Muhammad Ali (arab. محمد علي باشا = Muhammad 'Alī Bāšā, ur. ok. 1769 w Kawali, zm. 2 sierpnia 1849 w Kairze) – wicekról Egiptu w latach 1805-1848 oraz 1848-1849. Często nazywany przez historyków twórcą potęgi tego kraju.

Podczas inwazji Napoleona na Egipt był członkiem oddziału albańskiego walczącego w wojsku osmańskim przeciwko Francuzom. Wsparty po ewakuacji francuskich wojsk przez lokalnych przywódców wymusił na sułtanie przyznanie tytułu paszy.

Zorganizował czynny opór wobec inwazji brytyjskiej powstrzymując Anglików przed opanowaniem Egiptu. Poskromił wewnętrzną opozycję, krwawo rozprawiając się z mamelukami, za co został skrytykowany na arenie międzynarodowej. Przy pomocy zagranicznych specjalistów, pochodzących głównie z Francji, ulepszył armię i przyczynił się do rozwoju gospodarki.

Prowadził wiele wojen (w Arabii, Sudanie, Grecji oraz przeciwko sułtanowi w Syrii i w Turcji), których celem było przekształcenie Egiptu w imperium. Początkowo Muhammad, walcząc przeciwko słabym i skłóconym plemionom, wygrywał każdą wojnę. Jednak gdy doszło do konfrontacji z krajami zachodnimi, której zwieńczeniem była klęska pod Navarino, pasza Egiptu został zmuszony do radykalnego zredukowania kosztownej armii.

Dzięki centralizacji władzy przeprowadził reformę rolną, administracyjną i edukacyjną. Określany mianem "obrońcy fellahów" stworzył przepisy, mające na celu ochronę ludności wiejskiej przed wyzyskiem ze strony posiadaczy ziemskich. Za jego panowania powstawało wiele fabryk, portów, rozwijały się miasta, handel i rzemiosło. Wprowadził monopol państwowy na większość strategicznych towarów. Za rządów Muhammada chłopi rozpoczęli masową uprawę bawełny, co w kolejnych latach doprowadziło do przekształcenia gospodarki Egiptu w monokulturową.

Przeprowadzane reformy w armii, zmianę systemu podatkowego oraz zmiany administracyjne oparł na wzorcach europejskich, które ze zmiennym szczęściem starał się zaadaptować do lokalnych warunków. Określany mianem "wschodniego despoty" scentralizował władzę w kraju, dzięki czemu doszło do szybkiego rozwoju państwa w początkowych latach panowania. Pod koniec rządów stworzony przez niego system ujawnił jednak swoje wady.

Pierwsze lata

Muhammad Ali urodził się w miejscowości Kawala, leżącej w północnej Grecji, na granicy z Macedonią, a wchodzącej w skład imperium osmańskiego. Jego ojciec był agą policji. Muhammad wcześnie został sierotą. Opiekujący się nim wujowie nauczyli go przede wszystkim żołnierki. W wieku 18 lat ożenił się z krewną gubernatora Kawali. Nie była ona jego jedyną kobietą (później posiadał wiele nałożnic, z którymi podobno miał aż 90 dzieci).

W młodości utrzymywał się z handlu tytoniem. Następnie został oficerem w armii osmańskiej. W 1799 roku został zastępcą dowódcy 300-osobowego oddziału skierowanego pod Abukir, gdzie doszło do bitwy z Francuzami. Po tej potyczce Muhammad został dowódcą wydzielonego oddziału, a dwa lata później generalnym dowódcą sił albańskich walczących dla imperium.

W stronę imperium

W 1798 roku Napoleon Bonaparte zaatakował należący do Turcji Egipt. Pokonał mameluków w bitwie pod piramidami. W 1799 roku jednak francuska armia wycofała się z Afryki zostawiając jedynie kilka oddziałów okupacyjnych, których resztki dokonały odwrotu w dwa lata później. Sułtan wysłał w celu odbicia Egiptu zbrojną ekspedycję, jednak narodowościowe i polityczne podziały wewnątrz armii uniemożliwiały skuteczne działanie. Państwo ogarnęła anarchia, a w społeczeństwie narastała irytacja z powodu przedłużającej się tureckiej okupacji. Muhammad Ali, młody oficer, zaczął tworzyć podstawy władzy, złożonej z lokalnych szejków, duchownych i bogatych kupców z Kairu. Dzięki sojuszowi z lokalnymi szejkami oraz ulemami Muhammad zyskiwał sobie coraz większe rzesze zwolenników. Po objęciu legalnie władzy nagrodził swych byłych sprzymierzeńców wpływowymi posadami, do których należało m.in. przedstawicielstwo we władzach miejskich lub przywództwo duchowe.

