Murcki - Polski Serwis Naukowy

Na mapach: 50°11′54″N 19°02′48″E / 50.19833, 19.04667

Portal:
Katowice

Murcki (niem. Emanuelssegen) – południowa dzielnica Katowic w województwie śląskim. W latach 1967−1975 samodzielne miasto. Obecnie w Murckach mieszka 5 796 mieszkańców.

Historia

Początki

Najstarsza murckowska legenda dotyczy położonego na tym terenie ostępu leśnego, znanego pod nazwą Siągarnia. Według niej, tam właśnie czarownica dybała na życie św. Klemensa, ucznia Cyryla i Metodego, który na przełomie IX i X wieku miał chrystianizować te okolice. Siągarnia leżała przy drodze na Klemensową Górkę i Lędziny, czyli najstarszymi nazwanymi miejscami w tej okolicy, był to główny trakt Kraków-Wrocław i szlak handlu lewantyńskiego. Jeszcze na długo przed powstaniem kopalni w okolicach dzisiejszego wzgórza Wandy znajdowała się leśna kolonia smolarzy, czyli ludzi zajmujących się wypalaniem węgla drzewnego dla potrzeb kuźni w Paprocanach. XVII wieku w miejscu zwanym Rudne Kotliska kopano wychodzący tam na powierzchnię węgiel. Dowodem na wykorzystywanie węgla z Murcek jest zapis w księgach pszczyńskich z roku 1657, o zastosowaniu tutejszego węgla w Kuźniach Jaroszowickich.

Górny Śląsk (, śl-niem. Oberschläsing, niem. Oberschlesien, czes. Horní Slezsko, łac. Silesia Superior) – kraina historyczna położona na terenie Polski i Czech w dorzeczu górnej Odry oraz początkowego biegu Wisły, południowo-wschodnia część Śląska.
Zarzecze (niem. Zarzetsche) – dzielnica Katowic w południowym zespole dzielnic. Zarzecze zostało włączone administracyjnie do Katowic w 1975 roku, do tego czasu było wsią w gminie Kostuchna, co do dzisiaj rzutuje na typowo wiejski charakter dzielnicy. Dzielnica ta graniczy z Podlesiem, Kostuchną, Piotrowicami oraz miastem Mikołów. W dzielnicy znajduje się kościół MB Wspomożenia Wiernych, dom kultury, niedaleko – Osiedle Kopaniny Lewe oraz Kopalnia Doświadczalna "Barbara".

XVIII i XIX wiek

W 1755 roku, właściciele terenów, książęta pszczyńscy, na obszarze nazywanym Osieki zorganizowali wydobywanie węgla spod ziemi przy pomocy kołowrotu ręcznego z wybudowanego w tym roku szybu. W 1769 roku powstaje zorganizowane wydobycie, a kopalnia, będąca własnością książąt, istnieje pod nazwą Emanuelssegen (błogosławieństwo Emanuela), od imienia jednego z członków rodu. Przy uważanej za najstarszą na Górnym Śląsku kopalni, zaczęła rozwijać się osada pod taką samą nazwą. W 1800 roku kopalnia ma 4 szyby wydobywcze, a przed doprowadzeniem kolei około 30 szybów wydobywczych. W 1852 roku doprowadzono do kopalni bocznicę kolejową z Katowic, a w 1863 roku otwarto prywatną szosę z Kobióra (pod Pszczyną) przez Tychy. W 1870 r. miejscowość i kopalnia zostały przyłączone do Kolei Prawego Brzegu Odry uzyskując możliwość szybkiego rozwoju. W 1888 roku kopalnia wybudowała w miejscowości dom noclegowy dla górników mogący pomieścić około 100 osób.

Handel lewantyński - średniowieczny i nowożytny handel prowadzony szlakiem łączącym przez Morze Śródziemne Europę z Lewantem, a pośrednio z Dalekim Wschodem. We wczesnym średniowieczu dominowali na nim Arabowie, Grecy i Żydzi. W czasie wypraw krzyżowych ten handel przejęli mieszczanie Wenecji, Genui i Pizy. Przywożono do Europy głównie surowce i przedmioty luksusowe. Eksportowano srebro, drewno i niewolników. Bilans tego handlu był zwykle ujemny, co powodowało ucieczkę srebra z Europy.
Śląsk (śl. Ślůnsk, niem. Schlesien, dś. Schläsing, czes. Slezsko, łac. Silesia) – region i kraina historyczna położona w Europie Środkowej, na terenie Polski, Czech i Niemiec. Ta historyczna kraina dzieli się na Dolny i Górny Śląsk oraz Śląsk Cieszyński. Historyczną stolicą Śląska jest Wrocław.

