Nałęcz - herb szlachecki - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy herbu szlacheckiego. Zapoznaj się również z: Nałęcz.

Nałęcz (Choczennica, Łęczuch, Nalancz, Nalencz, Nałęczyta, Nałonie, Pomłość, Toczennica, Toczenica) – polski herb szlachecki, związany z zawołaniami Nałęcz i Nałęcz Jezioro. Jeden z najstarszych herbów polskich – zachował się na pieczęci z 1293, zaś legendy herbowe umieszczają jego początek w czasach pierwszych Piastów. Występował głównie w gnieździe rodu Nałęczy – Wielkopolsce. Spośród ponad 900 rodów używających Nałęcza (Tadeusz Gajl podaje 932 nazwiska), największe znaczenie uzyskali Małachowscy, Ostrorogowie, Raczyńscy i Czarnkowscy (Czarnkowscy używali odmiany herbu, Nałęcz III, ale ukształtowała się ona na wzór pierwotnych wersji podstawowego Nałęcza, szczegóły niżej). Wysoki status tych rodów został potwierdzony nadaniem tytułów hrabiowskich i stosownych odmian w herbach (patrz sekcja odmiany, alternatywne wizerunki i wersje utytułowane).

Gmina Fabianki (do 30 sierpnia 1979 gmina Szpetal Górny) - gmina wiejska w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie włocławskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie włocławskim. Siedziba gminy to Fabianki.
Gmina Sitno (do 1954 gmina Nowa Osada) – gmina wiejska w województwie lubelskim, w powiecie zamojskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie zamojskim.

Opis herbu

Opisy historyczne

Jan Długosz blazonuje herb następująco:

Co w przekładzie daje:

Kasper Niesiecki podaje dodatkowo opis klejnotu:

Opis współczesny

Opis stworzony według zasad współczesnego blazonowania wygląda następująco:

W polu czerwonym pomłość lub nałęczka (Pomłość występowała w średniowiecznych przedstawieniach herbu) srebrna.

W klejnocie, pomiędzy rogami jelenia – panna w sukni czerwonej, z włosami rozpuszczonymi, złotymi, spowitymi nałęczką srebrną. Dziewczyna trzyma się oburącz rogów.

Piast (łac. Past Ckosisconis, Pazt filius Chosisconisu), także Piast Kołodziej, Piast Oracz – legendarny protoplasta dynastii Piastów; ojciec Siemowita, mąż Rzepichy.
Język rosyjski (русский язык, russkij jazyk; dawniej też język wielkoruski) – język należący do grupy oraz jest jednym z pięciu języków oficjalnych a jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.

Labry zdobiące herb są czerwone podbite srebrem.

Wizerunek taki ukształtował się najwcześniej w XVII wieku, wcześniej godło i klejnot podlegały kilku przemianom. Więcej informacji w sekcji poniżej.

Najwcześniejsze wzmianki

Najwcześniejsze przedstawienia i ewolucja wizerunku

Przedstawienia herbu Nałęcz na przestrzeni wieków

Strona z Herbarza Złotego Runa, Nałęcz w drugim wierszu, czwartej kolumnie

Jeden z najstarszych herbów polskich, przez Franciszka Piekosińskiego wywodzony od stanicy runicznej. O dawności herbu świadczyć może umieszczenie go przez Długosza wśród sześciu głównych herbów Polski (łac. arma baronum), poza tym panów z Czarnkowa (późniejszych Czarnkowskich pieczętujących się odmianą herbu – Nałęcz III) wymienia się w dokumentach już w XII w.

Pniewy (Pniewy Szamotulskie, niem. Pinne) – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie szamotulskim, położone nad Jeziorem Pniewskim. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Pniewy. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego.
Bitwa pod Grunwaldem (w literaturze niemieckiej pierwsza bitwa pod Tannenbergiem) – jedna z największych bitew w historii średniowiecznej Europy (pod względem liczby uczestników), stoczona na polach pod Grunwaldem 15 lipca 1410, w czasie trwania wielkiej wojny, między siłami zakonu krzyżackiego wspomaganego przez rycerstwo zachodnioeuropejskie (głównie z Czech, z wielu państewek na Śląsku, z Pomorza Zachodniego i z pozostałych państewek Rzeszy), pod dowództwem wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena, a połączonymi siłami polskimi i litewskimi (złożonymi głównie z Polaków, Litwinów i Rusinów) wspieranymi lennikami obu tych krajów (Hospodarstwo Mołdawskie, Księstwo Mazowieckie, Księstwo Płockie, Księstwo Bełzskie, Podole i litewskie lenna na Rusi) oraz najemnikami z Czech, Moraw i z państewek ze Śląska oraz uciekinierami ze Złotej Ordy [3] i chorągwiami prywatnymi (między innymi chorągiew z Nowogrodu Wielkiego księcia Lingwena Semena), pod dowództwem króla Polski Władysława II Jagiełły.

