Mury miejskie w Bydgoszczy - Polski Serwis Naukowy

Plan Bydgoszczy por. Lindnera z 1800 r. z oznaczonymi ciekami wodnymi istniejącymi i zanikłymi oraz drogami. Na planie widoczne są fragmenty murów miejskich

Fragment muru z basztą

Fragment nieopodal ul. Wały Jagiellońskie

Szkarpa

Częściowo zrekonstruowane mury

Relikty przy ul. Pod Blankami, które wykorzystano jako fundament budynku

Mury miejskie Bydgoszczy - zespół średniowiecznych obwarowań Bydgoszczy, budowanych od początku XV wieku, później zniszczonych i w większości rozebranych w XIX wieku.

Fortyfikacja (z łac. fortificatio – umocnienie) – zespół obiektów wojskowych w postaci odpowiednich budowli i urządzeń, przeznaczonych do prowadzenia działań obronnych.
Kazimierz IV Andrzej Jagiellończyk, lit. Kazimieras I Andrius Jogailaitis (ur. 30 listopada 1427 w Krakowie, zm. 7 czerwca 1492 w Grodnie) – wielki książę litewski w latach 1440–1492, król Polski w latach 1447–1492. Jeden z najaktywniejszych polskich władców, za panowania którego Korona, pokonując zakon krzyżacki w wojnie trzynastoletniej, odzyskała – po 158 latach – Prusy Królewskie, a dynastia Jagiellonów stała się jednym z czołowych domów panujących w Europie. Zdecydowany przeciwnik magnaterii przyczynił się do wzmocnienia znaczenia Sejmu i sejmików, co jednak stało się z krzywdą dla mieszczaństwa.

Historia

Umocnienia w XI-XIII w.

Pierwszymi umocnieniami Bydgoszczy były drewniano-ziemne wały, które otaczały miejscowy XI-wieczny gród. Wedle zachowanego dokumentu z 1252 r. fortyfikacje te była zobowiązana utrzymywać w należytym stanie ludność zamieszkująca terytorium miejscowej kasztelanii. W 1330 r. gród został zdobyty i spalony przez Krzyżaków. Pozostałości pierwotnego wału datowanego na lata 30. XI wieku zostały odkryte podczas badań wykopaliskowych przeprowadzonych w 1993 i 2007 r.

Wieża – w architekturze konstrukcja o wymiarach poprzecznych znacznie mniejszych od wysokości, pracująca jako wspornik utwierdzony w fundamencie, obciążony działaniem wiatru w kierunku poziomym oraz obciążeniem grawitacyjnym[1]. Wieże miały różne funkcje, szczególnie popularne były w architekturze średniowiecznej, przede wszystkim jako wieże obronne i kościelne – zarówno wolno stojące (kampanile, dzwonnice), jak i stanowiące część budynku kościoła. W średniowiecznym zamku występowała tzw. wieża ostatniej obrony (donżon).
Zakon krzyżacki – pełna nazwa brzmi: Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Zakon Krzyżacki, Zakon Niemiecki, łac. Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae Theutonicorum in Jerusalem, Ordo Teutonicus, OT, niem. Orden der Brüder vom Deutschen Haus Sankt Mariens in Jerusalem, Deutscher Orden, DO) – zakon rycerski, jeden z trzech największych, obok joannitów i templariuszy, które powstały na fali krucjat w XII wieku. Zakon na wiele setek lat opanował obszary późniejszych Prus Wschodnich oraz dzisiejszej Łotwy i Estonii tworząc z tych ziem Prusy Zakonne. Zakon podbił także niektóre ziemie Polski i Litwy.

Umocnienia w XIV w.

Nowy etap w historii miasta i miejskich fortyfikacji przyniosła decyzja Kazimierza Wielkiego o budowie zamku i lokacji miasta w 1346 r. Pierwotne umocnienia miały wówczas postać palisady, zbudowanej z solidnych pali drewnianych, wbitych obok siebie pionowo w ziemię. Jest wielce prawdopodobne, że powstały wtedy również drewniane bramy miejskie, wzniesione na drogach wylotowych z miasta. Potwierdzeniem tej tezy są najstarsze pieczęcie miasta Bydgoszczy z 1364 i 1400 r., na których widnieje wieża bramna. Palisada, odkryta dotychczas tylko na niewielkim odcinku podczas badań archeologicznych przy ulicy Pod Blankami 4, z pewnością otaczała całą, najbardziej narażoną na atak nieprzyjaciela południową stronę miasta.

