Morze Kaspijskie - Polski Serwis Naukowy

Większe miasta i część zlewiska Morza Kaspijskiego

Morze Kaspijskie, Morze Chazarskie (per. دریای خزر, ros. Каспийское море, azerb. Xəzər dənizi, kaz. Каспий теңізі, turkm. Hazar deňzi) – bezodpływowe słone jezioro reliktowe w Azji i w niewielkiej części w Europie. Jest największym jeziorem świata z powierzchnią wynoszącą ok. 370 tys. km² (zmieniającą się wskutek wahań poziomu wody, w 1930 roku wynosiła ona aż 442 tys. km²). Dla porównania powierzchnia całkowita Polski to ok. 313 tys. km². Maksymalna głębokość to 1025 m. Zasolenie od słodkowodnej części północnej do 10-12‰ w części środkowej i południowej i do bardzo dużego, sięgającego nawet 300‰ w zamkniętej zatoce Kara-Bogaz-Goł. Czas wymiany wód wynosi 250 lat. W Starożytności nosiło różne nazwy: Ocean Hyrkański, Morze Azarskie i Morze Kwalijskie.

Wyspy Focze (kazachski: Tüledy arałdary, ros. ostrowa Tiuleni) – archipelag pięciu nizinnych wysp na Morzu Kaspijskim u wybrzeży Kazachstanu, położone przy wlocie do Zatoki Mangyszłackiej, 30 km na północ od miejscowości Fort-Szewczenko. Wyspy są zbudowane z gliny, jeziornego piasku i w niewielkiej części ze skał. Na większości wysp teren jest przeważnie bagnisty, pokryty trzciną i półpustynną roślinnością. Wyspy mają łączną powierzchnię 130 km². W skład archipelagu wchodzą wyspy:

Zatoka Qızılağac (Zatoka Kyzyłagacz, Zatoka Kyzył-Agacz, dawniej Zatoka Kirowa; azer. Qızılağac körfəzi) – zatoka na południowo-zachodnim wybrzeżu Morza Kaspijskiego w Azerbejdżanie. Powierzchnia 460 km², głębokość 2 m. Wody zatoki są częścią Rezerwatu Qızılağac.

Morze Kaspijskie, tak jak Morze Śródziemne i Morze Czarne, jest reliktem Oceanu Tetydy. Ponieważ zasilane jest rzekami, poziom wody podnosił się i opuszczał znacząco wiele razy, a w suchych okresach wysychało odkładając pokłady soli na dnie, pokryte później osadami naniesionymi przez wiatr. Niektórzy rosyjscy historycy utrzymują, że podniesienie się poziomu wody w morzu w średniowieczu spowodowało powódź na obszarach nadbrzeżnych. W latach 40-70 XX st. poziom morza opadał, potem podniósł się do poziomów z lat 30. Obecnie poziom jest raczej stabilny z tendencją do opadania.

Iran (pers. ايران – Īrān), (w języku polskim dawniej używano także formy Persja) pełna nazwa: Islamska Republika Iranu (pers. جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslâmi-je Iran) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską.

Morze Azowskie (ros. Азовское море; ukr. Азовське море) – część Morza Czarnego znajdująca się u wybrzeży Ukrainy oraz Rosji. Od Morza Czarnego oddzielone jest przez Półwysep Kerczeński (część Krymu) i Tamański, łączy się z nim przez Cieśninę Kerczeńską. Powierzchnia morza wynosi blisko 38 tys. km², średnia głębokość 7 m, a maksymalna dochodzi do 13,5 m. Temperatura wód powierzchniowych wynosi ok. -1 °C w zimie i 25-27 °C w lecie, a zasolenie waha się pomiędzy 12 a 14‰.

Do wybrzeża Morza Kaspijskiego dostęp mają:

Średnia głębokość w północnej części wynosi 5-6 m, w środkowej 190 m, w południowej głębokość osiąga ponad 1 km.

Wyspy Morza Kaspijskiego mają łączną powierzchnią ok. 2000 km². Największe z nich to:

Ogurjaly (Turkmenistan)

Wyspy Focze (Kazachstan)

Bakı arxipelaqı (Azerbejdżan)

Czeczeń (Rosja)

W Morzu Kaspijskim żyją jesiotry, których ikra ceniona jest na całym świecie ze względu na walory smakowe - jest to jeden z lepszych rodzajów kawioru. Populacji jesiotrów grozi wyginięcie z powodu przełowienia, więc organizacje ekologiczne starają się o tymczasowy zakaz połowów tych ryb do czasu, aż liczba osobników wróci do równowagi.

Jezioro reliktowe - rodzaj jeziora będącego pozostałością dawnego, znacznie większego zbiornika wodnego (morza epikontynentalnego lub dużego jeziora). Część z nich była w przeszłości częścią morza, ale oddzielona została od niego w wyniku procesów tektonicznych lub obniżenia poziomu morza.

Zatoka Mangystauska (Zatoka Mangyszłacka; kaz.: Маңғыстау шығанағы, Manggystau szyganagy; ros.: Мангышлакский залив, Mangyszłakskij zaliw) – zatoka u wschodniego wybrzeża Morza Kaspijskiego, pomiędzy półwyspami Bozaszczy i Manggystau, otoczona od zachodu Wyspami Foczymi. Osiąga ok. 100 km długości i 70 km szerokości u wejścia. Głębokość wynosi od 9 do 14 m. W zimie zatoka zazwyczaj zamarza.

