Muzyka renesansu - Polski Serwis Naukowy

Thoinot Arbeau, pawana Belle qui tiens ma vie w wykonaniu Les Petits Chanteurs de Passy

Ramy czasowe okresu

Kwestia określenia ram chronologicznych renesansu zaistniała na początku XIX w., czyli od momentu, w którym zaczęto interesować się tym okresem. Pojawiały się nawet koncepcje niewyodrębniania w muzyce takiego okresu jak renesans.

Msza, Ofiara Eucharystyczna – w chrześcijaństwie przypomnienie lub uobecnienie męki Jezusa. W katolicyzmie najważniejsza celebracja liturgiczna. W Kościołach wschodnich (katolickich i prawosławnych) określana jest jako Boska Liturgia, zaś w środowiskach protestanckich zgromadzeniom niedzielnym i świątecznym często towarzyszy Pamiątka Wieczerzy Pańskiej.
Wacław z Szamotuł (Wacław Szamotulski, Szamotulczyk), (urodzony ok. 1524 w Szamotułach – zmarł ok. 1560 prawdopodobnie w Pińczowie) – polski kompozytor i poeta, człowiek renesansu, uważany za najwybitniejszego (obok Mikołaja Zieleńskiego) kompozytora polskiego przed Chopinem, a przynajmniej za najwybitniejszego polskiego kompozytora epoki odrodzenia. W którymś momencie swego życia przeszedł na kalwinizm.

August Wilhelm Ambros był pierwszym historykiem, który stworzył nowoczesną syntezę dziejów historii muzyki. W trzeciej części swojej pracy Geschicht der Musik przyjmuje nazwę renesans dla oznaczenia okresu historycznego. Podzielił tę epokę historyczną wewnętrznie:

na czasy Niderlandczyków

muzykę angielską i niemiecką w XVI w.

muzykę włoską XV i XVI wieku.

Ponieważ w jego koncepcji pojawiały się pewne nieścisłości i dysproporcje, poglądy Ambrosa skorygował Andre Pirro. Podkreślił on przejściowy charakter szkoły weneckiej i cezurę w roku 1600. Do jego pracy nawiązywali późniejsi historycy.

Curt Sachs (ur. 29 czerwca 1881 w Berlinie, zm. 5 lutego 1959 w Nowym Jorku), niemiecki muzykolog, badacz muzyki antycznej i orientalnej, twórca nowoczesnej instrumentologii, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli muzykologii porównawczej.
Antyfona (gr. "przeciwgłos", "naprzemienna odpowiedź") – w liturgii chrześcijańskiej werset rozpoczynający i kończący modlitwę – najczęściej psalm lub kantyk (pieśń), często zaczerpnięty z Psalmów lub innych ksiąg Pisma Świętego.

Innym punktem odniesienia dla historyków były techniki kompozytorskie i praktyka wykonawcza. Hugo Riemann w I tomie Handbuchder Musikgeschichte stworzył wewnętrzny podział na renesans wczesny (XIV i XV w.) oraz epokę stylu przeimitowanego i epokę polifonii a cappella (XVI w.). W swojej koncepcji jest niekonsekwentny, ponieważ za koniec średniowiecza uznaje 1500 rok, a jednocześnie do renesansu zalicza pieśń włoską z towarzyszeniem instrumentalnym, której początki znajdują się już w XV wieku.

Orfeusz (gr. Ὀρφεύς Orpheus) w mitologii greckiej to syn boga Apollina i muzy Kaliope. Pochodził z Tracji. Wymienia się go niekiedy jako władcę jednego z ludów tej górzystej krainy. Uważany za największego śpiewaka, muzyka i poetę greckiego. Wtórował on swej pieśni grą na lirze lub kitarze, którą ulepszył, powiększając liczbę jej strun z siedmiu do dziewięciu.
Klawikord - najstarszy instrument klawiszowy strunowy, wynaleziony w XIV wieku. Struny wprawiane są w drgania za pomocą tangentów (listewek), które naciskają i dzielą struny po przyciśnięciu klawiszy. Powoduje to, że dźwięk wydawany przez klawikord jest bardzo cichy. Klawikord jest znacznie mniejszy od klawesynu, ma też tylko jedną klawiaturę o zakresie 4 oktaw. Kolejna różnica w stosunku do klawesynu to sposób wydobywania dźwięku. Struny klawesynu są szarpane, co daje nieporównywalną do klawikordu, ostrzejszą barwę dźwięku oraz brak możliwości gradacji dynamicznej w zależności od siły uderzenia w klawisz. Struny klawikordu są uderzane przez tangenty bezpośrednio za pomocą dwuramiennej dźwigni klawiszowej, przez co otrzymuje się barwę nadzwyczaj delikatną, ale przez to słabą dynamicznie, za to z możliwością stałej kontroli natężenia dźwięku w funkcji siły uderzenia w klawisz. Pochodzący od starożytnego monochordu, klawikord rozpowszechnił się w I połowie XVI wieku, ale wskutek ograniczonych możliwości muzycznych oraz niskiego natężenia dźwięku zawsze pozostawał w cieniu klawesynu i generalnie służył jako instrument do ćwiczeń. Pod koniec XVIII wieku ceniony był wysoko za swe możliwości dynamizacyjne, a także dzięki szczególnym możliwościom wibracyjnym. Wielkimi miłośnikami klawikordu byli Johann Sebastian Bach i jego syn Carl Philipp Emanuel Bach.

