Musical - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy formy teatralnej. Zapoznaj się również z: Film muzyczny, zwany też musicalem i będący jego odmianą.

The Black Crook (1866), przez część historyków uważany za pierwszy musical

Musical – forma teatralna łącząca muzykę, piosenki, dialogi mówione i taniec. Ładunek emocjonalny dzieła – humor, patos, miłość, gniew – podobnie jak sama opowieść, jest wyrażany poprzez słowa, muzykę, ruch i techniczne aspekty przedstawienia tworząc jedną, spójną całość. Od początków XX wieku produkcje teatru muzycznego są nazywane po prostu "musicalami". Wcześniejszą podobną do musicalu formą widowiska była extravaganza.

Rent to musical z muzyką i librettem Jonathana Larsona nawiązujący do opery Giacomo Pucciniego Cyganeria. Opisuje rok życia grupy ubogich młodych artystów walczących o przetrwanie w ubogiej dzielnicy Nowego Jorku Lower East Side w epoce AIDS. Jest jednym z pierwszych dzieł scenicznych dotykających tematyki narkomanii, homoseksualności i transseksualizmu, porusza kontrowersyjne tematy trzymając się konwencji musicalu i rock opery.
Operetka (wł. operetta) – sceniczny utwór muzyczny z dialogami mówionymi, zbliżony do opery, charakteryzujący się lekką, melodyjną muzyką i komediową akcją.

Musicale są wykonywane na całym świecie. Mogą być wystawiane na wielkich scenach, jak wysokobudżetowe produkcje teatrów na West Endzie i Broadwayu w Londynie i Nowym Jorku lub w mniejszych teatrach awangardowych, na Off-Broadwayu lub jako produkcje lokalne, wyjazdowe, w amatorskich grupach szkolnych, teatrach i innych przestrzeniach wykonawczych. Oprócz Wielkiej Brytanii i Ameryki Północnej istnieją inne prężnie działające sceny musicalowe w wielu krajach w Europie, Ameryce Łacińskiej, Australazji i Azji.

Film muzyczny to filmowa odmiana musicalu; gatunek typowy dla kina amerykańskiego. Jego początki wiążą się z zastosowaniem dźwięku w kinach. Pierwszy film dźwiękowy to właśnie musical - Śpiewak Jazzbandu ze słynnym Alem Jolsonem. W musicalu filmowym, podobnie jak w teatralnym, w fabule ważne miejsce zajmują śpiewane przez bohaterów piosenki. Najpopularniejszym podgatunkiem są musicalowe komedie, w których obok piosenek i układów tanecznych ważną rolę pełnią gagi. Musical to najpopularniejszy gatunek współczesnego kina hinduskiego (zob. Bollywood), jednak filmy z Indii są prawie zupełnie nieznane w Europie.
Taniec współczesny – taniec oparty na idei baletu, pozbawiony jednak jego sztywnych zasad, w szczególności kładzie nacisk na pokazanie emocji tancerza, który tańcząc układ, stara się opowiedzieć odbiorcy pewną historię poprzez ruchy charakterystyczne dla rodzaju tej opowieści. Taniec współczesny jest bardzo luźną formą tańca, to znaczy, że nie ma ograniczeń tak, jak w balecie, co do ustawienia ciała – tutaj tancerz ma ogromną dowolność w kreowaniu ruchu, wykorzystywany jest tu ciężar ciała, grawitacja, oddech, swingi itp.

Definicja

Współczesny musical jest formą eklektyczną i wielotworzywową. Korzysta z różnych gatunków muzycznych (od hard rocka przez jazz, calypso, rap aż do muzyki klasycznej) i różnych rodzajów tańca (od baletu klasycznego po taniec współczesny i stepowanie). W produkcjach musicalowych na porządku dziennym jest użycie efektownych i monumentalnych dekoracji, technik multimedialnych i pełnego nagłośnienia akustycznego. W musicalach występują różnorodne typy orkiestr – od niewielkich combo (np. Grease, Chicago, Rent) aż po duże orkiestry musicalowe (np. Miss Saigon, Taniec Wampirów, Upiór w operze).