Rejon Morza Kaspijskiego jest bardzo ważny dla światowej gospodarki ze względu na znajdujące się na jego dnie duże złoża ropy. Stało się to przyczyną sporu o podział wód między pięć nadbrzeżnych państw.

Gdy morze zamarza, trasy transportu nienormatywnego wyznaczane są na tafli lodowej.

Do Morza Kaspijskiego wpadają rzeki Kura, Ural i Wołga. Jest połączone z morzem Azowskim przez system Manyczy. Żegluga między Morzem Kaspijskim i Azowskim możliwa jest przez Kanał Wołga-Don.

Jezioro – naturalny śródlądowy zbiornik wodny, którego występowanie uwarunkowane jest istnieniem zagłębienia (misy jeziornej), w którym mogą gromadzić się wody powierzchniowe, oraz zasilaniem przewyższającym straty wody wskutek parowania lub odpływu. Większość jezior występuje na obszarach zajmowanych niegdyś przez lodowiec. Woda z topniejącego lodowca wypełniała doliny i tworzyła jeziora. Powstanie mis jeziornych wiąże się przede wszystkim z procesami geologicznymi. Zasilanie należy natomiast przede wszystkim od warunków klimatycznych. Jezioro różni się od stawu występowaniem strefy afotycznej – światło nie dociera do dna uniemożliwiając tam rozwój roślinności.

Język kazachski (także: język kazaski, kaz. қазақ тілі, қазақша) – język należący do podgrupy kipczacko-nogajskiej, grupy kipczackiej języków tureckich (wraz z z językiem karakałpackim, nogajskim i północnymi dialektami uzbeckiego). Jest on językiem ojczystym dla około 12 milionów ludzi. Poza Kazachstanem używa się go między innymi w Chińskiej Republice Ludowej, Uzbekistanie, Rosji i Mongolii. Mniejsze skupiska Kazachów znajdują się także w Afganistanie, Iranie, Turcji i Niemczech.

Większe miasta leżące nad Morzem Kaspijskim:

Baku 2 065 tys. (Azerbejdżan)

Machaczkała 578 tys. (Rosja)

Raszt 557 tys. (Iran)

Astrachań 521 tys. (Rosja)

Sumgait 280 tys. (Azerbejdżan)

Sari 261 tys. (Iran)

Babol 201 tys. (Iran)

Amol 200 tys. (Iran)

Atyrau 200 tys. (Kazachstan)

Aktau 156 tys. (Kazachstan)

Derbent 120 tys. (Rosja)

Kaspijsk 104 tys. (Rosja)

Türkmenbaşy 74 tys. (Turkmenistan)

Większe zatoki na Morzu Kaspijskim:

Język perski (nowoperski, farsi albo parsi, per. فارسی albo پارسی) – język z grupy irańskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się ponad 50 mln mówiących, zamieszkujących głównie Iran (40 mln), Afganistan (7 mln) i Irak (200 tys.). Jest on jednocześnie lingua franca dla blisko 80 mln mieszkańców Środkowego Wschodu.

Ikra – komórki jajowe ryb. W budowie i funkcji zasadniczo nie odbiega od jaj innych zwierząt – najważniejsza różnica to znacznie większa ilość żółtka w ikrze, porównując z typowymi przedstawicielami innych grup. Pojęcie to bywa także używane do określania jaj części wodnych stawonogów, mięczaków i szkarłupni.

Zatoka Kara-Bogaz-Goł (Turkmenistan),

Zatoka Kazachska (Kazachstan),

Zatoka Mangyszłacka (Kazachstan),

Zatoka Komsomolec (Kazachstan),

Zatoka Kizlarska (Rosja),

Zatoka Qızılağac (Azerbejdżan),

Zatoka Bakijska (Azerbejdżan),

Zatoka Turkmeńska (Turkmenistan)'

Zatoka Türkmenbaşy (Turkmenistan),

Większe rzeki wpadające do Morza Kaspijskiego:

Język turkmeński (turkmeńskie: Тürkmençe (түркменче) lub türkmen dili (түркмен дили)), narodowy język Turkmenistanu. W Turkmenistanie posługuje się nim ok. 3,4 mln ludzi, poza tym ok. 3 mln w innych państwach: Afganistan (500 tys.), Iran (2 mln) i Turcja (1 tys.).

Zakład Narodowy im. Ossolińskich – zasłużony dla polskiej nauki i kultury Instytut (do 1939 r. – łączył w sobie Bibliotekę, Wydawnictwo i Muzeum im. Lubomirskich), ufundowany dla Narodu Polskiego w 1817 roku przez Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, otwarty w 1827 roku we Lwowie.

Wołga (Rosja) 80% wód wpływających

Kuma (Rosja),

Tieriek (Rosja),

Kura (Azerbejdżan),

Qezel Uzan (Iran),

Atrek (Turkmenistan, Iran),

Emba (Kazachstan),

Ural (Kazachstan),

Przypisy

Teresa Nagrodzka-Majchrzyk: Chazarowie. W: prac. zbior.: Hunowie europejscy, Protobułgarzy, Chazarowie, Pieczyngowie. Wrocław: Ossolineum, 1975, s. 433.

Ural (t. Jaik; ros. Урал – Urał) – rzeka w Rosji i Kazachstanie. Długość – 2428 km (trzecia co do długości rzeka Europy po Wołdze i Dunaju).

Zatoka Kazachska (kaz. Қазақ шығанағы, Kazak szyganagy; ros. Казахский залив, Kazachskij zaliw) – zatoka we wschodniej części Morza Kaspijskiego, położona na południe od półwyspu Mangystau.