Motto - Polski Serwis Naukowy

Motto – cytat poprzedzający treść utworu, umieszczony tam celowo przez autora, aby wywołać na odbiorcy określone skutki zgodne z zamysłem autora. Istotą motta jest, aby miało ono nie tylko jednorazowy wpływ na odbiorcę podczas zapoznania się z tym mottem, ale także towarzyszyło ono odbiorcy w myślach podczas całego czasu trwania kontaktu z dziełem. Można więc powiedzieć, że motto w pewnym sensie patronuje danemu dziełu. Stąd w związkach frazeologicznych używa się formy motto utworu a nie motto w utworze.

Monachomachia, czyli Wojna mnichów (z gr. monachos – mnich, machia – walka) to poemat heroikomiczny autorstwa Ignacego Krasickiego wydany po raz pierwszy anonimowo w 1778.

Aforyzm (łac. aphorismus, gr. aphorismós) – zwięzła, lapidarna, przeważnie jednozdaniowa wypowiedź, wyrażająca ogólną prawdę filozoficzną lub moralną, w sposób zaskakujący i błyskotliwy. W nowożytnej literaturze europejskiej formę tę wykorzystywali m.in. twórcy francuscy: B. Pascal (Myśli, 1670 ), F. La Rochefoaucauld (Maksymy..., 1665, ) oraz S. Chamfort (Maksymy i myśli..., 1795 ).

Cele motta mogą być różne:

Motto może być rodzajem myśli przewodniej, na którą autor powołuje się w swojej pracy. Myśl ta może odnosić się bezpośrednio do treści utworu, lub też ogólniej - do jego tematyki lub prezentowanych idei. Wybór motta potwierdza więc tutaj stanowisko i poglądy autora, a może także określać jego przynależność do określonego wzorca kulturowego.

Motto może też odpowiednio zmotywować lub ukierunkować odbiorcę, np. poprzez podniesienie prestiżu utworu metodą powołania się na cytat jakiegoś autorytetu.

Motto może być jednak użyte również w postaci przeciwnej - jako cytat, który stoi w wyraźnej i jednoznacznej dla odbiorcy sprzeczności z przesłaniem utworu, służąc wtedy za ostrzeżenie.

Wreszcie motto może być umieszczone, aby odbiorcę wprowadzić w odpowiedni nastrój.

Cechy motta:

Cytat (łac. citatio, niem. Zitat) – dosłowne przytoczenie czyichś słów. Cytat w literaturze jest formą ekspresji artystycznej. Może mieć charakter jawny, w postaci wyraźnie wyróżnionego tekstu, lub niejawny, stanowiąc rodzaj aluzji.

Ignacy Krasicki herbu Rogala (ur. 3 lutego 1735 w Dubiecku, zm. 14 marca 1801 w Berlinie) – biskup warmiński od 1767, arcybiskup gnieźnieński od 1795, książę sambijski, hrabia Świętego Cesarstwa Rzymskiego, prezydent Trybunału Koronnego w Lublinie w 1765 [1], poeta, prozaik i publicysta.

Zastosowanie motta to nie tylko literatura piękna, ale także prace popularnonaukowe oraz stricte naukowe, a nawet duże materiały prasowe. Mottem mogą byś opatrywane nie tylko publikacje tekstowe, ale również graficzne - np. albumy. Motto może towarzyszyć wydarzeniom: festiwalom, wystawom, spektaklom, programom radiowym czy telewizyjnym - jest wtedy umieszczane na zaproszeniach, afiszach, informatorach i katalogach, reklamach, a nawet biletach. Mottem opatrzony może być również film - bywa ono wtedy być wyświetlane w postaci napisu lub jest podawane głosem przez narratora.

Motto może być umieszczone tylko raz na początku utworu i wtedy odnosi się do jego całości, lub też mottami opatrzone są poszczególne jego części - tomy lub rozdziały - motta odnoszą się wówczas wyłącznie do nich.

Najczęściej motto dzieła jest cytatem z dzieł innego autora, rzadziej z innych prac autora dzieła, wyjątkowo zaś bywa to fragment bieżącego utworu.

Oprócz cytatów z dzieł, na motta wykorzystywane są także inne znane teksty, np. fragmenty publicznych wypowiedzi, lub czyjeś znane powiedzonka.