20-lecie międzywojenne i II wojna światowa

Po przyłączeniu tej części Śląska do Polski, po plebiscycie na Górnym Śląsku (1921), zmieniono nazwę miejscowości z Emanuelssegen na Murcki. Dynamiczny rozwój osady i kopalni został zahamowany w okresie Wielkiego kryzysu gospodarczego lat trzydziestych. W roku 1934 na 3241 mieszkańców było 140 bezrobotnych. Rok wcześniej górnicy zorganizowali kilkudniowy strajk okupacyjny o poprawę warunków pracy. W cztery lata później Murcki były widownią wielkiego strajku sześciuset górników kopalni "Książę Maria", którzy wysunęli żądania pod adresem administracji kopalni. W osadzie przemawiał na wiecach trzykrotnie poseł Wojciech Korfanty. Dnia 19 czerwca 1932 roku w Murckach odbył się zlot Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej, który w 26 lat później upamiętniono obeliskiem w miejskim Parku Murckowskim przy ul. P. Kołodzieja.

Górnik Murcki - klub sportowy z Katowic, dzielnicy Murcki. Założony między 1921 a 1925 rokiem (istniał także pod nazwą RKS Murcki). Jako osobny klub przestał istnieć w 1977 roku. Z połączenia klubów Górnika Kostuchna i Górnika Murcki powstał "Klub Sportowy Murcki-Kostuchna Górnik Katowice" KS MK Górnik Katowice.
Etnolekt (język, dialekt) śląski – zespół gwar śląskich, być może łączących się w kilka dialektów, którym posługuje się rdzenna ludność Górnego Śląska oraz reliktowo część ludności Dolnego Śląska. Na kształtowanie się słownictwa etnolektu miały wpływ zapożyczenia z języków: polskiego, czeskiego (a raczej morawskiego, funkcjonującego dawniej jako odrębny język), niemieckiego (częściej z germańskiego dialektu śląskiego, niż standardowego niemieckiego) oraz częściowo słowackiego. W mowie tej przeważa źródłosłów słowiański. Znaczna część wyrażeń bliższa jest raczej językowi staropolskiemu niż współczesnej polszczyźnie.

W latach okupacji hitlerowskiej w szpitalu w Murckach przebywali jeńcy wojenni, z których większość zmarła. Murcki zostały wyzwolone 26 stycznia 1945 roku przez oddziały Armii Czerwonej, które nadeszły od strony Wesołej. Wśród starszych mieszkańców wciąż żywe są wspomnienia o okrucieństwie radzieckich żołnierzy, m.in. o rozstrzelaniu węgierskich żołnierzy, którzy wcześniej dobrowolnie się poddali.

Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.
Województwo śląskie – jedno z 16 województw, jednostka samorządu terytorialnego i jednostka podziału administracyjnego Polski, obejmująca wschodnią część historycznych ziem Górnego Śląska, polską część Śląska Cieszyńskiego i część zachodniej Małopolski, w tym Zagłębie Dąbrowskie i Zagłębie Krakowskie.

Opuszczona stacja kolejowa Katowice - Murcki (wzniesiona w 1870 r.)

Widok z hałdy w Murckach na kopalnię Boże Dary

Lata powojenne i czasy współczesne

Rynek w Murckach (obecnie pl. J. Kasprowicza)

Jeden ze starszych budynków w Murckach (ulica Wolności)

Do 1954 w skład gminy Murcki wchodziły wieś Wesoła (Mysłowice) i osiedle robotnicze Szklarnia, w tym samym roku Murcki uzyskały status osiedla, a w 1967 - w dowód uznania dla gospodarności - nadano im prawa miejskie. Jednak w roku 1975, wraz z Kostuchną, Podlesiem i Zarzeczem, Murcki zostały włączone, jako dzielnica, w obręb Katowic. W dwa lata później, przy wschodniej części miejscowości został zlokalizowany nowy węzeł komunikacyjny - droga krajowa nr 86 . Pod jej budowę zostało wyburzone prewentorium dziecięce, mające siedzibę w byłym budynku gospody (niem. Gasthaus). W Dolinie Murckowskiej powstał w latach 80. kompleks rekreacyjny "Dolinka" (basen, brodziki dziecięce, ścieżka zdrowia i korty tenisowe), według projektu architektoniczno-urbanistycznego Ewy i Piotra Franta, Jacka Leśko i Barbary Salamon. Głównym inwestorem była Kopalnia Węgla Kamiennego Murcki. Obecnie obiekt jest zapuszczony i zdewastowany. W 1976 połączono kopalnie Murcki i Boże Dary pozostawiając nazwę Murcki, przenosząc jednak sukcesywnie kompleks wydobywczo-przetwórczy na teren byłej kopalni Boże Dary znajdującej się w sąsiedniej dzielnicy Katowic, Kostuchna. W 2004 roku zlikwidowano ostatni szyb na terenie Murcek.

