Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy

Budynek, w którym od 1946 r. mieści się siedziba muzeum

Trzy spichrze nad Brdą, w których wystawiane są ekspozycje Muzeum Okręgowego

Biały Spichlerz

Czerwony Spichlerz

Muzeum Okręgowe w Bydgoszczy – regionalne muzeum powstałe w 1923 r.

Historia muzeum

Okres zaboru pruskiego 1880-1920 r.

Muzeum dziedziczy tradycje założonego w 1880 r. Towarzystwa Historycznego Obwodu Nadnoteckiego, którego celem miało być prowadzenie badań naukowych dotyczących historii regionu oraz gromadzenie pamiątek. Zbiory lokowano na chórze poklasztornego kościoła Klarysek, a od 30 listopada 1890 r. były one udostępnione do zwiedzania. Opiekunem zbiorów do 1920 r. był bydgoszczanin, młody przyrodnik z praktyką muzealną Konrad Kothe. W maju 1919 r. w obliczu przejścia Bydgoszczy do odrodzonego państwa polskiego, o czym zdecydował Traktat wersalski, część zbiorów wywieziono do Berlina i zdeponowano w „Museum für Völkerkunde”.

Okupacja niemiecka w Polsce 1939–1945 – system policyjno-wojskowej administracji niemieckiej na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej, zajętym w wyniku agresji zbrojnej przeciwko Polsce podjętej przez III Rzeszę w dniu 1 września 1939 oraz po podziale terytorium RP w wyniku niemiecko-sowieckiego układu o przyjaźni i granicy z dnia 28 września 1939 (będącego nawiązaniem do paktu Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939).
Rysunek — kompozycja linii wykonana na płaszczyźnie, polegające na nanoszeniu na powierzchnię walorów wizualnych przy użyciu odpowiednich narzędzi. Także dział sztuk plastycznych.

Okres międzywojenny 1920-1939 r.

Po objęciu miasta przez władze polskie 20 stycznia 1920 r. podjęto starania w celu otwarcia Muzeum Miejskiego. Dla potrzeb placówki przeznaczono kamienicę w zachodniej pierzei Starego Rynku pod nr 2, sąsiadującą z kościołem pojezuickim. Otwarcie muzeum nastąpiło 5 sierpnia 1923 r., a jego pierwszym dyrektorem został ks. Jan Klein.

Opera Nova – teatr operowy, pełniący również rolę teatru muzycznego, zlokalizowany w Bydgoszczy, założony w 1956 r., upaństwowiony w 1960 r. Jest jedną z 10 scen operowych w Polsce oraz jedynym tego typu teatrem na terenie województwa kujawsko-pomorskiego. Budynek Opery mieści również Regionalne Centrum Kongresowe, a od 2010 r. użycza także scenę kameralną Bydgoskiemu Teatrowi Lalek Buratino.
Sztuka – dziedzina działalności ludzkiej, uprawiana przez artystów. Nie istnieje jedna spójna, ogólnie przyjęta definicja sztuki, gdyż jej granice są redefiniowane w sposób ciągły, w każdej chwili może pojawić się dzieło, które w arbitralnie przyjętej, domkniętej definicji się nie mieści. Sztuka spełnia rozmaite funkcje, m.in. estetyczne, społeczne, dydaktyczne, terapeutyczne, jednak nie stanowią one o jej istocie

Muzeum Miejskie początkowo nie posiadało bogatych zbiorów, były to przede wszystkim zabytki z zakresu archeologii, historii, numizmatyki i etnografii. Stopniowo rozpoczęto gromadzenie galerii obrazów, zwłaszcza artystów rodzimych, np. Maksymiliana Antoniego Piotrowskiego. Po objęciu stanowiska dyrektora przez historyka sztuki, dra Tadeusza Dobrowolskiego (1925-1927), rozpoczął się intensywny rozwój działu sztuki. W 1929 r. Muzeum posiadało 195 obrazów i 28 rzeźb.