Gdy siły francuskie opuszczały Egipt w 1801 roku, ich miejsce zajęły, za zgodą Stambułu, siły brytyjskie. Do Egiptu powracały również siły mameluckie, zainteresowane ponownym przejęciem władzy. Wkrótce doszło do konfliktów pomiędzy starszyzną mamelucką, a Turkami. W 1801 roku zgromadzonym na dziedzińcu kairskiej cytadeli mamelukom odczytano sułtańskie orędzie, które głosiło amnestię oraz gwarantowało utrzymanie włości przez starych właścicieli. Po tej ceremonii Turcy niespodziewanie otwarli ogień do mameluków zabijając większość spośród zgromadzonych. Zaniepokojeni tym incydentem Brytyjczycy wymusili zwolnienie z więzień opozycjonistów. Mamelucy, świadomi zagrożenia, zaczęli koncentrować swe siły w Górnym Egipcie.

Nowym paszą Egiptu został Muhammad Chusrew. W 1803 roku, na mocy pokoju z Amiens między Francją a Wielką Brytanią, wojska angielskie opuściły Egipt. Trzecia część kraju kontrolowana była przez siły podporządkowane Chusrewowi. Jednak skonfliktowane środowisko mameluckie nie potrafiło dojść do porozumienia i opracowania wspólnej polityki zarządzania państwem. Powstało wśród nich kilka zwalczających się nawzajem frakcji.

W tym samym roku nieopłacana gwardia albańska Muhammada zbuntowała się. Zaatakowano Chusrewa, który musiał ratować się z Kairu ucieczką. Muhammad zawarł krótkotrwały sojusz z jednym z przywódców mameluckich. Wspólnymi siłami Muhammad Chusrew został pojmany i uwięziony. Kolejny pasza przysłany na polecenie Stambułu został pochwycony i stracony. Wszystkie te działania niewątpliwie wskazują na rodzącą się świadomość narodową Egipcjan, jako narodu będącego pod okupacją Turków. Muhammad działał w tym czasie na dwa fronty: starał się być lojalny wobec Stambułu (jego gwardia była opłacana z pieniędzy mameluków), ale zarazem dążył do zdobycia pełni władzy.

Walka z opozycją mamelucką

Mamelucy

W tych niespokojnych latach paszą Aleksandrii był Churszid. Jego siły nie były zdolne do stawienia oporu Beduinom ponawiającym swoje ataki wraz z mamelukami na karawany. Muhammad Ali pozostawał na razie bezczynny, obawiał się porzucić Kair, by nie stracić nieugruntowanej władzy. Muhammad uzależnił od siebie Churszida dostarczając mu oddziały mające służyć do zaprowadzenia względnego spokoju. Muhammad został zmuszony do wypłaty żołdu swym żołnierzom, więc zażądał od paszy Aleksandrii, by ten wziął okup od najbogatszych obywateli i opłacił pobranymi pieniędzmi albańską gwardię. Pieniądze te pierwotnie Churszid miał przekazać mamelukom, ale uzależniony od Muhammada musiał wykonywać jego polecenia. Dlatego też obiecane mamelukom pieniądze trafiły w ręce Muhammada, rywalizującego obecnie ze swymi byłymi sprzymierzeńcami. Sojusz mameluków z Muhammadem przestał istnieć.