Les Misérables - musical Claude-Michela Schönberga (nazywany również w skrócie Les Mis lub Les Miz), powstały na podstawie powieści Wiktora Hugo Nędznicy. Musical składa się z dwóch aktów z epilogiem i jest dość wierną adaptacją książki.
Grease - musical z 1972 roku autorstwa Jima Jacobsa oraz Warrena Caseya. Na podstawie tego musicalu powstał w 1978 roku głośny film w reżyserii Randala Kleisera o tym samym tytule.

Musicale mają różny czas trwania. Waha się on od krótkich, jednoaktowych przedstawień, do wielu aktów i kilku godzin trwania (lub nawet kilku-spektaklowych przedstawień); jednakże większość musicali trwa od półtorej do 3 godzin. Musicale są zazwyczaj przedstawiane w dwóch aktach z jednym, 10-, 20-minutowym antraktem. Pierwszy akt jest najczęściej dłuższy od drugiego, wprowadza wszystkie główne postaci i większość warstwy muzycznej, często kończy się wstępem do konfliktu dramatycznego, czy komplikacji fabuły. Drugi akt może wprowadzać kilka piosenek, jednak zazwyczaj tylko przywołuje ważne tematy muzyczne i rozwiązuje konflikty dramatyczne. Book musical jest na ogół konstruowany na podstawie 4 do 6 głównych tematów muzycznych, które są przywracane w późniejszych etapach spektaklu, choć czasem może zawierać zbiór piosenek niezwiązanych ze sobą muzycznie w sposób bezpośredni. Dialogi mówione generalnie występują pomiędzy utworami muzycznymi, choć może mieć zastosowanie "dialog śpiewany", bądź recytatyw, zwłaszcza w w całości śpiewanych musicalach, jak Jesus Christ Superstar, Les Misérables, i Evita. W ostatnich dekadach na Broadwayu i West Endzie wystawiono kilka krótszych, jednoaktowych musicali.

Calypso – gatunek muzyczny pochodzenia afrykańskiego, w metrum 2/4 lub 4/4,. Także nazwa tańca towarzyskiego, którego muzyka oparta jest na improwizowanej balladzie w rytmie afrykańskim z wysp Ameryki Środkowej.
Stepowanie - rodzaj tańca polegający na wystukiwaniu rytmu za pomocą butów podkutych metalowymi blaszkami. Oprócz ruchu stóp tancerz musi doskonale poruszać całym ciałem, co pozwoli mu wykonywać układy choreograficzne i zgrabne improwizacje. Taniec ten popularny był szczególnie w latach trzydziestych XX wieku. Jednym z bardziej znanych stepujących tancerzy był Fred Astaire. Za najwybitniejszego tancerza uchodzi Bill "Bojangles" Robinson. Początkowo stepowanie zwane było Tap-Dance lub czeczotka. W Polsce przyjęła się nazwa stepowanie (step). Jednym z najbardziej znanych tancerzy stepowania był Andrzej Rosiewicz, który wiele swych piosenek wykonywał w trakcie stepowania.

A Gaiety Girl (1893) był jednym z pierwszych musicali, które okrzyknięto hitem.

Fabuła musicalu może być pomysłem własnym jego autora lub adaptacją powieści (Wicked i Man of La Mancha), sztuki teatralnej (Hello, Dolly!), klasycznej legendy (Camelot), wydarzenia historycznego (Evita), czy też filmu (The Producers i Hairspray). Z drugiej strony wiele spośród popularnych teatralnych produkcji musicalowych zostało zaadaptowanych na film muzyczny, jak na przykład The Sound of Music, West Side Story, My Fair Lady, czy Chicago.

Recytatyw (recitativo) – pośredni rodzaj pomiędzy deklamacją a pieśnią, zwykle oparty na akompaniamencie akordowym. Recytatywy występują jako elementy większej formy muzycznej takiej jak oratorium, opera, kantata lub pasja. Poprzedza często arię podkreślając jej śpiewność swym kontrastowym charakterem.
Scenografia - plastyczna oprawa filmu, sztuki teatralnej, widowiska operowego, baletowego lub telewizyjnego. Składa się z dekoracji, kostiumów, rekwizytów, charakteryzacji postaci i oświetlenia.