III wojna północna (wielka wojna północna) toczyła się w latach 1700-1721 pomiędzy Danią, Rosją, Saksonią, Prusami i Hanowerem (od 1715) z jednej strony a Szwecją z drugiej. Rzeczpospolita formalnie pozostawała neutralna aż do 1704 roku, ale faktycznie znaczna część walk toczyła się na jej terytorium i jej kosztem już od 1700 roku. Zakończyła się podpisaniem pokoju w Nystad, w wyniku którego wzrosło znaczenie Rosji, a Szwecja utraciła status europejskiego mocarstwa.
Płot – typ ogrodzenia odgradzającego prywatną posesję, budynki instytucji publicznych lub zakład pracy. Pojęcie płotu wywodzi się od słów pleć, plątać, gdyż pierwsze płoty, przynajmniej na obszarze słowiańszczyzny tworzone były poprzez wplatanie gałęzi między wbite w ziemie pale.

Mury w XV-XVII w.

Ceglane mury Starego Miasta zaczęto budować w I połowie XV wieku, a pierwsze odcinki głównie we fragmentach przylegających do bram miejskich powstały w połowie tego wieku. Do 1475 r. wzniesiono najstarszą część muru w pobliżu Bramy Poznańskiej. W 1484 r. król Kazimierz Jagiellończyk nadał Bydgoszczy prawo do kilku jarmarków, z których zyski przeznaczone zostały na dalszą budowę murów obronnych.

Podwale - ulica w niektórych (zwłaszcza starszych) miastach. Najczęściej swą nazwę zaczerpnęła od wałów, czyli murów miejskich, wzdłuż których kiedyś biegła lub biegnie nadal. Najczęściej występuje na starówkach.
Palisada, ostrokół, częstokół – to ogrodzenie z drewnianych, ostro zakończonych pali, wbitych jeden przy drugim używane jako defensywna struktura. Jest jedną z prymitywnych konstrukcji obronnych, wykorzystywanych nieprzerwanie do XIX w. W średniowieczu palisady były stosowane w obronie grodów. W warunkach ustabilizowanych frontów lub w wypadku obrony wąskich przejść odgrywały rolę fortyfikacyjnej zapory przeciwpiechotnej, niekiedy wyposażonej w strzelnice. Łatwa w konstrukcji, tania, ale podatna na ogień i raczej nietrwała palisada szczególnie często służyła jako tymczasowe zabezpieczenie lub element fortyfikacji polowych. Palisady wykonywano jako pojedyncze, podwójne (palanki) lub wieloszeregowe. Typowa konstrukcja palisady składa się z małych lub średnich pni drzew wyrównanych pionowo, bez rozmieszczania po środku. Pnie są naostrzone i są czasem wzmacniane dodatkową konstrukcją. Wysokość palisady może sięgać od kilku stóp do prawie dziesięciu. Jako defensywna struktura, palisady często zostały użyte w połączeniu z robotami ziemnymi. Palisady były doskonałą opcją dla małych fortów lub innych doraźnie zbudowanych fortyfikacji. Palisady były budowane bardzo chętnie w pobliżu lasów, ponieważ budowało się je szybko i z łatwo dostępnego budulca. Okazały się one efektywną ochroną podczas ówczesnych konfliktów i były efektywnym środkiem zapobiegającym małym siłom. Jakkolwiek z powodu ich drewnianej konstrukcji były bardzo wrażliwe na bronie oblężnicze. Zarówno Grecy jak i Rzymianie stawiali palisady, by chronić wojskowe obozy.

Znaczna intensyfikacja wznoszenia murów przypada na przełom XV/XVI wieku, kiedy budowlę zaczęto wznosić na odcinku kilkuset metrów jednocześnie. Ukończenie pełnego obwodu obronnego muru przypada na lata 20. XVI wieku . Ciągnął się on łukiem o długości ok. 470 m od Bramy Kujawskiej na wschodzie miasta, do Bramy Poznańskiej na zachodzie. Niewielkie odcinki zamykały także wolny obszar pomiędzy bramami a Fosą zamkową (12 m) i Brdą Młynówką (15 m).

