Muszla - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy biologii. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tego słowa.

Muszle

Różne rodzaje muszli

Muszla – jedno- lub dwuczęściowy wapienny szkielet zewnętrzny muszlowców (Conchifera) i ramienionogów (Brachiopoda), u niektórych grup częściowo lub całkowicie zredukowany. Do ciała zwierzęcia przytwierdzona jest jednym mięśniem, parą mięśni lub szeregiem mięśni parzystych.

Głowonogi (Cephalopoda, z gr. kephalē – głowa + pous – noga) – gromada dwubocznie symetrycznych, morskich mięczaków o prostym rozwoju, nodze przekształconej w lejek, ramionach otaczających otwór gębowy, chitynowym dziobie i całkowicie zrośniętym płaszczu otaczającym organy wewnętrzne. Mają od 1 cm do ponad 20 m długości. Głowonogi są ewolucyjnie bardzo starą grupą – pojawiły się prawdopodobnie około 570 mln lat temu. Jest to najwyżej uorganizowana grupa mięczaków.

Błotniarkowate (Lymnaeidae) - rodzina słodkowodnych ślimaków płucodysznych z rzędu nasadoocznych o stożkowatej, skręconej muszli. Są częstymi żywicielami pośrednimi wielu pasożytów - na przykład błotniarka moczarowa (Galba truncatula) to żywiciel pośredni motylicy wątrobowej.

Budowa i kształt muszli

Muszle są charakterystycznym tworem mięczaków z grupy muszlowców: Monoplacophora, Gastropoda, Bivalvia, Scaphopoda i Nautilida.

Budowa muszli ślimaka: 1 – dołek osiowy, 2 – warga, 3 – otwór muszli, 4 – kolumienka (wrzeciono), 5 – szew, 6 – zwój, 7 – szczyt muszli. Skręty muszli, prócz ostatniego (najmłodszego i z otworem) tworzą skrętkę.

Tworzone są przez specjalne gruczoły na powierzchni i na brzegu płaszcza, i narastają w ten sposób, że gdy zwierzę rośnie, brzegi płaszcza odsuwają się od siebie, odkładając coraz to nowe warstwy substancji budujących muszlę – tak więc początek muszli jest zawsze najmniejszy i najstarszy.

Muszlowce, skorupowce (Conchifera) – podtyp w obrębie typu mięczaków (Mollusca), tradycyjnie przeciwstawiany obunerwcom (Amphineura), wyróżniany przez część systematyków na podstawie obecności zewnętrznego szkieletu w postaci jedno- lub dwuczęściowej muszli. U niektórych grup muszla uległa częściowej lub całkowitej redukcji. W zapisie kopalnym znane są z osadów kambryjskich. Conchifera obejmuje ponad 125 tys. gatunków, tj. większość mięczaków, znacznie różniących się morfologicznie, ale wykazujących typowy dla mięczaków plan budowy ciała. W analizach filogenetycznych muszlowce klasyfikowane są jako grupa siostrzana igłoskórych (Aculifera).

Hipostrakum (hypostracum) – najbardziej wewnętrzna, perłowa warstwa muszli mięczaków wytwarzana całą powierzchnią płaszcza, w formie delikatnych płytek wapiennych, zwykle aragonitowych. Nadaje wnętrzu muszli opalizujący połysk.

U ślimaków obserwuje się największą różnorodność kształtu muszli. U ślimaków nagich spotyka się niewielkie szczątkowe płytki wewnątrz ciała. Większość brzuchonogów posiada jednak dość pokaźne muszle, skręcone spiralnie wokół osi, mniej lub bardziej stożkowato wzniesione, jak np. u błotniarek. Nieliczne muszle są skręcone płasko, w jednej płaszczyźnie np. u zatoczkowatych. Muszle zwinięte spiralnie, w jednej płaszczyźnie mają też łodziki (Nautilida).

Ślimaki, brzuchonogi (Gastropoda, z gr. gaster - brzuch + pous - noga) – jedna z najliczniejszych i najbardziej zróżnicowanych gromad mięczaków, zaliczana niekiedy do podtypu muszlowce.

Łodziki (Nautilida) – rząd morskich głowonogów z podgromady łodzikowców (Nautiloidea) obejmujący liczne gatunki wymarłe oraz kilkanaście współcześnie żyjących. Muszli tych zwierząt używa się jako naczyń i do wyrobu ozdób, mięso jest jadalne.

