Myśliwiec przechwytujący - Polski Serwis Naukowy

Radziecki myśliwiec przechwytujący Su-15 z końca lat 60.

Myśliwiec przechwytujący – rodzaj samolotu myśliwskiego przystosowany przede wszystkim do przechwytywania i zwalczania innych samolotów, głównie bombowców, nad własnym terytorium lub przed jego osiągnięciem.

Klasa ta podlegała zasadniczym zmianom w toku swojego rozwoju, lecz zazwyczaj różniła się od innych myśliwców bogatszym wyposażeniem do wykrywania celów powietrznych i słabym przystosowaniem do zwalczania celów naziemnych lub jego brakiem. Obecnie klasa myśliwców przechwytujących w dużym stopniu zanikła, wraz z rozwojem wielozadaniowych samolotów myśliwskich i zmniejszeniem się roli bombowców.

Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, Związek Radziecki, skrót ZSRR (ros. Советский Союз, Союз Советских Социалистических Республик, СССР, trb. Sowietskij Sojuz, Sojuz Sowietskich Socyalisticzeskich Riespublik, SSSR trl. Sovetskij Soûz, Soûz Sovetskih Socialističeskih Respublik, SSSR) – historyczne państwo socjalistyczne w Europie północnej i wschodniej oraz Azji północnej i środkowej.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Historia rozwoju

Początki koncepcji myśliwców przechwytujących powstały w okresie międzywojennym, wraz z rozwojem teorii o strategicznej funkcji lotnictwa bombowego (m.in. teoria Douheta). Do walki z nadlatującymi bombowcami przewidywano samoloty myśliwskie o dużej szybkości wznoszenia i prędkości, za to słabszej manewrowości.

Samolot – statek powietrzny cięższy od powietrza (aerodyna), utrzymujący się w powietrzu dzięki wytwarzanej sile nośnej za pomocą nieruchomych, w danych warunkach względem statku, skrzydeł. Ciąg potrzebny do utrzymania prędkości wytwarzany jest przez jeden lub więcej silników.

Su-9 (ros. Су-9) to radziecki odrzutowy myśliwiec przechwytujący, skonstruowany pod koniec lat 50. w biurze konstrukcyjnym Suchoja. W kodzie NATO oznaczony był jako Fishpot. Su-9 był podstawowym radzieckim myśliwcem przechwytującym lat 60. Oznaczenie Su-9 nosił także wcześniejszy myśliwiec z 1946, który pozostał na etapie prototypu.

Mimo tego podczas II wojny światowej w zasadzie nie powstały wyspecjalizowane myśliwce przechwytujące, poza odrębną klasą myśliwców nocnych, a do walki z bombowcami używano zwykłych myśliwców dziennych. Do wyjątków należały samoloty specjalnie projektowane w celu przechwytywania dziennych wypraw bombowych, jak niemiecki myśliwiec o napędzie rakietowym Me 163 Komet oraz inne niemieckie projekty końcowego okresu wojny. Budowano także specjalne wersje dziennych myśliwców, jak wysokościowe – do przechwytywania samolotów rozpoznawczych latających na dużym pułapie oraz opancerzone wersje myśliwców Fw 190, przystosowywane do ataków na bombowce, niebędące jednak myśliwcami przechwytującymi.

Samolot bombowy (bombowiec) – rodzaj samolotu wojskowego, którego podstawowym przeznaczeniem jest niszczenie obiektów naziemnych lub jednostek pływających nieprzyjaciela za pomocą bomb, ewentualnie pocisków rakietowych.

Pocisk rakietowy powietrze-powietrze to pocisk rakietowy wystrzeliwany z załogowych i bezzałogowych statków powietrznych, służący do zwalczania celów powietrznych. W latach latach 50. XX wieku do użytku weszły pociski dysponujące systemem naprowadzania (kierowania), które od lat 60. XX wieku stanowią podstawowy rodzaj uzbrojenia służącego do walk między statkami powietrznymi.

Myśliwiec przechwytujący Gloster Meteor NF.11 z lat 50., wyposażony w radar.

