Muammar al-Kaddafi, arab. معمر القذافـي , trl. Muʿammar al-Qaḏḏāfī, trb. Mu'ammar al-Kazzafi, dialektalnie Gaddafi, wł. Muammar bin Mohammad bin Abdussalam bi Humayd bin Abu Manyar bin Humayd bin Nayil al-Fuhsi Kaddafi, (ur. 13 września lub 7 czerwca 1942 w Syrcie, zm. 20 października 2011 w okolicach Syrty) – pułkownik, polityk, przywódca Libii w latach 1969–2011, sprawował władzę autorytarną jako Przywódca Rewolucji 1 Września.

Młodość i dojście do władzy

Kaddafi pochodził z niewielkiego plemienia Al-Kaddafa, wywodzącego się z Syrty w środkowej części wybrzeża Libii. Jego ród uważa się za potomków Mahometa. Jest synem Beduina, wędrownego hodowcy wielbłądów. Miał siedmiu synów; jednym z nich jest Saif al-Islam al-Kaddafi.

W młodości zafascynował się postacią i ideologią egipskiego prezydenta Nasera, co ukształtowało jego poglądy. W 1963 roku, po roku studiów historycznych, porzucił Uniwersytet Libijski w Bengazi, a dwa lata później ukończył Akademię Wojskową w Bengazi. Stanął na czele Związku Wolnych Oficerów i 1 września 1969 roku przeprowadził zamach stanu, który odsunął od władzy króla Idrisa I. Kaddafi został naczelnym dowódcą sił zbrojnych oraz przewodniczącym Rady Rewolucji (nowo utworzonego rządu Libii). W latach 1970–1972 był szefem rządu, a od 1977 do 1979 głową państwa. W 1979 zrezygnował z tej funkcji, ale de facto pozostał pierwszą osobą w państwie. W 2011 roku w długości rządzenia zajmował czwarte miejsce w historii.

Władza w Libii

 Osobny artykuł: Libia w okresie rządów Muammara Kaddafiego.

Muammar al-Kaddafi (z lewej) i prezydent Egiptu Gamal Abdel Naser, 1969

Obejmując władzę w Libii, postawił sobie za cel likwidację podziałów klanowo-plemiennych i wprowadzenie libijskiej tożsamości narodowej oraz zaprowadzenie wśród obywateli lojalności wobec państwa. Polityka ta poniosła klęskę, ponieważ Kaddafi sam obsadzał instytucje państwa głównie członkami swojego i zaprzyjaźnionych rodów. Wykorzystywał również plemienne animozje, kupując lojalność rodów przywilejami ekonomicznymi, małżeństwami albo wymuszając ją siłą.

Kaddafi w 1970 roku zlikwidował w swoim kraju amerykańskie i brytyjskie bazy wojskowe, wydalił włoskie i żydowskie organizacje narodowe, a w 1973 roku dokonał nacjonalizacji przemysłu naftowego należącego do zachodnich inwestorów. W lipcu 1977 roku przegrał krótkotrwałą przygraniczną wojnę z Egiptem. Kaddafi prowadził bardzo aktywną politykę zagraniczną wymierzoną przeciwko wpływom Stanów Zjednoczonych i Izraela oraz skoncentrowaną na wspieraniu Organizacji Wyzwolenia Palestyny, przez co był oskarżany o wspieranie islamskiego terroryzmu. Wielokrotnie zabiegał o utworzenie ścisłej federacji państw północnoafrykańskich i bliskowschodnich. Proponował zawarcie unii m.in. Sudanowi, Egiptowi, Syrii oraz Malcie. W wyniku pogarszających się stosunków z Egiptem nawiązał współpracę z ZSRR, ale w zimnej wojnie pozostawał neutralny, wiążąc się z Ruchem Państw Niezaangażowanych. Wspierał AFN w walce z apartheidem, a przez Nelsona Mandelę nazywany był przyjacielem i towarzyszem broni. Od połowy lat 90. Kaddafi prowadził bardziej umiarkowaną politykę. W 2007 wypuścił z kraju oskarżane o zarażenie wirusem HIV kilkuset niemowląt bułgarskie pielęgniarki i palestyńskiego lekarza, którym w Libii groziła kara śmierci. W 2009 roku wybrany na jeden rok szefem Unii Afrykańskiej.

Zielona książka w angielskiej i rosyjskiej wersji językowej

Kaddafi był autorem teorii rozwoju społecznego oraz systemu ustrojowego "ludowej, bezpośredniej demokracji", którą zawarł w opublikowanej w latach 70. Al-Kitab al-achdar (Zielonej książce), wyrażonej w libijskiej konstytucji z 1977 roku. System ten określany jest jako dżamahirijja (dosł. przedstawicielstwo ludu) i opiera się na kongresach i komitetach ludowych. W praktyce system ma autorytarny charakter. Ideologia rządów Kaddafiego łączyła nacjonalizm arabski z "islamskim socjalizmem" (rozbudowanym systemem opieki społecznej i oświaty). Deklarując islamski charakter państwa i zachowując pewne elementy szariatu (zakaz używania alkoholu i hazardu), jednocześnie kładła nacisk na równouprawnienie kobiet.

Jako głowa państwa libijskiego w czerwcu 1978 roku gościł w Polsce, spotykając się m.in. z sekretarzem Edwardem Gierkiem, a w 2005 roku przyjął premiera Marka Belkę składającego oficjalną wizytę w Libii.

czytaj dalej: [2], [3]