Kopalnia Węgla Kamiennego Murcki znajduje się w Katowicach, w dzielnicy Kostuchna (pierwotnie w Murckach). Jest najstarszą czynną kopalnią węgla kamiennego w Europie. Od 1769 do 1945 r. nosiła nazwę Emanuelssegen z przerwami w latach 1922-1936, gdy nazywała się Emanuel i 1937-1939 Książę Maria. W latach 1947-1948 przyłączona do kopalni Boże Dary. Z dniem 1 stycznia 2010 roku połączono ją z Kopalnią Węgla Kamiennego Staszic.
Hamerla lub Trutowisko - osada leśna (dwa domy mieszkalne i dwa stawy - ujęcia wody pitnej) w Lasach Murckowskich. Położona jest kilometr od granicy Katowic z Lędzinami na terenie dzielnicy Murcki. Osadę założyła rodzina Hamerla, stąd jej nazwa, następnie zamieszkiwała ją rodzina Mruczek. W latach 40. XX w. mieszkańcy wyprowadzili się, pozostawiając teren w podarunku dla Nadleśnictwa Katowice. Obecnie na terenie Hamerli znajduje się trutowisko Śląskiego Związku Pszczelarzy oraz siedziba tyskiego koła łowieckiego „Daniel”.

Sport

W latach 60. XX wieku prężnie działał klub sportowy – Górnik Murcki – drużyna hokejowa klubu grała w najwyższej klasie rozgrywkowej przez 8 lat. W 1967 zdobywa Puchar Polskiego Komitetu Olimpijskiego (odpowiednik pucharu polski którego wtedy nie organizowano). W 1971 roku klub wszedł w skład nowo utworzonego GKS Tychy. Sekcja piłkarska po fuzji z Górnikiem Kostuchna utworzyła klub MK Górnik Katowice, grający obecnie w IV lidze. Od 2002 roku w Murckach reaktywowano pomysł z początku lat 90. o zorganizowaniu rozgrywek piłkarskich pod nazwą Liga Murckowska. W zawodach biorą udział drużyny z Murcek jak i spoza dzielnicy, mecze odbywają się obecnie na asfaltowym boisku w Parku Murckowskim przy ulicy P. Kołodzieja. W 2006 roku powstało Stowarzyszenie GKS Murcki, które zajmuje się organizacją rozgrywek i wydaje własną gazetkę pt. Murckowisko.

Mikołów (niem. Nikolai / Nicolai, czes. i słow.: Mikulov) – miasto położone w południowej Polsce, w województwie śląskim, w południowej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Jest siedzibą powiatu mikołowskiego. Graniczy bezpośrednio ze stolicą województwa - Katowicami oraz Łaziskami Górnymi, Ornontowicami, Orzeszem, Paniówkami, Rudą Śląską, Tychami, Wyrami. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.
Gwara, gwara ludowa, gwara terytorialna - terytorialna odmiana języka, mowa ludności (zwłaszcza wiejskiej) na określonym terytorium, wyodrębniona z języka ogólnego i gwar sąsiadujących poprzez odrębności fonetyczne i leksykalne. Podrzędna w stosunku do dialektu. Czasem wyodrębnia się również podrzędne w stosunku do dialektu zespoły gwarowe. Granice gwar, podobnie jak granice dialektów, wyodrębniane są w badaniach językoznawczych poprzez zestawianie językowych cech dystynktywnych (cech odróżniających) na określonych terytoriach i niejednokrotnie mają charakter umowny.

W Murckach mieszkał uczestnik olimpiady zimowej z Innsbrucku 1964 (obrońca drużyny hokejowej) Henryk Handy, który po zakończeniu kariery sportowej został trenerem, a jednym z jego podopiecznych był Mariusz Czerkawski.

Zabytki

Kościół w Murckach zaprojektował znany architekt Zygmunt Gawlik (twórca archikatedry w Katowicach),

Zabytkowe domki w północnej części Murcek – zabudowa ul. Bielskiej,

Budynek Szkoły Podstawowej nr 48 przy ul. Bielskiej,

Budynek Przedszkola nr 72 przy ul. Bielskiej,

Budynek nieczynnego dworca kolejowego Katowice Murcki.

Domy przy ulicy Baczyńskiego 1,2

Siągarnia - leśna osada na południu dzielnicy Katowic - Murcki. Według legendy tu właśnie czarownica dybała na życie św. Klemensa, ucznia Cyryla i Metodego, który na przełomie IX i X wieku miał chrystianizować te okolice. Na terenie Siągarni znajduje się dawna leśniczówka. Z czarownicą związane jest częściowo zapomniane i zaniedbane (do dziś istniejące) miejsce zwane czarną studnią (Schwarzer Brunnen) przy której owa czarownica miała mieszkać. Jak pisał Gość Niedzielny w 1925 roku woda ta podobno ma (miała) właściwości lecznicze i pomagała na dolegliwości żołądkowe[potrzebne źródło].
Miejski Zarząd Komunikacji w Tychach (MZK Tychy) - organizator komunikacji miejskiej z Tychów. Miejski Zarząd Komunikacji został utworzony uchwałą nr 372 Rady Miasta Tychy z dnia 12 września 1996 r. MZK Tychy jest zakładem budżetowym miasta Tychy. Obsługuje 35 linii autobusowych, 2 linie pośpieszne, 5 linii trolejbusowych, 11 linii mikrobusowych i jedną linię szkolną.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)