Mostek kapitański - Polski Serwis Naukowy

Widok mostku z zewnątrz na holowniku "Leao Dos Mares"

Kapitan za kołem sterowym na mostku małej jednostki

Pomost nawigacyjny na francuskim lotniskowcu Charles de Gaulle

Mostek a właściwie kabina nawigacyjna na żaglowcu Etoile

Pomost bojowy na starszym okręcie - korwecie HMCS "Trillium"

Mostek kapitański (lub mostek, sterówka, pomost, pomost nawigacyjny, pomost bojowy) – najwyższa kondygnacja w dominującej nadbudówce lub samodzielna nadbudówka na statku (żaglowcu, małej jednostce pływającej). Znajduje się tam centralny punkt kierowania statkiem. Z tego też względu miejsce to powinno zapewniać dobrą widoczność wokół jednostki. Aby ją jeszcze poprawić, na boki wyprowadza się pomosty w kierunku burt nazywane skrzydłami mostku wyposażone w repetytory (przekaźniki, "powtarzacze") kompasów z namiernikami oraz często w panele sterowania sterami strumieniowymi. Skrzydła te zapewniają możliwość prowadzenia obserwacji w kierunku tylnej strefy statku oraz pomagają w prawidłowym przeprowadzeniu manewrów portowych lub dokowania.

Telegraf maszynowy - urządzenie do wydawania poleceń sterujących do maszynowni statku z mostku kapitańskiego. Sygnały są przekazywane mechanicznie lub elektrycznie. Za pomocą dźwigni na tarczy ustawia się odpowiednią skalę szybkości:

Statek wodny – dość szerokie i nie do końca sprecyzowane pojęcie, zawężające określenie jednostki pływającej do takich jednostek, które mogą poruszać się samodzielnie, lub też, w myśl innych definicji, są wykorzystywane ogólnie jako środek transportu (z własnym napędem lub bez). Przykładowo w rozumieniu międzynarodowego prawa drogi morskiej statek oznacza wszelkiego rodzaju urządzenie pływające, nie wyłączając urządzeń bezwypornościowych i wodnosamolotów, używane lub nadające się do użytku jako środek transportu wodnego.

Na mostku znajdują się wszystkie urządzenia i przyrządy niezbędne do kierowania statkiem: koło sterowe (wolant, joystick), telegraf maszynowy, ekrany radarowe (A.R.P.A.), żyrokompas, kompas magnetyczny i ich repetytory, repetytory logu, urządzenia nawigacyjne (GPS, LORAN C), ENC), echosondy, centralki systemów alarmowych, kierowania systemami ppoż. i niektórymi instalacjami statku, centralki zamykania drzwi wodoszczelnych, monitory telewizji przemysłowej, środki łączności (satelitarnej, radiowej), chronometr, panele obsługi świateł statkowych i nadawania sygnałów dźwiękowych itp.

Okręt – zwykle uzbrojona jednostka pływająca w służbie państwa, tj. jego sił zbrojnych – marynarki wojennej pod banderą wojenną, przeznaczona do wykonywania zadań bojowych. Także duży statek.

Nawigacja terrestryczna - (od terra - łac. ziemia) - dział nawigacji morskiej - prowadzona przy zachowaniu widoczności lądu - ustalanie miejsca, w którym znajduje się statek, przy wykorzystaniu lądowych znaków nawigacyjnych lub charakterystycznych elementów topograficznych (wyspy, przylądki, szczyty gór, latarni morskich lub w dzień kształtu ich wież lub innych charakterystycznych, widocznych z morza obiektów, oznaczonych na mapach morskich i opisanych w wydawnictwach nawigacyjnych (locjach), jak wieże kościołów, kominy, itp.)).

Na współczesnych statkach handlowych mostek stanowi jedno pomieszczenie całkowicie zamknięte, mocno przeszklone (czasami przyciemnianym szkłem) oraz często rozciągające się aż do końców skrzydeł mostka. W jego obrębie wydziela się osłonięte miejsce, w którym można pracować przy świetle bez ryzyka łamania zasady zaciemnienia w porze nocnej. Miejsce to nazywa się kabiną nawigacyjną. Nazwa ta jest reliktem z czasów, gdy do mostku przylegała taka kabina. Do rejonu mostku wlicza się też znajdujący się nad nim pokład namiarowy, zwany też pokładem pelengowym. Najczęściej znajduje się na nim kompas magnetyczny, będący kiedyś kompasem głównym (obecnie kompasem głównym na statkach jest znacznie dokładniejszy żyrokompas). Tam też dawniej brano namiary na gwiazdy, słońce (astronawigacja) lub na obiekty na lądzie (nawigacja terrestryczna). Obecnie jest to miejsce dla anten urządzeń nawigacyjnych, łącznościowych i radarowych. Jedynie na niektórych statkach pasażerskich lub luksusowych dużych jachtach motorowych, miejsce nad mostkiem przeznacza się na pokład widokowy (osłonięty albo otwarty) lub miejsce dla części infrastruktury hotelowo-gastronomicznej (bar, restauracja, luksusowe kabiny itp.). Na dużych statkach wejście na mostek stanowi zaciemnioną śluzę z niebieskim lub czerwonym światłem, pozwalającą na przystosowanie wzroku do warunków panujących w nocy.