Rozwój myśliwców przechwytujących nastąpił dopiero po zakończeniu II wojny światowej - od końca lat 40. i na początku lat 50., wraz z upowszechnieniem się na samolotach pokładowych stacji radiolokacyjnych, umożliwiających wykrycie celu spoza zasięgu obserwacji i w miarę precyzyjne naprowadzenie samolotu na cel. Klasa myśliwców przechwytujących wyewoluowała z wyposażonych w radary myśliwców nocnych, w miarę wzrostu ich osiągów, umożliwiających prowadzenie walki także w dzień, przy zagrożeniu ze strony myśliwców przeciwnika. Wzrost ten umożliwiło zastosowanie jako napędu silników odrzutowych oraz zmniejszanie się rozmiarów urządzeń elektronicznych.

Focke-Wulf Fw 190 Würger (z niem. "dzierzba") – jednomiejscowy, jednosilnikowy niemiecki myśliwiec z czasów II wojny światowej. Wyprodukowany w ponad 20 tysiącach egzemplarzy, w tym około 6 tysięcy w wersji myśliwsko-bombowej.

MiG-21 (ros. МиГ-21) – radziecki samolot myśliwski skonstruowany w latach 50. XX wieku w biurze konstrukcyjnym MiG (OKB, ros. ОКБ МиГ) przez Artioma Mikojana i Michaiła Guriewicza. Ze względu na swoją sylwetkę dorobił się wśród pilotów nazwy ołówek.

Samoloty te, zazwyczaj dwumiejscowe (pilot i operator radaru), rzadziej jednomiejscowe, klasyfikowane były jako "myśliwce do działania w każdych warunkach atmosferycznych" (ang. all-weather fighter) lub przechwytujące. Uzbrojenie myśliwców przechwytujących początkowo stanowiły jedynie działka, później także kierowane pociski rakietowe, czasami mogły one także atakować cele naziemne, podobnie jak dzienne myśliwce. Często miały mniejszy zasięg od zwykłych myśliwców, wystarczający do pełnienia zadań obrony punktowej obiektów, jak miasta lub bazy wojskowe (ang. point defence interceptor). W tym okresie zwykłe myśliwce dzienne na ogół nie posiadały jeszcze radarów ani kierowanych pocisków rakietowych.

Panavia Tornado – rodzina dwusilnikowych, odrzutowych samolotów myśliwskich wyprodukowanych przy współpracy Wielkiej Brytanii, Niemiec i Włoch. Istnieją trzy główne wersje samolotu Tornado: wersja szturmowa Tornado IDS (ang. Interdictor/Strike), wersja przechwytująca Tornado ADV (ang. Air Defense Variant) oraz wersja przeznaczona do walki elektronicznej Tornado ECR (ang. Electronic Combat/Reconaissance)

Convair F-106 Delta Dart — amerykański naddźwiękowy myśliwiec przechwytujący zbudowany przez wytwórnię Convair dla Sił Powietrznych Stanów Zjednoczonych i użytkowany przez nie w latach 60. i 70. XX wieku. Maszynę określano jako zaawansowany myśliwiec przechwytujący i był ostatnim dedykowanym do takich zadań samolotem w amerykańskich siłach powietrznych.

Myśliwiec przechwytujący Convair F-106 Delta Dart z lat 60. odpalający pocisk AIM-2 Genie z głowicą jądrową

Radziecki myśliwiec przechwytujący dalekiego zasięgu Tu-128 - najcięższy używany samolot myśliwski

W miarę dalszego postępu w elektronice i uproszczenia obsługi radaru, od końca lat 50. radary zaczęły wchodzić jako coraz częstsze wyposażenie zwykłych jednomiejscowych myśliwców, mogących wówczas wykrywać cele w każdych warunkach pogodowych. Jednocześnie na uzbrojenie samolotów weszły powszechnie kierowane pociski rakietowe. Czasami te same typy samolotów były używane zarówno jako myśliwce przechwytujące i myśliwce taktyczne (np. MiG-21, F-104).