Etnografia – dyscyplina naukowa zajmująca się całościowym opisem i analizą kultur ludowych różnych społeczności i grup etnicznych. Jej zakres obejmuje teorię kultury ludowej jak i badanie poszczególnych jej dziedzin i wytworów materialnych. W zależności od tradycji naukowej, pod pojęciem etnografia rozumie się wszystkie nauki etnologiczne, bądź też jedną z tych nauk.
Edward Wittig (ur. 22 września 1879 r. w Warszawie, zm. 3 marca 1941 r. w Warszawie) – polski rzeźbiarz, członek grupy artystycznej "Rytm", wolnomularz.

Od 1926 r. ograniczono działalność muzeum oraz uszczuplono zatrudnienie. Zarząd sprawowała Deputacja Muzealna, w której kierowniczą rolę spełniał radca Tadeusz Janicki, a kustoszem został Kazimierz Borucki. W 1937 r. Muzeum otrzymało spuściznę artystyczną po zmarłym Leonie Wyczółkowskim, co znacznie wzbogaciło jego zbiory. Równocześnie krakowski artysta Konstanty Laszczka ofiarował kolekcję rzeźb. Oba dary eksponowano w budynku byłego Internatu Kresowego przy ul. Chodkiewicza.

Jerzy Mieczysław Jarnuszkiewicz herbu Lubicz (ur. 27 lutego 1919 w Kaliszu, zm. 14 lipca 2005 w Warszawie) - polski rzeźbiarz, twórca pomnika Małego Powstańca w Warszawie.
Leon Jan Wyczółkowski (ur. 11 kwietnia 1852 w Hucie Miastkowskiej koło Garwolina, zm. 27 grudnia 1936 w Warszawie, lecz został pochowany we Wtelnie pod Bydgoszczą) - polski malarz, grafik i rysownik, jeden z czołowych przedstawicieli okresu Młodej Polski w nurcie malarstwa realistycznego.

W końcu sierpnia 1939 r. zbiory Muzeum Miejskiego liczyły 6.803 pozycje z czego połowa przypadała na archeologię, 1.900 na sztukę, 873 na numizmatykę, 210 - rzemiosło i pamiątki bydgoskie, 200 - etnografię (w tym afrykańską), 160 - medalierstwo oraz 150 - wojskowość.

Obok gromadzenia zbiorów, Muzeum prowadziło działalność wystawienniczą. W latach 1923-1939 zorganizowano ok. 120 wystaw czasowych oraz prezentowano wystawę stałą, która z czasem przyjęła nazwę Galerii Miejskiej. Inną formą upowszechniania twórczości artystów miejscowych stał się „Salon Bydgoski” - doroczny przegląd osiągnięć artystycznych Bydgoszczy (od 1936 r.) Z kierownictwem muzeum związana była również Rada Artystyczno-Kulturalna (od 1934 r.), której zadaniem była koordynacja i opieka nad wszystkimi poczynaniami artystycznymi i kulturalnymi na terenie Bydgoszczy.

Powstanie wielkopolskie – zbrojne wystąpienie polskich mieszkańców Wielkopolski przeciwko państwu niemieckiemu wkrótce po zakończeniu I wojny światowej. Polacy domagali się powrotu ziem zaboru pruskiego do Polski, która w tym czasie umacniała swą niepodległość.
Żnin – (niem. Znin/Schnin) miasto w woj. kujawsko-pomorskim, w powiecie żnińskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Żnin. Położone nad Jeziorem Żnińskim Dużym i Jeziorem Żnińskim Małym. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. bydgoskiego.

Okres okupacji 1939-1945 r.

Po objęciu Bydgoszczy przez okupacyjną administrację niemiecką muzeum było podporządkowane kuratorowi muzealnemu prof. dr Willemu Drost z Gdańska. W 1940 r. funkcję dyrektora objął dawny opiekun zbiorów Towarzystwa Historycznego Obwodu Nadnoteckiego - dr Konrad Kothe, zaś kustoszem pozostał Kazimierz Borucki. We wrześniu 1939 r. przed murami muzeum i kościoła pojezuickiego dokonano publicznych rozstrzeliwań polskich zakładników, w tym księży katolickich. Wiosną 1940 r. władze okupacyjne przeprowadziły wyburzanie zachodniej pierzei Starego Rynku, w tym kamienicę mieszczącą muzeum. Zbiory przemieszczono do budynku lombardu przy ul. Pocztowej.