Mamelukowie, pragnąc pozbyć się nieprzyjaciela, doprowadzili do odcięcia Kairu od dowozu żywności. W mieście zaczął panować głód i anarchia, władza nie była w stanie egzekwować posłuszeństwa wobec prawa. Churszid Pasza zaczął spiskować przeciwko swemu sojusznikowi, nie przekazał mu mianowicie obiecanego żołdu dla albańskich żołnierzy. Wtedy to Muhammad zdecydował się na uzyskanie poparcia kairskich szejków i ulemów. Zamierzano uwięzić Churszida, jako zwierzchnika przysłanego przez okupantów, lecz ten zbiegł do cytadeli w centrum Kairu. Zniecierpliwiona ludność obwołała 9 maja 1805 roku Muhammada paszą Egiptu. Rozpoczęto oblężenie cytadeli. Przysłany do zaprowadzenia pokoju turecki negocjator nie wypełnił swego zadania. W październiku, po kilku miesiącach oporu, Churszid skapitulował.

Stambuł, inspirowany w swych działaniach przez Londyn, złożył Muhammadowi propozycję objęcia namiestnictwa bądź w Salonikach bądź na Krecie. Jednak lokalni egipscy szejkowie poprosili o nominację na paszę Egiptu właśnie Muhammada. Turcja obawiała się silnej władzy w swej najbogatszej prowincji, wolała, by panował w niej chaos i władza skłóconych ze sobą mameluków. Przekupiony przez Muhammada negocjator powrócił do Stambułu, gdzie przekazał informację o jego silnej pozycji w Egipcie. Decyzją sułtana dowódca wojsk albańskich został mianowany w 1806 roku paszą Egiptu.

Stambuł wyraził zgodę, by Muhammad zarządzał terytorium, co ten uznał za swój sukces, ponieważ mógł teraz poświęcić się odbijaniu kolejnych części Dolnego Egiptu i całego Górnego będącego w rękach Mameluków podzielonych na dwa duże obozy. Wiedział, że oficjalnie Turcja nie zaatakuje go jako swego wasala, gdyż byłoby to zaprzeczeniem poprzedniej decyzji o przyznaniu mu władzy.

Walka o utrzymanie stabilności Egiptu

Wielka Brytania i Francja wspierały nie Muhammada lecz mameluków. Co ważniejsze, każde z tych państw wspierało oddzielną, skonfliktowaną z innymi frakcję. W ten sposób mamelucy i ich europejscy sojusznicy nie mogli połączyć sił przeciwko albańskiemu przywódcy. W marcu 1807 roku Brytyjczycy zajęli Aleksandrię tłumacząc się pomocą w zakończeniu wojny domowej. Po zerwaniu postanowień pokojowych z Amiens Francuzi i Anglicy znaleźli się po przeciwnych stronach barykady. Chcąc uprzedzić możliwy atak francuski na Egipt Brytyjczycy uczynili to pierwsi.

Sytuacja Muhammada była krytyczna. Wzmocnił on jednak swoją pozycję i uspokoił żołnierzy oraz ludność cywilną dzięki pokonaniu Brytyjczyków pod Rozettą 31 marca 1807 roku (oddziały angielskie pragnące zabezpieczyć punkt zaopatrzeniowy w Delcie Nilu wyruszyły w stronę Rozetty, jednak po drodze armia egipska pokonała część ich wojsk i wzięła licznych jeńców). Po pertraktacjach siły brytyjskie opuściły Egipt wraz z odzyskanymi jeńcami, których Muhammad nakazał traktować nadzwyczaj łagodnie. Co więcej, pasza Egiptu obiecał chronić handel brytyjski w rejonie Morza Czerwonego, gdyż tamtędy przebiegał ważny szlak w kierunku Indii.

Kraj po okupacji i wojnie był zniszczony; nie było pieniędzy na utrzymywanie albańskiej gwardii, wzrastało niezadowolenie w społeczeństwie. Kulminacją sporów był nieudany zamach na Muhammada zorganizowany przez nieopłacanych żołnierzy pod koniec 1807 roku. Ali musiał również walczyć ze swymi byłymi sojusznikami: szejkami i ulemami. Państwo zostało wydobyte z ruiny dzięki rozwojowi handlu i wprowadzeniu państwowych monopoli. Głównym importerem stała się Wielka Brytania zainteresowana w utrzymywaniu swej floty na Morzu Śródziemnym. Ponadto zwiększając handel z Anglią utrudniał Muhammad ten proceder mamelukom, wciąż broniącym się w całym Górnym Egipcie.

Masakra mameluków

Po kilku latach Muhammad był w stanie wreszcie wypłacić żołd swej armii. Brytyjczycy potwierdzili swe zainteresowanie w nowych kontraktach handlowych na wypadek wojny Egiptu z Turcją i obiecali Muhammadowi zawarcie równoprawnych stosunków dyplomatycznych.