Motto jest zawsze wyróżnione, aby jednoznacznie odróżniało się od reszty utworu, często bywa również poprzedzane wyrazem motto.

Jeżeli autor cytatu jest znany, to zawsze podaje się go obok motta. Czasem od treści motta większą rolę odgrywa nazwisko jego autora - bywa wówczas tak, że treść motta jest dość przypadkowa i może nawet nie mieć związku z dziełem, które opatruje, a służy tylko jako pretekst, by powołać się na znane nazwisko.

Jako motta wykorzystywane są znane cytaty, maksymy, sentencje lub aforyzmy, ale mechanizm działa również w drugą stronę: zastosowanie mało znanego cytatu w motcie utworu, który stanie się później sławny, może spowodować, że motto wejdzie do powszechnego obiegu jako znane powiedzenie, nie utożsamiane już ani z cytowanym utworem, ani z utworem, w którym posłużyło za motto.

Jan Sariusz Zamoyski (Jan Zamojski) herbu Jelita, (ur. 1542, zm. 1605) – polski szlachcic, magnat, sekretarz królewski od 1565, podkanclerzy koronny od 1576, kanclerz wielki koronny od 1578 i hetman wielki koronny Rzeczypospolitej Obojga Narodów od roku 1581. Generalny starosta krakowski w latach 1580-1585, starosta bełski, międzyrzecki, krzeszowski, knyszyński, tykociński i dorpacki. Doradca króla Zygmunta II Augusta i Stefana Batorego. Główny przeciwnik sukcesora po Batorym, Zygmunta III Wazy.

William Szekspir (ang. William Shakespeare; ur. prawdopodobnie 23 kwietnia 1564, data chrztu: 26 kwietnia 1564, miejsce ur. Stratford-upon-Avon, zm. 23 kwietnia 1616 tamże) – angielski poeta, dramaturg, aktor. Powszechnie uważany za jednego z najwybitniejszych pisarzy literatury angielskiej oraz reformatorów teatru.

Niektóre cytaty są często wykorzystywane za motta innych utworów, np.:

Być, albo nie być, oto jest pytanie - fragment monologu Hamleta Szekspira. Jest to jeden z najpopularniejszych na świecie cytatów wykorzystywanych jako motto. W Polsce cytat ten został użyty, w oryginalnej angielskiej pisowni, m.in. jako motto "Nie-Boskiej komedii" Zygmunta Krasińskiego.

Wiele popularnych cytatów służących za motta pochodzi ze znanych powieści, jak np. Mały Książę Saint-Exuperiego, czy też Kubuś Puchatek Alana Alexandra Milnego. Książki te, będąc pozornie bajkami, pełne są głębokich przemyśleń, paradoksów i spostrzeżeń dotyczących życia dorosłych, ubranych w formę prostych słów adresowanych do dzieci. Wielu dorosłych wraca do tego typu utworów, powołując się na ich fragmenty w swoich wypowiedziach, a stąd już tylko krok, aby najczęściej przywoływane cytaty zaczęły być wykorzystywane na motta, których sens jest zrozumiały powszechnemu odbiorcy.

W Polsce często spotykanymi mottami są następujące cytaty:

Monolog to wypowiedź jednego podmiotu, będąca całością znaczeniową i formalną, w przeciwieństwie do dialogu, składającego się z wypowiedzi niesamodzielnych.

Odbiorca – w językoznawstwie to zamierzony bezpośredni adresat (lub adresaci) wypowiedzi nadawcy. Do odbiorcy odnoszą się morfemy drugiej osoby gramatycznej. W procesie komunikacji odbiorca pełni rolę uczestnika.

Takie będą Rzeczypospolite, jakie ich młodzieży chowanie - kanclerz Jan Zamoyski, cytat z aktu fundacyjnego Akademii Zamojskiej. Mylnie przypisywany Andrzejowi Fryczowi Modrzewskiemu lub Stanisławowi Staszicowi (ten ostatni jedynie sparafrazował myśl Zamoyskiego w Uwagach nad życiem Jana Zamoyskiego). Cytat często stosowany jako motto prac naukowych na tematy edukacji, bądź pedagogiki, będący także mottem wielu materiałów dotyczących zagadnień politycznych.

Prawdziwa cnota krytyk się nie boi - Ignacy Krasicki, Monachomachia. Motto wielu materiałów satyrycznych na tematy aktualne.

Zobacz też

dewiza