Władysław Podkowiński ps. Andrzej Ansgary (ur. 4 lutego 1866 w Warszawie, zm. 5 stycznia 1895 tamże) – polski malarz i ilustrator, prekursor polskiego impresjonizmu.
Jan Cybis (ur. 16 lutego 1897 we Wróblinie, zm. 13 grudnia 1972 w Warszawie) – malarz, pedagog i krytyk sztuki, współzałożyciel grupy kapistów.

Przez cały okres okupacji pozyskano ok. 1.500 pozycji, w formie darów jak i zakupów (w tym część eksponatów Towarzystwa Historycznego Obwodu Nadnoteckiego zrewindykowanych z Berlina) oraz prowadzono ograniczoną działalność wystawienniczą (7 wystaw w latach 1941-1944). W latach 1943-1944 przeprowadzono decentralizację zbiorów wywożąc je do majątków ziemskich w okolicznych miejscowościach (Dębowo, Kawęcin, Kiełpin, Luszkówko, Lachowice, Mała Komorza, Morsk, Piotrkówko, Pobórka i Trzciniec), co doprowadziło do znacznych strat wojennych. Działania wojenne, rabunek i dewastacja w majątkach spowodowała utratę 58 skrzyń z zabytkami archeologicznymi, 5 skrzyń ze zbiorami afrykanistycznymi oraz niemożliwa do ustalenia liczba militariów, pamiątek miejskich, wyrobów rzemiosła artystycznego i numizmatów.

Państwowy Rejestr Muzeów – spis najistotniejszych polskich muzeów prowadzony przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, oparty na jakości prezentowanych zbiorów jak i na wartościach merytorycznych przedstawianych przez instytucję jako taką.
Franciszek Ksawery Lampi (ur. 22 stycznia 1782 w Klagenfurcie, Austria, zm. 22 lipca 1852 w Warszawie), malarz włoskiego pochodzenia działający w Polsce.

Okres powojenny po 1945 r.

Po wyzwoleniu Bydgoszczy spod okupacji hitlerowskiej władze miasta przeznaczyły na siedzibę Muzeum budynek przy ul. Gdańskiej 4, gdzie do 1937 r. mieściła się Lecznica Miejska. 11 kwietnia 1946 r., dokonano otwarcia Muzeum Miejskiego w nowym budynku i nadano mu imię Leona Wyczółkowskiego. Dyrektorem Muzeum został mianowany Kazimierz Borucki. Piętro budynku przeznaczono na galerię obrazów, zaś w dostępnych pomieszczeniach parteru zostały rozlokowane pamiątki bydgoskie oraz zabytki archeologiczne. W 1949 r. muzeum zostało upaństwowione, zaś w 1975 r. przekształcone w Muzeum Okręgowe, obejmujące swym działaniem obszar województwa bydgoskiego.

Mała Komorza – wieś borowiacka w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie tucholskim, w gminie Tuchola. W skład sołectwa Mała Komorza wchodzą również miejscowości Dąbrówka i Wielka Komorza.
Krajna – kraina historyczna w Polsce, początkowo część Pomorza, w I poł. XII wieku przyłączona do państwa Polan, następnie do państwa zakonu krzyżackiego, od 1314 przynależąca do województwa kaliskiego i stąd najczęściej uznawana za część Wielkopolski; w okresie zaboru pruskiego część ówczesnej pruskiej prowincji Prusy Zachodnie; w okresie międzywojennym wschodni obszar Krajny, który wszedł w skład państwa polskiego, wchodził w skład województwa pomorskiego - część północna (od 1938 całość) i województwa poznańskiego - część południowa; zachodni obszar Krajny, który pozostał w granicach Niemiec przynależał administracyjnie do Marchii Granicznej Poznańsko-Zachodniopruskiej, a od 1938 do prowincji pomorskiej; obecnie należąca do województw: kujawsko-pomorskiego (Kamień Krajeński, Sępólno Krajeńskie, Więcbork, Nakło nad Notecią, Koronowo), pomorskiego (Debrzno) i wielkopolskiego (Złotów, Krajenka, Wysoka, Wyrzysk, Łobżenica).