Statek powietrzny wczesnego ostrzegania to wojskowy samolot, rzadziej śmigłowiec lub sterowiec dozoru radiolokacyjnego, którego główną rolą jest wykrywanie innych statków powietrznych, a także statków wodnych za pomocą radaru odpowiedniej konstrukcji. Często spotykanym określeniem jest angielski skrót AEW (Airborne Early Warning - "powietrzne wczesne ostrzeganie").

Grumman F-14 Tomcat (ang. Kocur) – amerykański naddźwiękowy, myśliwiec pokładowy Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych o zmiennej geometrii skrzydeł zaprojektowany przez wytwórnię Grumman. F-14 Tomcat był samolotem obrony floty, przewagi powietrznej i rozpoznania taktycznego, później poprzez dodanie możliwości przenoszenia bomb przystosowany do zadań bliskiego wsparcia. Samolot ten został zaprojektowany po zakończeniu programu myśliwca obrony floty F-111B i był pierwszym myśliwcem nowej generacji opracowanym w oparciu o doświadczenia bojowe w walce z MiGami wyniesione z wojny w Wietnamie.

Jednak w dalszym ciągu budowano myśliwce przechwytujące, jako samoloty specjalnie dostosowanych do zwalczania celów powietrznych. W odróżnieniu od zwykłych myśliwców, dostosowanych do toczenia manewrowych walk powietrznych w rejonie frontu (uzyskiwania przewagi powietrznej) i wspierania wojsk naziemnych, myśliwce przechwytujące tego okresu przeznaczone były głównie do obrony ważnych punktów lub obszarów i do zwalczania samolotów za pomocą pocisków rakietowych średniego i dalekiego zasięgu (wczesne pociski rakietowe powietrze-powietrze nadawały się zresztą lepiej do zwalczania mało manewrujących celów w rodzaju bombowców, niż do walk manewrowych z myśliwcami, w których wciąż używano działek).

Su-15 (ros. Су-15, w kodzie NATO Flagon) - radziecki, dwusilnikowy myśliwiec przechwytujący zaprojektowany w biurze Suchoja. Używany przez lotnictwo ZSRR. Ogółem zbudowano ich ok. 1300. Nazwę Su-15 nosił także wcześniejszy prototyp myśliwca z 1949.

Samolot myśliwski, myśliwiec – samolot bojowy przeznaczony przede wszystkim do zwalczania innych statków powietrznych i uzyskania przewagi powietrznej, jak i obrony własnych samolotów o innym przeznaczeniu, czym różni się od bombowców, służących do atakowania celów naziemnych, głównie przy użyciu bomb. Myśliwce z założenia są względnie małe, przeważnie jednomiejscowe, a przy tym silnie uzbrojone, szybkie i bardzo zwrotne.

Oprócz zanikających jako odrębna klasa myśliwców przechwytujących obrony punktowej, pojawiły się nowe wyspecjalizowane myśliwce przechwytujące obrony obszaru (ang. area defence interceptor), przeznaczone głównie do obrony obszaru państwa przed bombowcami strategicznymi przenoszącymi broń atomową. Były one rozwijane zwłaszcza w USA, Kanadzie i ZSRR, w związku z możliwością ataku lotnictwa strategicznego ze strony rozległych obszarów północnych, ze słabo rozwiniętą siecią posterunków radiolokacyjnych i rakiet przeciwlotniczych. Istotne było poza tym przechwycenie bombowców z dala od bronionych celów, zwłaszcza po dostosowaniu bombowców do roli nosicieli pocisków kierowanych, odpalanych z pewnej odległości. W krajach tych myśliwce przechwytujące były używane przez wydzielone z lotnictwa rodzaje wojsk obrony powietrznej lub odrębne dowództwa obrony powietrznej. Miały one lepsze osiągi, większy zasięg i bardziej zaawansowane wyposażenie elektroniczne, w tym radary o większym zasięgu wykrywania, specjalizowane do zwalczania celów powietrznych, natomiast słabo nadawały się do walk manewrowych i z reguły nie były dostosowane do zwalczania celów naziemnych.