Musical fabularny

Musical XX wieku – musical fabularny (ang. "book musical") definiuje się jako spektakl muzyczny, w którym piosenki i taniec są w pełni zintegrowane tworząc dobrze napisaną historię z poważną dramaturgią, który jest zdolny do wywołania nie tylko śmiechu, ale i innych prawdziwych emocji. Trzy główne składniki musicalu fabularnego to muzyka, teksty piosenek i scenariusz (ang. book). Scenariusz w musicalu odnosi się do historii, rozwoju postaci, struktury dramatycznej wraz z dialogami mówionymi. Scenariusz może się jednak odnosić do dialogów i tekstów piosenek jednocześnie, używa się wówczas (na wzór opery) określenia libretto ("mała książka" z j. włoskiego). Muzyka i teksty piosenek tworzą partyturę musicalu. Interpretacja musicalu przez kierownictwo artystyczne poszczególnych produkcji silnie wpływa na sposób jego prezentowania. W jego skład wchodzą: reżyser, kierownik muzyczny/dyrektor artystyczny, zwykle choreograf, a czasem także i orkiestrator. Musical kształtowany jest także przez techniczne jego aspekty, jak scenografia, kostiumy, rekwizyty, oświetlenie sceniczne i dźwięk, które zwykle ulegają zmianom w kolejnych produkcjach. Niektóre słynne elementy produkcji mogą jednak zostać zachowane z oryginału, jak na przykład choreografia Boba Fosse'a w musicalu Chicago.

Rekwizyt, element przedmiotowy, który niezależnie od związanej z właściwym mu systemem elementarnym funkcji ilustracyjnej, pełni jeszcze instrumentalną, swoistą dla niego role. (A.T.Kijowski "Chwyt Teatralny" WL, 1982). Rekwizyt to przedmiot, sprzęt niezbędny do wystawienia sztuki teatralnej. Rekwizyty funkcjonują zarówno w teatrze jak i filmie, literaturze. Są odpowiedzialne za kreowanie rzeczywistości, warunkują właściwy odbiór sztuki, filmu, książki, nadają klimat. Pomagają w tworzeniu relacji bohater-otoczenie.
Teatr alternatywny (zwany także: awangardowy, eksperymentalny, laboratoryjny, niezależny, obrzeży, offowy, otwarty, podziemny, studyjny) to teatr poszukujący nowych środków wyrazu w sztuce aktorskiej lub w materii scenicznej, kreujący nowe układy przestrzenne, nowe metody pracy i nowe relacje między aktorem a publicznością.

W musicalu fabularnym najbardziej dramatyczne momenty wyraża się poprzez śpiew. Funkcjonuje zasada: "gdy emocje stają się zbyt silne, by je wypowiedzieć, zaśpiewaj; kiedy są zbyt silne, by je wyśpiewać, zatańcz." W musicalu fabularnym piosenka jest skrojona dla danej postaci i jej pozycji dramaturgicznej; były jednakże okresy w historii musicalu (np. od 1890 do 1920 roku), kiedy integracja opowieści z muzyką była osłabiona. Krytyk New York Times, Ben Brantley określił ideał piosenki musicalowej recenzując wznowienie musicalu Gypsy z 2008 roku: "Piosenki są idealnie scalone z postaciami, zdarza się to w tych rzadkich momentach, kiedy musicalom udaje się sięgnąć celów, dla których w ogóle istnieją." Zwykle znacznie mniej słów wyśpiewuje się w trakcie 5-minutowej piosenki, niż pada ich w 5-minutowym dialogu. Jako że musical generalnie poświęca więcej czasu muzyce, niż dialogom, jest mniej czasu na rozwój dramatu w musicalu, niż w zwykłej sztuce o podobnym czasie trwania. Pisarze są więc zmuszeni dokonać trudnej sztuki rozwoju postaci i fabuły wewnątrz skompresowanej natury musicalu.

Kierownik muzyczny - osoba odpowiedzialna za stronę muzyczną przedstawienia, opery, operetki, musicalu, filmu czy programu telewizyjnego. Jest najczęściej odpowiedzialna za dobór i poprowadzenie (dyrygowanie) orkiestry, dobór i przygotowanie chóru lub zespołu wokalnego oraz dobór i przygotowanie solistów. Często pełni też rolę aranżera materiału muzycznego.
Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością (skrót – sp. z o.o.) – forma prawna przedsiębiorstw tworzona przez jedną lub więcej osób, zwanych wspólnikami, które odpowiadają za zobowiązania przedsiębiorstwa w ograniczonym zakresie. Spotykana w licznych krajach Europy, w tym w Polsce.