W miarę upływu czasu, powstała konieczność zaadaptowania nowych budynków na cele muzealne w związku z rosnącą liczbą zbiorów. W lipcu 1964 r. oddano do użytku wyremontowane spichrze przy ul. Grodzkiej, które oddano dla potrzeb muzeum. Kolejne obiekty przekazano muzeum w 1975 r. Były to zabytkowe budynki i spichlerze na terenie Wyspy Młyńskiej.

Województwo bydgoskie (1945-50 pod nazwą województwo pomorskie) w latach 1945-1975 obejmowało teren obecnego woj. kujawsko-pomorskiego oraz fragmenty: pomorskiego i wielkopolskiego.
Militaria – wszelkiego rodzaju historyczne i kolekcjonerskie przedmioty związane z wojskiem i w niewielkim zakresie z dziedziną niewojskową (np. broń myśliwska).

W okresie powojennym rozwijano głównie grupy zbiorów związane ze sztuką współczesną, zbiory Leona Wyczółkowskiego, zabytki historyczne związane z przeszłością miasta oraz rzemiosła artystycznego i cechowego, zbiory numizmatyczne wraz z medalierstwem oraz zbiory archeologiczne. W muzeum powstała licząca się w skali kraju kolekcja współczesnej sztuki polskiej.

Secesja – styl w sztuce europejskiej ostatniego dziesięciolecia XIX wieku i pierwszego XX wieku, zaliczany w ramy modernizmu. Istotą secesji było dążenie do stylowej jedności sztuki dzięki łączeniu działań w różnych jej dziedzinach, a w szczególności rzemiosła artystycznego, architektury wnętrz, rzeźby i grafiki. Charakterystycznymi cechami stylu secesyjnego są: płynne, faliste linie, ornamentacja abstrakcyjna bądź roślinna, inspiracje sztuką japońską, swobodne układy kompozycyjne, asymetria, płaszczyznowość i linearyzm oraz subtelna pastelowa kolorystyka.
Banknot (niem. Banknote, ang. bank-note – kwit bankowy) to pieniądz papierowy emitowany przez centralny bank emisyjny. Jest to pieniądz symbolizujący określoną wartość niepokrytą w jego wartości materialnej. W przypadku pieniądza metalowego odpowiednikiem banknotu jest bilon. Od niedawna oprócz banknotów z papieru stosuje się również bardzo podobne do nich pieniądze wykonane z tworzyw sztucznych bez udziału celulozy.

Po 1990 r. muzeum przeszło pod kuratelę miejskich władz samorządowych. Od 1993 r. w Białym Spichrzu na Wyspie Młyńskiej prezentowano stałą ekspozycję rzemiosła, zaś w spichrzach nad Brdą – wystawy pamiątek związanych z historią Bydgoszczy.

W latach 1993-2006 dokonano kapitalnego remontu spichrzy przy ul. Grodzkiej, natomiast obiekty na Wyspie Młyńskiej zostały generalnie odnowione w ramach programu Renowacja obiektów dziedzictwa kulturowego na Wyspie Młyńskiej w latach 2006-2008, kosztem 15,5 mln zł.

30 grudnia 2009 roku Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy, decyzją Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego zostało wpisane do Państwowego Rejestru Muzeów.

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego – urząd administracji rządowej, obsługujący Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, obecnie właściwego do spraw jednego działu administracji rządowej - kultura i dziedzictwo narodowe. Ministerstwo utworzone zostało w dniu 26 października 1999 roku, z mocą od dnia 10 listopada 1999 roku. W okresie od dnia 23 października 2001 roku do dnia 31 października 2005 roku funkcjonowało pod nazwą Ministerstwo Kultury.
Jan Alojzy Matejko (ur. w czerwcu 1838 w Krakowie, zm. 1 listopada 1893 w Krakowie) – malarz polski, twórca obrazów historycznych i batalistycznych, historiozof.

