
Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Morus (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-02-06].

Linki zewnętrzne

Flora of China Vol. 5: Morus (ang.)

Flora of North America Vol. 3: Morus (ang.)

University of Melbourne: Sorting Morus names (ang.)

Museum of Cape Town: Moraceae (ang.)

Zhao Weiguo, Pan Yile, Zhang Zhifang Jia Shihai, Miao Xuexia & Huang Yongping. 2005. Phylogeny of the genus Morus. African Journal of Biotechnology 4 (6): 563-569 (PDF) (ang.)