Kanada (ang. i fr. Canada) – państwo położone w Ameryce Północnej, rozciągające się od Oceanu Atlantyckiego na wschodzie do Oceanu Spokojnego na zachodzie i Oceanu Arktycznego na północy. Na południu i północnym zachodzie graniczy ze Stanami Zjednoczonymi, granice morskie: na północy z Danią (Grenlandia) i na wschodzie z Francją (wyspy Saint-Pierre i Miquelon). Drugie państwo świata pod względem powierzchni (po Rosji) oraz 38. pod względem ludności. Kanada jest członkiem ONZ, NAFTA, Wspólnoty Narodów, Frankofonii, NATO, G8, APEC.

Broń jądrowa – rodzaj broni masowego rażenia wykorzystującej wewnątrz jądrową energię wydzielaną podczas łańcuchowej reakcji rozszczepienia jąder ciężkich pierwiastków (uranu i plutonu - broń atomowa) lub reakcji termojądrowej syntezy lekkich pierwiastków z wodoru - bomba wodorowa – o sile wybuchu znacznie większej od broni atomowej. Dzięki istnieniu tej broni powstało przekonanie o możliwości pokonania przeciwnika bez użycia ogromnych armii, do zadania dużych zniszczeń na obszarze przeciwnika wystarczy samolot bombowy, pocisk artyleryjski lub rakieta przenosząca atomowe głowice bojowe.

Były to w tym okresie samoloty jedno- lub dwumiejscowe, zazwyczaj większe i cięższe od zwykłych myśliwców. Często mogły współpracować w systemie przechwytywania, wykorzystując informacje z samolotów wczesnego ostrzegania (AEW i AWACS) i ośrodków naprowadzania naziemnego. Przykłady myśliwców przechwytujących z tego okresu, to Convair F-106 Delta Dart, Su-9, Su-15, Tu-128, F-14 Tomcat (będący samolotem obrony punktowej zespołów floty). Ewenementem było używanie przez niektóre myśliwce USA pocisków rakietowych z głowicami jądrowymi, do niszczenia formacji bombowców.

Radar – urządzenie służące do wykrywania – za pomocą fal radiowych – obiektów powietrznych, nawodnych oraz lądowych takich jak: samoloty, śmigłowce, rakiety, statki (również chmury oraz obiekty terenowe), pozwalające na określenie kierunku, odległości a także wielkości obiektu, a w radarach dopplerowskich także, do pomiarów prędkości wykrywanego obiektu.

Lockheed F-104 Starfighter (ang. gwiezdny wojownik) — amerykański naddźwiękowy samolot myśliwski zdolny do osiągania wysokich prędkości w locie poziomym i podczas wznoszenia. Używany w wariantach myśliwca przechwytującego, myśliwca wielozadaniowego (taktycznego), oraz dwumiejscowego samolotu szkolno-bojowego.

Rozwój techniki rakietowej w latach 60. spowodował spadek zagrożenia ze strony bombowców strategicznych i tym samym spadek znaczenia myśliwców przechwytujących obrony obszaru. Wraz z rozwojem myśliwców wielozadaniowych, dysponujących dużymi możliwościami wykrywania i zwalczania celów powietrznych na średnich odległościach, w połączeniu z możliwością toczenia manewrowych walk i wspierania wojsk naziemnych, około lat 80. odrębna klasa myśliwców przechwytujących w dużym stopniu zanikła. Obecnie używane są już nieliczne konstrukcje wyspecjalizowane jako myśliwce przechwytujące (MiG-31, Panavia Tornado ADV).

Nocny myśliwiec (nocny samolot myśliwski) to rodzaj samolotu myśliwskiego przystosowany konstrukcyjnie specjalnie do operowania w nocy. Nocne myśliwce służyły głównie do przechwytywania nieprzyjacielskich nocnych bombowców nad własnym terytorium.

Bibliografia

Przypisy

↑ Jefim Gordon, Władimir Rigmant, Tu-128, Przegląd Konstrukcji Lotniczych nr 1/96, ISSN 1230-2953