Powierzchnia muszli określana jako "młotkowana"

U Bivalvia muszla jest dwuklapowa i składa się z dwóch części. Muszle Monoplacophora składają się z jednej części i mają kształt nieregularnego stożka lub okrągławego "serduszka". Polyplacophora mają osłonę składającą się z kilku płytek, upodabniającą zwierzę do segmentowanych stawonogów. U głowonogów muszla silnie zredukowana i zanurzona w tkance ciała, tworzy os sepiae, natomiast u Aplacophora muszli brak.

Jednotarczowce, jednopłytkowce (Monoplacophora) – gromada mięczaków. Obejmuje ponad 30 gatunków współczesnych i kilkadziesiąt kopalnych. Do 1952 roku uważane były za grupę wymarłą. Zamieszkują wody u wybrzeży Ameryki Środkowej, Atlantyk południowy i Zatokę Adeńską. Mogą żyć na dużych głębokościach.

Perły – wytwory małży (głównie z rodzaju Pteria – perłopławów), rzadko ślimaków. Zbudowane są z tej samej substancji co wewnętrzna strona muszli (masa perłowa), której głównymi składnikami są węglan wapnia (w postaci aragonitu) i rogowata substancja białkowa (konchiolina), która spaja mikrokryształy skupione koncentrycznie wokół jądra. Perły powstają najczęściej w wyniku reakcji organizmu na ciało obce, które przedostało się do muszli.

Muszle mają także ramienionogi (Branchiopoda) nienależące do mięczaków. Ich muszla jest bardzo podobna do muszli małży, ale jedna część (grzbietowa) jest u nich wyraźnie mniejsza.

Warstwy muszli

W przekroju poprzecznym muszli można wyróżnić dwie lub trzy wyraźne warstwy (trzecia z niżej wymienionych warstw występuje w wielu, lecz nie we wszystkich grupach muszlowców):

zewnętrzna konchiolinowa – periostrakum, wytwarzana przez nabłonek brzegu płaszcza,

środkowa porcelanowa – mezostrakum, zwana też pryzmatyczną, zbudowana jest z kryształków aragonitu lub kalcytu, produkowana przez całą powierzchnię płaszcza,

wewnętrzna perłowa – hipostrakum, zbudowana z licznych drobnych blaszek z węglanu wapnia, zwykle aragonitowych, ma opalizujący połysk.

Masa perłowa może być odkładana przez płaszcz także wokół drobin np. ziarenek piasku, które dostaną się do wnętrza muszli. Wtedy tworzą się zazwyczaj regularne grudki masy perłowej – perły.

Zatoczkowate (Planorbidae) - rodzina ślimaków płucodysznych z rzędu nasadoocznych. Ślimaki te zamieszkują płytkie zbiorniki wody słodkiej. Spotykane w akwariach.

Bezpłytkowce, beztarczowce, beztarczowe (Aplacophora) – gromada małych, morskich, najbardziej pierwotnych mięczaków (Mollusca), pozbawionych muszli. Na powierzchni ich ciała występują spikule. Długość ich ciała mieści się w przedziale od 0,8 mm do 30 cm, zwykle poniżej 5 cm. Bezpłytkowce początkowo nie były włączane do mięczaków. Obecność tarki uznano za cechę pozwalającą je do nich zaliczyć. Od 1987 roku klasyfikowane są w randze odrębnej gromady.

Ciekawostka

Angielskie słowo shell, oznaczające "muszla", oraz stylizowana muszla małża od ponad wieku są znakiem firmowym koncernu paliwowego Royal Dutch Shell. Początek firmy datuje się na rok 1833. Jej założyciel, Marcus Samuel, otworzył wtedy w Londynie sklep z antykami i orientalnymi muszlami.

Royal Dutch/Shell - brytyjsko-holenderski koncern petrochemiczny, zajmujący się głównie wydobywaniem ropy naftowej i gazu ziemnego oraz ich przesyłem, przetwórstwem, dystrybucją i sprzedażą.

Łódkonogi, walconogi (Scaphopoda) – nieliczna w gatunki i mało zróżnicowana gromada morskich mięczaków zaliczanych do muszlowców, charakteryzujących się jednoczęściową, obustronnie otwartą, rurkowatą muszlą. Są spokrewnione z małżami. Przykładowym przedstawicielem gromady jest zębik pospolity (Antalis vulgaris).

Zobacz też

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o muszli

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Muszla

Belemnity

Przypisy

↑ Beata Pokryszko: Podtyp: muszlowce – Conchifera. W: Zoologia : bezkręgowce. T. 1. Red. nauk. Czesław Błaszak. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 425. ISBN 978-83-01-16108-8.
Za: Shell Polska Sp.z o.o. – http://www.shell.com/home/content/pl-pl/about_shell/how_we_work/historia_shell_100_Lat_06112003.html

Linki zewnętrzne

Concha