Fosa (łac. fossa - rów, kanał), wł. rów forteczny - w fortyfikacji zapora w postaci rowu otaczającego całość lub część umocnienia. Rowy (fosy) mogły być wypełnione wodą, (mokre) bądź nie (suche).
Erik Jönson Dahlbergh (ur. 10 października 1625 w Sztokholmie, zm. 16 marca 1703 w Sztokholmie) – szwedzki marszałek polny, urzędnik, dyplomata, oficer, historyk, kartograf, artylerzysta, inżynier wojskowy, baron a następnie hrabia, gubernator, budowniczy, polityk, podróżnik, architekt oraz rysownik.

Ceglana budowla otaczała miasto jedynie od południa, gdyż z pozostałych stron obronę stanowiły cieki wodne: Fosa zamkowa, Brda, Młynówka i rozlewiska Wyspy Młyńskiej. Od wschodu Bydgoszcz osłaniał zamek z własnym systemem fortyfikacji. Między miastem, a zamkiem na początku XVII wieku wzniesiono parkan, czyli masywnie zbudowaną drewnianą ścianę, zaopatrzoną w strzelnice i dla obrony przed ogniem oblepioną gliną. W drugiej połowie XVII wieku, gdy zamek był już ruiną, tuż obok parkanu zbudowano wał ziemny, od Bramy Kujawskiej do Brdy.

Wątek (inne określenia: wiązanie, appareil) to w architekturze sposób ułożenia cegieł lub kamieni w murze. Wątki ceglane można rozróżnić po sposobie ułożenia główek i wozówek cegieł.
Brama Poznańska w Bydgoszczy – historyczna brama miejska wchodząca w skład murów obronnych Bydgoszczy. Została rozebrana w latach 30. XIX wieku przez władze pruskie.

Osobnym zagadnieniem są fortyfikacje otaczające kompleks klasztorny karmelitów oraz zespół spichrzy miejskich, które były jednocześnie elementem obrony miasta od północy. W tamtejszy kompleks wtopiona była Brama Gdańska.

W 1547 r. zanotowano wielki pożar miasta, w którym zniszczone zostały m.in. bramy miejskie. Zachowane rozliczenia finansowe dowodzą, że odbudowa murów i bram zakończyła się pod koniec XVI wieku.

Mury i wały w XVII-XVIII w.

W latach 40. i 50. XVII wieku podjęto próbę modernizacji umocnień miasta. Wtedy to naprzeciw Bramy Kujawskiej zbudowano w pełni nowoczesny bastion ziemny, sprzęgnięty w jeden system obronny z podobnymi fortyfikacjami zamku, natomiast mury obronne obsypano od zewnątrz wałem ziemnym, co zwiększyło ich odporność na ostrzał artyleryjski. Powstały również szwedzkie fortyfikacje polowe: na Przedmieściu Gdańskim fort bastionowy, a na wzgórzach szwederowskich trzy forty zaporowe.

Jarmark - (niem. Jahrmarkt - targ doroczny), rodzaj targu średniowiecznego o znaczeniu ponadlokalnym, będącego centrum wymiany towarów handlu dalekosiężnego.
W okresie tym Bydgoszcz była grodem strażniczym (1030-1238), potem kasztelańskim (od 1238) i przejściowo książęcym (1314-1323). Nie omijały ją wydarzenia polityczne związane z polityką Piastów w okresie rozbicia dzielnicowego oraz wojny polsko-krzyżackie (1308-1309 i 1327-1332). Na początku XIV wieku można mówić o Bydgoszczy jako przedlokacyjnym ośrodku miejskim (oppidum).

W czasie potopu szwedzkiego zniszczony został zamek, który jak dotąd stanowił niezwykle ważny element całego system obronnego, uszkodzeniu uległy także mury, bramy, baszty i parkan. Szczególnie zniszczona została Brama Grodzka prowadząca na zamek, która już nie została odbudowana.

Trudności finansowe miasta nie pozwalały na zniwelowanie zniszczeń i dopiero w latach 70. XVII wieku zagrożenie wywołane wojną z Turcją spowodowało budowę wału ziemnego ciągnącego się od Bramy Kujawskiej do Brdy.