Muhammad negocjował, aby zmusić mameluków do uległości, jednak bez skutku. W 1811 roku zaprosił wszystkich mameluckich emirów na ceremonię przekazania władzy nad armią swemu synowi Tusunowi, który miał pokonać wahhabitów w Arabii. Gdy pochód mameluckich książąt przechodził przez ogrodzoną aleję Bab al-Azab i Majdan Rumelia, Muhammad rozkazał swym żołnierzom zamknąć bramy i otworzyć ogień do bezbronnych emirów, z których podobno uratował się tylko jeden. W następnych dniach Muhammad kazał wymordować pozostałych przy życiu mameluków. Niszczono także ich domostwa, gwałcono kobiety. Ambasadorzy Wielkiej Brytanii i Francji osobiście pogratulowali paszy sukcesu i pomyślnego zamknięcia całej sprawy. Od tej pory Muhammad stał się niezależnym w swych decyzjach władcą; zmierzał do reformy całego państwa, a tymczasem obsypywał łaskami członków swej rodziny i osoby, z którymi długo był związany.

Nowoczesna armia

Muhammad zdawał sobie sprawę, że armia, dzięki której zdobył w Egipcie władzę, złożona z miejscowych rekrutów (zaciężnych Albańczyków i janczarów), etnicznie podzielona, nie byłaby dobrym narzędziem walki w kolejnych wojnach. Ponadto wiedział z własnego doświadczenia, że armia francuska, przeciwko której walczył w 1799 roku, była o wiele lepiej przygotowana. Posłuszni, dobrze wyćwiczeni fizylierzy współdziałający z artylerią i wsparciem jazdy, zniszczyli mniej zdyscyplinowane oddziały mameluckie.

Kolejną zaletą nowoczesnej armii, zbliżonej jakością do europejskiej, byłoby powstanie alternatywnych wojsk złożonych z janczarów i mameluków. Do tej pory te odrębne formacje, po zdobyciu uprzywilejowanej pozycji, stawały się niemalże osobnymi armiami, które same wybierały swych dowódców. Władca z taką siłą musiał się liczyć. Gdy sułtan turecki Selim III postanowił stworzyć oddziały o podobnym wyszkoleniu jak janczarzy, lecz nie tak wpływowe, oficerskie koła janczarskie zdecydowały się na obalenie władcy. Była to wyraźna przestroga dla Muhammada.

W 1819 roku Muhammad rozpoczął reformę wojskową. W 1823 roku ogłosił pobór do wojska chłopów z Górnego Egiptu. Rekruci byli szkoleni pod okiem francuskiego oficera znanego pod pseudonimem Sulejman Pasza. Opierano się na napoleońskim sposobie walki. Nowa armia została nazwana nizam jadid ("nowy system"). Siły te zachowywały się karnie podczas bitwy, były posłuszne dowództwu, początkowo służyły do tłumienia powstań w różnych częściach Egiptu. Nowe oddziały były wierne wicekrólowi, a nie swym lokalnym przywódcom.

W Egipcie za panowania Muhammada Alego rekrutów zdobywano za pomocą branki. Fellahów otaczano we wsi, a następnie siłą doprowadzano do lekarza, który zwalniał jedynie niezdolnych do walki. W pewnym okresie w wojsku służył co szósty Egipcjanin. W sumie w skład armii wchodziło około 180 000 żołnierzy: piechoty, kawalerii, artylerzystów i wojsk inżynieryjnych.

Flota

Podstawową przyczyną utworzenia egipskiej floty była walka z wahhabickimi piratami na Morzu Czerwonym. Okręty kupowano głównie we Francji i we Włoszech. Nowo stworzona flota została całkowicie zniszczona podczas bitwy pod Navarino.

Po roku 1827 Muhammad po raz drugi podjął próbę utworzenia silnej, konkurencyjnej wobec tureckiej, marynarki. Budowę okrętów rozpoczęto także na miejscu, w Egipcie. Podczas starcia z Turcją, w roku 1831, Muhammad dysponował 11 liniowcami, 6 fregatami, 5 korwetami, 5 brygami, 4 goeletami, 2 kutrami. Służyło w niej 15 000 ludzi.