Rozwój działów muzealnych

Do 1958 r. w Muzeum Okręgowym wykształciły się cztery działy:

Sztuki Polskiej – gromadzący malarstwo, grafikę i rzeźbę XIX i XX wieku;

Leona Wyczółkowskiego - obejmujący prace malarskie, graficzne, wyposażenie pracowni artysty oraz pamiątki osobiste;

Archeologiczny – gromadzący zabytki z wykopalisk z terenu Bydgoszczy i okolic;

Historii – obejmował eksponaty związane z przeszłością miasta: zabytki cechowe, wytwory rzemiosła, zbiór monet i medali, militaria i fotografie.

Dział Sztuki Polskiej podzielono w 1968 r. na Dział Sztuki Współczesnej - obejmujący malarstwo, grafikę i rzeźbę współczesnych artystów polskich, oraz Dział Sztuki Nowożytnej. Grupował on w przeważającej mierze malarstwo polskie i obce oraz grafikę i rzeźbę XIX i XX w. Z działem tym powiązany został Dział Leona Wyczółkowskiego. W 1966 r. z Działu Historii wyodrębniono Gabinet Numizmatyczny, przekształcając go z czasem w dział. Natomiast w latach późniejszych z Działu Sztuki wyodrębnił się Dział Grafiki. Jako dwa ostatnie powołano do życia Dział Etnografii i Muzyczny.

Łódź – miasto wojewódzkie w środkowej Polsce, położone na Wzniesieniach Łódzkich, na dziale wodnym I rzędu Wisły i Odry. Przejściowa siedziba władz państwowych w 1945 roku. Siedziba władz województwa łódzkiego oraz powiatu łódzkiego wschodniego.
Litografia (zob. lit) — technika graficzna zaliczana do druku płaskiego, gdzie rysunek przeznaczony do powielania wykonuje się na kamieniu litograficznym, także odbitki wykonane tą techniką.

W Muzeum funkcjonują również inne działy i pracownie umożliwiające prawidłowe funkcjonowanie placówki.

Oddziały zamiejscowe

Po przekształceniu Muzeum w 1975 r. w jednostkę okręgową, powstały trzy oddziały zamiejscowe:

Muzeum Borów Tucholskich w Tucholi (od 1977 r., muzeum utworzone w 1980 r.);

Muzeum Kolei Wąskotorowej w Wenecji koło Żnina. (od 1972 r., w gestii muzeum od 1978 r.);

Muzeum Ziemi Pałuckiej w Żninie (od 1979 r.).

Wszystkie oddziały powróciły w gestię terenowych władz samorządowych po 1989 r.

Skansen architektury przemysłowej

Osobny artykuł: Kombinat DAG Alfred Nobel Bydgoszcz.

Jesienią 2007 roku Muzeum Okręgowe w Bydgoszczy przejęło pod swoją kuratelę kompleks pohitlerowskich budynków fabrycznych, położony w Puszczy Bydgoskiej, w południowo-wschodniej części miasta. Zabudowa ta powstała w okresie II wojny światowej i służyła produkcji materiałów wybuchowych i amunicji na potrzeby hitlerowskiej machiny wojennej. Pod nadzorem niemieckich specjalistów pracowały tu tysiące jeńców i robotników przymusowych z całej Europy.

Bory Tucholskie (kasz. Tëchòlsczé Bòrë, niem. Tucheler Heide) – jeden z największych kompleksów borów sosnowych w Polsce. Zajmuje ok. 3 tys. km sandru w dorzeczu Brdy i Wdy oraz Równiny Charzykowskiej. Od lasów tych wziął nazwę również mezoregion fizycznogeograficzny Bory Tucholskie znajdujący się we wschodniej części kompleksu oraz szereg powierzchniowych form ochrony przyrody park narodowy, rezerwat biosfery, obszar Natura 2000, a także leśny kompleks promocyjny. Bory Tucholskie dały również nazwy jednostkom różnych systemów podziału geobotanicznego, np. okręg Borów Tucholskich w systemie Szafera i Zarzyckiego lub dzielnica Borów Tucholskich w systemie Mroczkiewicza.
Rzemiosło – zawodowe wykonywanie działalności gospodarczej przez osobę fizyczną, posiadającą udokumentowane kwalifikacje do wykonywania danej działalności gospodarczej we własnym imieniu i na swój rachunek, przy zatrudnieniu niewielkiej liczby pracowników, których praca ma na celu wspieranie działalności rzemieślnika. O tym, czy dana działalność jest rzemiosłem decydują jej właściwości,charakter, niewielka skala i rozmiar oraz brak cechy uciążliwości środowiskowej oraz społecznej typowej dla działalności na przemysłowej lub też produkcyjnej w znacznym rozmiarze. Jako przykład rzemiosła można podać artystyczny wyrób cegieł prowadzony w niewielkim rozmiarze, a jak o działalność przemysłową produkcję materiałów budowlanych w specjalnie przeznaczonych do tego urządzeniach prowadzona w znacznych rozmiarach w sposób zorganizowany i ciągły.