Kościół Karmelitów pw. Najświętszej Marii Panny (później Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny) – historyczny, nieistniejący kościół położony w Bydgoszczy na placu Teatralnym.
Jan Henryk Dąbrowski, herbu Dąbrowski (ur. 2 sierpnia 1755 w Pierzchowie nad Rabą w Małopolsce zm. 6 czerwca 1818 w Winnej Górze w Wielkopolsce) – polski generał, senator-wojewoda Królestwa Polskiego w 1815, generał jazdy armii Królestwa Polskiego 1815-1816, dowódca naczelny wojsk polskich w 1813, twórca Legionów Polskich we Włoszech, generał insurekcji kościuszkowskiej. W 1815 odznaczony Orderem Orła Białego, kawaler Orderu Virtuti Militari w 1807, francuskiej Legii Honorowej w 1804, włoskiego Orderu Żelaznej Korony w 1806, rosyjskich orderów św. Włodzimierza i św. Anny.

Kolejne zniszczenia murów miejskich miały miejsce podczas wielkiej wojny północnej. Z opisu miasta z 1717 r. wynika, że poważnie zrujnowane były fragmenty murów miejskich. Z upływem czasu fortyfikacje miejskie nie poddawane, z wyjątkiem Bramy Kujawskiej poważniejszym naprawom i modernizacjom, popadały w ruinę. Dokładna inwentaryzacja miasta przeprowadzona przez władze pruskie w 1774 r. wykazała przerwy w linii murów w części centralnej i w okolicy Bramy Kujawskiej.

Synagoga w Bydgoszczy - wielka synagoga ortodoksyjnej gminy żydowskiej w Bydgoszczy, znajdująca się na skrzyżowaniu ulicy Wały Jagielońskie z ulicą Jana Kazimierza. Była jedną z okazałych i najbardziej charakterystycznych budowli miasta z okresu XIX wieku.
Skarpa, szkarpa, przypora – mur odchodzący prostopadle na zewnątrz od ściany wysokiego budynku pełniący funkcję konstrukcyjną. Oglądany z boku, rozszerza się ku dołowi schodkowo lub pochyło. Podtrzymuje ścianę i równoważy siły rozporowe od znajdujących się w środku łęku lub sklepienia. Umożliwia stosowanie dużych, wysokich okien, zajmujących dużą powierzchnię ścian, które przez to traciły swoją funkcję nośną. Stosowany także w budowlach technicznych jak ściany fortyfikacji, kanałów itp.

Rozbiórka fortyfikacji w XIX w.

Po zajęciu miasta przez Prusy w 1772 roku przystąpiono do odbudowy zniszczonych częściowo murów i bram, ale nie miały one już pełnić funkcji obronnych, a tylko uniemożliwić dezercję żołnierzy z miejscowego garnizonu. W latach 1780-1787 uzupełniono ubytki w ten sposób, że mur stanowił ponownie ciągłą linię od strony południowej miasta. Bramy przekształcono na rogatki miejskie, przy których urzędowali pisarze poborowi.

Bastion (także beluarda, belward lub bulwar) – w dawnych fortyfikacjach o narysie bastionowym, podstawowy element umocnień wznoszony na załamaniach obwałowania twierdzy (na wysuniętych narożnikach). Wywodzi się z wcześniej stosowanych bastei. Bastiony jako element fortyfikacji używane były od połowy XVI do połowy XIX wieku.
Potop szwedzki – szwedzki najazd na Polskę w 1655 w czasie II wojny północnej (1655–1660). Formalnie zakończył go pokój w Oliwie zawarty w 1660. Wojna ta, prowadzona była nie tylko przez Szwecję, w czasie wojny zmieniały się zarówno sojusze, jak i siły obu stron. Była ona kontynuacją wcześniejszych wojen prowadzonych przez Rzeczpospolitą, miała także swoje korzenie w sporze o tron Szwecji zapoczątkowanym jeszcze przez króla Zygmunta III Wazę. Potop szwedzki pokazał słabość Rzeczypospolitej, gdyż szwedzkie sukcesy możliwe były m.in. dzięki współpracy samych Polaków, którymi kierowały różne motywy. Choć ostatecznie najeźdźcy zostali wyparci z kraju, to koszt zawartych układów był wysoki, a zniszczenia materialne i kulturowe są widoczne do dziś[potrzebne źródło].