Global Positioning System (GPS) - właściwie GPS-NAVSTAR (ang. Global Positioning System – NAVigation Signal Timing And Ranging) – jeden z systemów nawigacji satelitarnej, stworzony przez Departament Obrony Stanów Zjednoczonych, obejmujący swoim zasięgiem całą kulę ziemską. System składa się z trzech segmentów: segmentu kosmicznego - 31 satelitów orbitujących wokół Ziemi na średniej orbicie okołoziemskiej; segmentu naziemnego - stacji kontrolnych i monitorujących na ziemi oraz segmentu użytkownika - odbiorników sygnału. Zadaniem systemu jest dostarczenie użytkownikowi informacji o jego położeniu oraz ułatwienie nawigacji po terenie.

Drzwi wodoszczelne - ruchoma zasuwa w grodzi wodoszczelnej zamykająca przejście pomiędzy sąsiadującymi przedziałami wodoszczelnymi. Zamykane są zdalnie za pomocą instalacji hydraulicznej z mostku kapitańskiego oraz lokalnie przy samym przejściu. W przypadku awarii istnieje możliwość ich zamknięcia (lokalnie) przy pomocy ręcznej pompy. Są one zamykane na czas rejsu oraz w przypadku ogłoszenia alarmu (alarm wodny, pożarowy) w czasie postoju w porcie. Drzwi wodoszczelne powinny wytrzymać ciśnienie wody w przypadku zalania sąsiadującego z nimi przedziału wodoszczelnego do wysokości pokładu głównego. Podczas zamykania są w stanie zmiażdżyć i przeciąć znajdujące się w ich świetle przeszkody - np. ciało ludzkie. Specyfiką okrętów są zamykane i ryglowane ręcznie okrągłe drzwi wodoszczelne na okrętach podwodnych.

Nazwa mostek wywodzi się z czasów bocznokołowców, gdy miejscem sterowania statkiem stał się pomost łączący oba koła łopatkowe. Z chwilą pojawienia się śrubowców miejsce to przeniesiono na najwyższy nieosłonięty pokład nadbudówki. Mimo to nazwa mostek już pozostała. W miarę upływu czasu, mimo oczywistych niewygód rozwiązania w postaci otwartego stanowiska dowodzenia narażonego na morskie warunki pogodowe, wprowadzono tylko niewielką modyfikację – przeszkloną budkę dla pilota. Rozwiązanie się przyjęło, choć rozszerzanie dalej zabudowy mostka trochę trwało. Należało metodą prób i błędów odpowiednio ukształtować ściany mostka, tak, aby zacinający z wiatrem deszcz nie zalewał szyb, ograniczając widoczność. Wprowadzono różne systemy urządzeń oczyszczających szyby (wykorzystujące siłę odśrodkową, termiczne). Jednak słuch ludzki odgrywał dalej wielką rolę w czasie prowadzenia żeglugi, szczególnie podczas mgły. Upowszechnienie się radaru i innych urządzeń nawigacyjnych spowodowało całkowite zamknięcie się mostka. Sternika zastąpił autopilot (w gwarze morskiej tzw. Kubuś lub Michałek). Oczy i uszy ludzkie wyręczył radar sprzęgnięty z ARPA, ostrzegający przed kolizjami i pomagający w prowadzeniu nawigacji terrestrycznej. Astronawigacja ustąpiła pola GPS.

Dżojstik (ang. joystick, od joy – zabawa, stick – patyk, drążek) – urządzenie wejścia komputera, manipulator służący do sterowania ruchem obiektów na ekranie. W podstawowej wersji zbudowany z wychylnego drążka zamocowanego na podstawce, którego przechylenie w odpowiednim kierunku powoduje stosowną reakcję sterowanego obiektu, oraz w przyciski uruchamiające przypisane im działania i dodatkowe funkcje sterujące, znajdujące się na podstawce i samym drążku. Pierwsze dżojstiki nie służyły do rozrywki (ang. joy stick), lecz do sterowania samolotami, nazywano je wtedy „drążkami sterowniczymi” (ang. control stick).