Najcenniejszą część kompleksu stanowi NGL-Betrieb, gdzie mieściła się wytwórnia nitrogliceryny. Poszczególne budynki są dobrze zachowane i połączone systemem naziemnych i podziemnych tuneli o łącznej długości prawie dwóch kilometrów. W 2009 r. rozpoczęła się realizacja projektu pod nazwą „Skansen architektury przemysłowej wraz z podziemną trasą turystyczną oraz Muzeum Zakładów Zbrojeniowych DAG – Fabrik w Bydgoszczy” (koszt 9 mln zł). Zamierzonym efektem jego realizacji w latach 2010-2011 jest stworzenie „Exploseum” - skansenu architektury przemysłowej oraz muzeum techniki XX wieku.

Półtalar – dawna moneta srebrna o masie około 14-12,5 grama. Bita m.in na obszarze Polski w latach 1567-1794. Początkowa jej wartość wynosiła 15 groszy (tzw ćwierćkopek, wybity w mennicy wileńskiej za rządów króla Zygmunta Augusta). Wraz z obniżeniem wartości (próby srebra) drobnej monety srebrnej, cena półtalarów stopniowo wzrastała, by osiągnąć poziom 3 złotych w 1794 roku.
Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

Patron

Osobny artykuł: Leon Wyczółkowski.

Patron muzeum zamieszkiwał w okresie międzywojennym w Bydgoszczy i Gościeradzu, gdzie też został pochowany na cmentarzu parafialnym. Po śmierci artysty, żona, Franciszka Wyczółkowska, zgodnie z jego wolą, przekazała pozostałą spuściznę artystyczną Muzeum w Bydgoszczy dnia 8 kwietnia 1937 roku: 425 prac malarskich, graficznych, rysunkowych, pamiątki osobiste oraz wyposażenie pracowni.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).
Ekslibris, (łac. ex libris – z książek) – znak własnościowy danego egzemplarza książki, najczęściej ozdobny, wykonany w technice graficznej, z imieniem i nazwiskiem właściciela księgozbioru (lub np. stylizowanymi inicjałami), lub z nazwą instytucji. Typowy ekslibris jest małą zadrukowaną karteczką przyklejoną do wewnętrznej strony okładki. W prostszej formie może to być np. pieczątka.

W 94. rocznicę urodzin - 11 kwietnia 1946 roku – Muzeum Okręgowe w Bydgoszczy przyjęło artystę za patrona.

Budynki

W 2010 r. Muzeum prezentuje swoje zbiory w dziewięciu zabytkowych budynkach, położonych na terenie Starego Miasta Bydgoszczy i Wyspy Młyńskiej:

Obiekty wystawiennicze Muzeum Okręgowego w Bydgoszczy:

Towarzystwo Historyczne Obwodu Nadnoteckiego – stowarzyszenie (niem. Historische Gesellschaft für den Netzedistrikt zu Bromberg) istniejące w latach 1880–1902, poświęcone gromadzeniu zbiorów historycznych oraz badaniu historii miasta Bydgoszczy i regionu bydgoskiego; protoplasta Muzeum Okręgowego w Bydgoszczy. Od 1902 do 1945 r. istniało jako oddział historyczny Niemieckiego Towarzystwa Sztuki i Nauki w Bydgoszczy.
Józef Marian Chełmoński herbu Prawdzic (ur. 7 listopada 1849 w Boczkach, zm. 6 kwietnia 1914 w Kuklówce Zarzecznej) – polski malarz, reprezentant realizmu.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)