Podczas Powstania Kościuszkowskiego w 1794 r. bydgoskie fortyfikacje po raz ostatni stały się celem akcji militarnej, kiedy to miasto zostało oblężone przez wojska polskie pod wodzą generała Henryka Dąbrowskiego. Szturm, poprzedzony ostrzałem artyleryjskim zakończył się po kilkugodzinnej walce kapitulacją załogi pruskiej.

Dach hełmowy, hełm (niem. Helm) – w architekturze historycznej zwieńczenie wieży (dach) o konstrukcji drewnianej, rzadziej murowanej z cegły lub kamienia.
Wał - w fortyfikacji budowla ziemna w kształcie podłużnego usypiska o różnym profilu, wzniesiona sztucznie z ziemi, kamieni, piasku itp, lub powstała w wyniku działania sił przyrody. Wał wykorzystywano w celu osłony obiektu chronionego przed ostrzałem wroga oraz umożliwienia, obrony fortyfikacji przed wrogiem. Kształt poprzeczny wału, wysokość, długość i szerokość wynosiły od kilku do kilkudziesięciu metrów i uzależnione były od warunków geotechnicznych terenu i typu chronionego obiektu. Najczęściej spotykanym przekrojem poprzecznym wału jest przekrój trapezowy i owalny. Często wały wzmacniane były murami, palisadami itp. W średniowieczu wały budowane były dla ochrony grodzisk. W zależności od spełnianego zadania w założeniu fortyfikacyjnym wał nosi różne określenia np.

Na początku XIX wieku rozpoczął się szybki proces niszczenia fortyfikacji. Już ok. 1800 r. zasypano Fosę miejską i założono w niej ogrody, później wyburzono wschodnie i środkowe partie murów i wybudowano budynki mieszkalne. W części zachodniej natomiast fragmenty muru adaptowano na ściany nośne kamienic. Do 1820 r. rozebrano dwie bramy miejskie: Gdańską i Kujawską. Ostatnia – Poznańska dotrwała do 1828 r.

Baszta – budowla obronna, stanowiąca element starożytnego i średniowiecznego muru obronnego w postaci wysunięcia jego fragmentu przed lico i wzniesienia ponad jego poziom. Baszta zawsze jest otwarta od strony wewnętrznej obwodu obronnego, co odróżnia ją od wieży – budowli ze wszystkich stron zamkniętej.
Bydgoszcz (łac. Bidgostia, niem. Bromberg) – miasto w północnej Polsce, położone na historycznych Kujawach, nad rzeką Brdą i Kanałem Bydgoskim, którego wschodni fragment graniczy na Wiśle, siedziba Kujawsko-Pomorskiego Urzędu Wojewódzkiego oraz Wojewody Kujawsko-Pomorskiego i największe miasto województwa kujawsko-pomorskiego.

Mury, baszty i bramy traktowano jako rezerwuar surowca dla nowo wznoszonych domów. Pozyskany z nich materiał posłużył do budowy kamienic oraz loży masońskiej i synagogi. W połowie XIX wieku duże partie murów zostały już rozebrane. Pozostałości były natomiast wykorzystywane jako ściany szczytowe lub elementy nośne wznoszonych przy ul. Pod Blankami budynków. Nieliczne fragmenty muru dotrwały szczęśliwie do czasów obecnych.

Brama Kujawska w Bydgoszczy – historyczna brama miejska wchodząca w skład murów obronnych Bydgoszczy. Została rozebrana w początkach XIX wieku przez władze pruskie.
Średniowiecze – epoka w historii europejskiej, obejmująca okres między starożytnością a renesansem. Granice czasowe średniowiecza nie są ściśle ustalone. Za początek epoki przyjmuje się okres, w którym cesarstwo zachodniorzymskie chyliło się ku upadkowi. Zwolennicy ścisłej datacji – w zależności od szkoły – za dokładne daty początku średniowiecza podają lata 378, 395 bądź 476. Za koniec epoki uważa się upowszechnienie idei humanistycznych i rozpoczęcie epoki renesansu. Najczęściej w tym przypadku wymieniane są daty ok. 1450 roku oraz lata 1453, 1492, a nawet 1517.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)