Z teorią Riemmanna łączy się koncepcja Arnolda Scheringa wyrażona w Studien zur Musikgeschichte de Fruhrenaissance, gdzie zajął się problemem praktyki wykonawczej.

Curt Sachs wyróżnia fazy późnego renesansu (w latach 1500-1530 / 1530 - 1565).

Jacques Handschin dzieli historię muzyki na stulecia i zwraca uwagę na ostrożne wprowadzanie terminu renesans do muzyki, który odnosić może się tylko do muzyki europejskiej.

Z uwagi na perspektywę myśli odrodzenia, periodyzacji dokonywali również m.in. Friederich Blume, czy Bukofzer.

Magnificat – kantyk śpiewany w czasie nieszporów. Nazwa pochodzi od pierwszych jego łacińskich słów: „Magnificat anima mea Dominum” („Wielbi dusza moja Pana”). Jest to radosna pieśń dziękczynna, oparta na tekstach ze Starego Testamentu, którą wg Ewangelii św. Łukasza (1, 46-55) wypowiedziała (lub zaśpiewała) Maryja podczas spotkania ze świętą Elżbietą, krótko po Zwiastowaniu.
Pawana – prawdopodobnie z łac. pavo (paw), taniec dworski w metrum 2/4, pochodzenia włoskiego lub hiszpańskiego, popularny w XVI i XVII w., charakteryzujący się powolnymi, uroczystymi ruchami, przypominającymi zachowanie pawia. Zazwyczaj po nim następowała galiarda w metrum trójdzielnym. Pierwotnie pawanę, jako pierwszą część suity tanecznej, łączono z saltarello i jeszcze żywszą piwą.

Najnowsze prace dotyczące periodyzacji muzyki renesansu są autorstwa Howarda Mayera Browna, który zwraca uwagę na przeobrażanie w sposobie komponowania i cechy materiału muzycznego, Claude'a Palisca, który rozróżnia pojęcia muzyki renesansowej (przepojonej duchem renesansu) oraz muzyki renesansu (czyli utworów powstających w tym konkretnym okresie chronologicznym).

Mikołaj Gomółka (Gomulka, Gomolca), ur. ok. 1535 w Radoszkach pod Sandomierzem, zm. po 30 kwietnia 1591, najprawdopodobniej 5 marca 1609 w Jazłowcu – polski kompozytor renesansowy.
Terminem szkoła wenecka określa się styl muzyki tworzonej przez kompozytorów czynnych w Wenecji w latach od około 1550 do około 1610. Weneckie kompozycje polichóralne końca XVI wieku należały do najbardziej znanych wydarzeń muzycznych w Europie, a ich wpływ na praktykę muzyczną w innych krajach był ogromny. Innowacje wprowadzone przez szkołę wenecką w dużej mierze określają koniec renesansu w muzyce i początek baroku.

Do ciekawych pomysłów zaliczyć można podział dokonany przez Besselera, który wydzielił tylko dwa okresy w historii muzyki - muzykę dawną (do 1600 r.) oraz nowszą. Abbiati dokonał nieprecyzyjnego podziału wewnętrznego (np. na okres mieszczański czy okres związku hanzeatyckiego). Reese uznał renesans za czasy kompozytorów od Dufaya do Gabrielliego, a Schrade opierał się na pracach ówczesnych teoretyków (czym dowodził, iż wydzielenie renesansu jako odrębnego okresu historycznego jest ważne, ponieważ ówcześni teoretycy tę odrębność odczuwali)

Marcin Leopolita (zwany także Marcinem ze Lwowa lub Marcinem Lwowczykiem) (ur. ok. 1540 we Lwowie, zm. ok. 1584) - polski organista, kompozytor muzyki renesansowej, nadworny muzyk króla Zygmunta II Augusta. Prawdopodobnie studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim. Twórca kilkudziesięciu motetów i mszy, z których do naszych czasów nie zachowało się prawie nic (zaledwie jedna msza w oryginalnej postaci).
Oficjum - forma dramatyczna uprawiana w średniowieczu. Była ona wykonywana jako część obrzędu liturgicznego, ale nie należała do kanonicznych składników nabożeństwa. Wyróżniane były dwie formy oficjum:

Okres ten jest niejednolity, jednakże zasadniczo można by go podzielić na dwa etapy rozwoju:

(1430 - 1500) Etap początkowy, w którym, mimo widocznego jeszcze wpływowi muzyki średniowiecza, zauważalne są już nowe tendencje w muzyce; początek epoki uwarunkowany pojawieniem się kompozytorów szkoły flamandzkiej oraz powstaniem techniki fauxbourdonowej.

(1500 - 1600) Rozkwit muzyczny renesansu, w którym powstają nowe formy muzyczne

Boecjusz (łac. Anicius Manlius Severinus Boëthius (ur. ok. 480; zm. 23 października 524) – rzymski filozof, tłumacz Arystotelesa, teolog chrześcijański i polityk.
Szpinet (spinet, oktawka) – instrument muzyczny strunowo-klawiszowy, popularny w XVI wieku, prototyp klawesynu, później traktowany jako jedna z jego odmian.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)