Opera – różnice i podobieństwa

Musical jest powiązany z inną formą teatralną, operą. Obie formy zwykle odróżnia się na podstawie kilku czynników. W musicalu generalnie kładzie się większy nacisk na dialogi mówione (choć niektóre z musicali są w całości akompaniowane, bądź śpiewane); z drugiej strony, niektóre opery, jak np. "Czarodziejski flet" i większość operetek zawiera dialogi bez akompaniamentu; na taniec (wykonywany zarówno przez wiodących wykonawców, jak i chór); na użycie różnych gatunków muzyki popularnej (lub chociażby popularnych stylów śpiewania); unikanie użycia typowych konwencji operowych.

Inwestor – osoba fizyczna lub prawna, która dokonuje inwestycji, czyli podejmuje takie działania gospodarcze, w których efekty pojawiają się raczej w przyszłości niż natychmiast.
Reżyser – autor realizujący własną artystyczną koncepcję multidyscyplinarnego utworu: spektaklu, filmu, audycji radiowej, programu telewizyjnego, nagrania dźwiękowego itp. Nadzoruje i koordynuje działania wszystkich biorących udział w przedsięwzięciu. Reżyser nadaje ostateczny kształt utworowi i jest za niego odpowiedzialny w sensie artystycznym.

Musical jest prawie zawsze wykonywany w języku ojczystym jego odbiorców. Musicale wyprodukowane w Londynie i Nowym Jorku, są zawsze śpiewane po angielsku, nawet jeśli oryginalnie zapisano je w innym języku ("Les Misérables", stworzony w oryginale po francusku światową karierę zrobił w wersji anglojęzycznej). Podobnie sytuacja wygląda w polskiej praktyce musicalowej, gdzie wszystkie musicale wystawiane na scenach polskich tłumaczy się na język polski.

Choreografia pierwotnie zajmowała się układem ruchów tanecznych w balecie, komponowaniem tańca; dziś pojęcie to rozszerzyło się na wszystkie dziedziny, w których ruch ludzki ma charakter artystyczny – na pokazowe walki, ruch gwiazd muzyki rozrywkowej, łyżwiarstwo figurowe czy gimnastykę artystyczną; coraz częściej także choreograf - będąc odpowiednikiem kompozytora na etapie tworzenia, czy dyrygenta albo reżysera w teatrze operowym, układa wyszukane sceny walk na potrzeby filmu.
Piosenka - forma muzyczna powszechnie stosowana w muzyce ludowej i rozrywkowej. Jest uproszczoną formą pieśni. Do słowa piosenka dodaje się często przymiotnik bliżej określający jej charakter, np. piosenka ludowa, piosenka miłosna, piosenka popowa, piosenka rockowa, piosenka jazzowa itd. Dzieła muzyki poważnej oraz ambitne i bardziej złożone dzieła jazzowe i rockowe określa się mianem utworu muzycznego lub krótko - utworu.

Podczas gdy śpiewak operowy jest przede wszystkim śpiewakiem, i dopiero w drugiej kolejności aktorem (i rzadko kiedy musi tańczyć), wykonawca musicalowy jest często przede wszystkim aktorem, a dopiero później śpiewakiem i tancerzem. Osobę, która doskonale opanowała te 3 umiejętności nazywa się w krajach anglojęzycznych "triple threat". Kompozytorzy muzyki musicalowej ustalając wokalne uwarunkowania ról zwykle biorą pod uwagę wykonawców. Współcześnie teatry wystawiające musicale stosują skale głosu aktorów w sposób, który w kontekście opery byłby dezaprobowany, czy nawet niedopuszczalny.

Producent – osoba lub firma produkująca towary w celu sprzedaży ich na rynku. Celem producenta jest zwykle maksymalizacja udziału jego produktów w rynku, a co za tym idzie maksymalizacja zysków.
Wodewil - lekki muzyczny utwór sceniczny o cechach farsy, ze śpiewami, tańcami i pantomimą. Wywodzi się z tradycji francuskiej operetki. Na terenie Niemiec adaptowany jako singspiel. Popularny w pierwszej ćwierć wieku w Stanach Zjednoczonych, gdzie często łaczył cechy kabaretu i burleski. Do znanych artystów wodewilowych z tamtego okresu zaliczyć można Josephine Baker, Goerga Burnsa i Bob Hope. W Polsce do luminarzy tej formy sceny muzycznej należał Ludwik Sempoliński.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)