Napęd kołowy statku (napęd łopatkowy) polega na zastosowaniu w charakterze pędnika obracających się kół łopatkowych, częściowo zanurzonych w wodzie.

Na okrętach wojennych przyjęło się określać stanowisko dowodzenia mianem pomostu bojowego. W miarę wzrostu skuteczności rażenia broni morskich, pomost na większych okrętach (pancerniki, krążowniki) zyskał opancerzenie. Wciąż jednak na większości okrętów pomosty bojowe były tradycyjnie otwarte, z uwagi na lepsze warunki obserwacji (z wyjątkiem marynarki amerykańskiej). Na wielu okrętach istniał podział na umieszczony najwyżej odkryty pomost bojowy, z którego dowódca wydawał komendy oraz umieszczoną poniżej zamkniętą sterówkę, w której znajdował się sternik i operatorzy telegrafu maszynowego, wykonujący jedynie polecenia (np. brytyjskie krążowniki i niszczyciele okresu obu wojen światowych). Na innych okrętach, oprócz odkrytego pomostu, można było dowodzić z przeszklonej sterówki lub w ogóle brak było odkrytego pomostu. W celu zwiększenia przeżywalności okrętu, niektóre komponenty kierowania okrętem przenoszono do innych części jednostki. Stosowano też zapasowe stanowiska dowodzenia, zwykle na rufie. Wynalezienie broni atomowej spowodowało szybkie zamknięcie pomostów, które znalazły się wewnątrz okrętowej gazoszczelnej cytadeli. Ośrodek dowodzenia przeniesiono do wnętrza kadłuba. Powstało w ten sposób bojowe centrum informacyjne oraz bojowe centrum dowodzenia.

ARPA (ang. Automatic Radar Plotting Aid) – komputer wbudowany w radar, prowadzący automatycznie nakres radarowy. Pozwala na jednoczesne śledzenie wielu obiektów (w zależności od rozwiązania kilku do kilkuset), obliczenie parametrów ich ruchu oraz możliwości kolizji. W zależności od rozwiązania i ustawień może pokazywać dane na ekranie radaru w formie graficznej lub tekstowej.

Statek pasażerski – statek przeznaczony do przewozu osób. Statkami pasażerskimi mogą być także statki zarabiające przede wszystkim przewozem towarów. Już w 1948 r. w przepisach Konwencji Londyńskiej określono, że statkiem pasażerskim jest każdy statek handlowy zabierający na pokład i mający miejsca kabinowe dla ponad 12 pasażerów. Przez następne lata utarł się podział na statki pasażerskie zabierające powyżej 100 pasażerów oraz pasażersko-towarowe mogące pomieścić od 12 do 100 osób. Coraz bardziej upowszechniała się żegluga promowa, pojawiły się też nowe typy statków np. poduszkowce, szybkie statki pasażerskie (tzw. HSC). Sam czas podróży zaczął się skracać i statkami pasażerskimi już są dzisiaj statki zabierające na pokład, a nie do kabin 12 pasażerów.

Mimo że nazwy mostek, pomost, sterówka znaczą to samo, jednak nazwanie sterówki kutra rybackiego inną nazwą zawsze będzie nieodpowiednie.

Mostek na holowniku Abeille Boudon

Rura głosowa na mostku parowca służąca do komunikacji z maszynownią

Widok mostku z zewnątrz na drobnicowcu z lat 60. XX w.

Automatyczny pilot (autopilot) - urządzenie służące do wykonywania określonego zestawu zadań umożliwiających automatyczne sterowanie obiektem (statkiem, samolotem, śmigłowcem itp.) oraz rakietami (głównie rakietami ziemia-powietrze).

Electronic Navigational Chart (ENC, elektroniczna mapa nawigacyjna) – jest to tradycyjna mapa morska lub wybrane jej elementy, które przetworzone są na postać cyfrową przechowywaną w pamięci komputera. Umożliwia ona wygenerowanie fragmentu mapy na ekranie monitora. Jest oryginalną bazą danych standaryzowaną, co do zawartości, struktury i formatu, wydawana jest przez upoważnione biura hydrograficzne. Zawiera informacje umożliwiające bezpieczną żeglugę.

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Mostek kapitański

Przypisy

Brian Lavery, Churchill's Navy: The Ships, Men and Organisation, 1939-1945, Conway Maritime Press Ltd, ISBN 1844860353, s. 40-41