Organizacja wojska

Organizacja armii została w całości oparta na wzorcu armii napoleońskiej, co objęło regulamin, stopnie wojskowe, a nawet muzykę. Oficerami byli głównie Turcy i Francuzi (stąd poparcie tego kraju dla Muhammada i wpływy na jego dworze), gdyż żołnierze tych państw posiadali niezbędne wyszkolenie i doświadczenie. Chociaż zachowano kary cielesne to władcy nakłaniali dowódców, by ich nie stosować. W Egipcie nie narodził się jeszcze patriotyzm, który przejawiałby się w ochoczym wstępowaniu do armii. Wojsko tworzono siłą, bowiem administracja nie była w stanie przeprowadzić normalnego poboru, w dopiero co powstałym państwie, zbyt kruche były więzi łączące obywateli ze strukturami władzy.

Kampanie w latach 1811-1824

Już w rok po mianowaniu paszą Egiptu Muhammad został zmuszony do odpierania ataków armii brytyjskiej. Skutecznie obroniwszy swój kraj Muhammad rozpoczął rozprawę z opozycją mamelucką. Uciekinierzy założyli w 1811 roku na terenie Sudanu miasto Dongola. Ostateczną rozprawę z mamelukami przerwała kampania przeciwko wahhabitom, toczona w latach 1811-1818 na terenie Arabii. Tam talentami wojskowymi wsławił się syn Muhammada Ibrahim.

Kampania arabska

Wyprawa do Arabii jawiła się niezwykle korzystnie dla Muhammada – mógł pozbyć się kłopotliwych oddziałów albańskich i oddalić od siebie "elementy zapalne". Sułtan prowadził w tym czasie wojnę z Rosją i nie mógł samodzielnie oswobodzić Arabii.

Armia w liczbie 8000 żołnierzy pod dowództwem Tusuna wyruszyła do Medyny. Pierwsza bitwa zakończyła się klęską sił paszy. Muhammad obwinił o przegraną Albańczyków. Wahał się nawet czy nie zakończyć źle rozpoczętej kampanii. Jednak po początkowym niepowodzeniu Tusun zdobył Mekkę, Medynę oraz Dżiddę. W 1813 roku Muhammad osobiście odwiedził Mekkę.

Aby zapewnić dostateczną liczbę wojsk w Arabii, a nie chcąc uszczuplać i tak nikłych wojsk stacjonujących w Egipcie, Muhammad przeprowadził brankę w Sudanie i Grecji. W 1814 roku słabo wyszkolone oddziały poniosły porażkę pod Taifą. Zbieg okoliczności, jakim była śmierć jednego z wahhabickich przywódców, przechylił jednak szalę zwycięstwa na stronę Egipcjan. Oddziały wahhabitów przestały ze sobą współpracować. Zmarłego na dżumę Tusuna zastąpił jego brat Ibrahim Pasza. Po kilku latach walk i oblegania stolicy wahhabitów Diraii oddziały Ibrahima przyjęły kapitulację Arabów. Zwycięski wódz został mianowany paszą Hidżazu oraz Abisynii, co oznaczało oficjalne uznanie przez Stambuł całej Afryki Środkowo-Wschodniej za strefę wpływów Egiptu.

Kampania arabska pozwoliła pozbyć się wreszcie oddziałów albańskich, zreorganizować oddaną sobie armię i odbudować prestiż. Muhammad podjął pierwszy krok w stronę uniezależnienia się od sułtana. Zdobycie Arabii niosło w sobie zarodek możliwej w przyszłości konfrontacji egipsko-angielskiej, o której na razie nikt nie myślał. Sytuacja miała zmienić się dopiero po zdobyciu przez Anglię Adenu.

Kampania sudańska

W rok po zakończeniu działań w Arabii i zdobyciu świętych miejsc islamu Mekki i Medyny Muhammad postanowił zorganizować wyprawę do Sudanu i Etiopii. Kraje te uznawane były przez Egipt za lenna i zobowiązane były, według Muhammada, do płacenia trybutu.

Pierwszym celem wyprawy sudańskiej było zdobycie niewolników, którzy mieli stanowić trzon nowej, zmodernizowanej armii. Drugim celem było przejęcie dwóch portów leżących nad Morzem Czerwonym: Suakinu i Massawy. Opanowanie tych miast pozwoliłoby Egiptowi na kontrolę szlaków handlowych na Morzu Czerwonym i pielgrzymkowych do Mekki i Medyny, co niewątpliwie zwiększyłoby dochody państwa niezbędne dla wyszkolenia i uzbrojenia wojska. W Egipcie krążyły również opowieści o legendarnych bogactwach Sudanu i znacznych zasobach złota, co było jedynie chwytem propagandowym, gdyż kraj ten okazał się ubogi w szlachetne kruszce.

Król Sennaru

Wyprawa wyruszyła z Kairu latem 1820 roku. Jej dowódcą został drugi z synów Muhammada, Ismail. Uważany był za osobę odpowiedzialną, która powinna rozsądnie pokierować wojskiem. Trasa czterotysięcznej armii miała biec wzdłuż Nilu w kierunku Sennaru, Darfuru i Kordofanu. Wyprawa była wyczerpująca: 3000 km wzdłuż rzeki, w upale, poprzez pustynie. Armia była zmuszona do zakładania po drodze stałych posterunków, co eliminowało pewną część wojska. Interesy egipskie zaczęły ścierać się z wpływami brytyjskimi, Anglicy bowiem dążyli do przejęcia Morza Czerwonego jako szlaku do Indii.

W październiku zdobyto Dongolę i przyjęto hołd od lokalnych wodzów wspierających działania egipskie. Sennar, stolica Fundż, poddał się 14 czerwca 1821 roku. Wcześniej zdobyto szereg miast leżących na drodze marszu wzdłuż Nilu. Wcielono też do armii pozostałych przy życiu mameluków. Wielokrotnie dochodziło do rozbojów i grabieży. Pomimo to Ismail utrzymywał względną dyscyplinę.

Gdy nadeszła pora deszczowa, w armii pozostało jedynie pół tysiąca zdatnych do boju ludzi. Reszta bądź zmarła z powodu chorób, bądź nie była w stanie kontynuować marszu. Położenie wydawało się fatalne. Sytuację opanował przybyły w sierpniu z Egiptu Ibrahim Pasza.

W tym czasie druga armia pokonała sułtana Darfuru. Pod koniec roku 1821 nowo zmobilizowane wojsko wyruszyło na południe. Zdobyto 30 000 niewolników, z czego w Kairze znalazła się jedynie połowa; reszta nie przeżyła trudów podróży. Ismail nie wykonał zadań nakazanych przez ojca. Nie przysyłał dostatecznej liczby niewolników, a jego psychika uległa zmianom pod wpływem ciągłych mordów i gwałtów dokonywanych na lokalnej ludności. W końcu został zamordowany za znieważenie jednego z lokalnych przywódców. Wybuchło nieskoordynowane, szybko stłumione powstanie antyegipskie. Muhammad wysłał dodatkowych żołnierzy do spacyfikowania podbitych terenów. Operująca w Sudanie druga armia pod dowództwem Muhammada, zięcia Muhammada Alego, dokonywała pogromów ludności. Jej działania przyczyniły się do znienawidzenia okupantów.

W roku 1822 założony został Chartum, odtąd siedziba gubernatora. W połowie 1823 roku przywrócono spokój. Podczas całej tej kampanii trwającej 2 lata zabito około 50 000 Sudańczyków, ponad 30 000 wysłano do Egiptu, ale przeżyło niewielu. Walki w tym rejonie trwały do 1826 roku. Marzenia Muhammada o stworzeniu silnych oddziałów złożonych z sudańskich niewolników oraz ogromnego imperium (Sudan, Etiopia) legły na razie w gruzach.

Koniec lat 40. to zmiana krajobrazu rolniczego Sudanu. Muhammad zdecydował o rozpoczęciu uprawy bawełny oraz trzciny cukrowej co spowodowało, że region ten zaczął stawać się coraz bogatszy. Działania Egipcjan nie spotkały się z poparciem najbardziej zainteresowanego tym regionem, czyli Wielkiej Brytanii, która domagała się od Muhammada interwencji mającej poskromić piratów w okolicach Adenu. Pasza nie chciał narażać się sułtanowi, ponadto kłopoty Anglików były mu na rękę.