Według niektórych heraldyków pierwotnie przedstawiał prawdopodobnie pomłość (wiązkę zżętego zboża), uformowaną w okrąg, z końcami założonymi na siebie. Późniejsze przedstawienia, od XV wieku, wprowadziły przewiązanie końców, a także zmieniły wiązkę zboża w chustę.

Sfragistyka początki Nałęcza umieszcza w XIII wieku. W czasach Rzeczypospolitej szlacheckiej często przesuwano takie oszacowania w czasy pierwszych Piastów, a nawet antyczne, tworząc legendy, które rodowcy dla podkreślenia starożytności rodu, przyjmowali za prawdę historyczną. Piotr Nałęcz-Małachowski na przykład stwierdza, że jego herb został nadany już w roku 846, w okresie panowania Piasta.

Województwo sandomierskie – województwo, część Małopolski, jednostka administracyjna w okresie I Rzeczypospolitej oraz później, w pierwszym okresie istnienia Królestwa Kongresowego. Na północy graniczyło ono z Mazowszem i Wielkim Księstwem Litewskim (z tą jego częścią, którą zwano Podlasiem – od sąsiedztwa Lachów). Od wschodu sąsiadowało ono z Rusią Czerwoną. Na zachodzie Pilica stanowiła granicę z województwem łęczyckim i sieradzkim, zaś na południowym zachodzie znajdowało się województwo krakowskie.
Herb gminy Drużbice przedstawia w polu błękitnym z prawej postać biskupa z siwą brodą i wąsami, w szacie srebrnej i płaszczu czerwonym, wznoszącego prawą rękę w geście błogosławieństwa, lewą przyciskającego Biblię czarną do piersi. Z lewej pomłość srebrna nad takąż gęsią z uniesioną w stronę biskupa głową.

Najstarsza zachowana pieczęć z Nałęczem (nieznanego właściciela) pochodzi z 1293 roku. Kolejne, młodsze pieczęcie pochodzą m.in.: z 1343 (Tomisława z Szamotuł i Piotrowa, kasztelana gnieźnieńskiego – chusta jest tu niezwiązana), 1382 (Sędziwoja wojewody kaliskiego), 1383 (Sędziwoja Świdawy z Galew i z Żydowa, Mikołaja z Pierska (wtedy pisanego jako "Pietersko") sędziego kaliskiego i Jana z Czarnkowa sędziego poznańskiego), 1387 (Tomisława kasztelana żońskiego), 1389 (biskupa poznańskiego Dobrogosta z Nowego Dworu), 1399 (sędziego Mikołaja i arcybiskupa Dobrogosta z Nowego Dworu), 1403 (Sędziwoja z Ostroroga – chusta niezwiązana, klejnot), 1412 (Sędziwoja Ostroroga), 1419 (Wojciecha z Małej "Malskiego" – z klejnotem), 1430 (Jana de Lanszenicze i Dobrogosta z Szamotuł), 1433 (Wincentego z Szamotuł – chusta niezwiązana, także klejnot i Niemierzy z Przewieczerzyna), 1439 (Stanisława z Ostroroga – chusta niezwiązana), 1451 (Wojciecha z Małej "Malskiego"), 1473 (Piotra Świdwy Szamotulskego).

Herb Nałęczowa powstał z połączenia dwóch herbów szlacheckich: Pilawa po lewej stronie na niebieskim tle oraz po prawej stronie na czerwonym tle Nałęcz.
Gmina Odrzywół (do 1954 gmina Ossa) – gmina wiejska w województwie mazowieckim, w powiecie przysuskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie radomskim.

Nałęcz jest jednym z kilku herbów polskich zamieszczonych w zachodnich rolach herbowych.

Armorial Bellenville z lat (1360-1400) podaje herb barwny, z klejnotem – rogami jelenimi, które są jednak srebrne i mają zatknięte chorągiewki na rosochach. Herbarz przytacza też labry. Flamandzki Herbarz Gelre z lat (1370-1395) podaje herb w zasadzie identyczny. Herbarz Złotego Runa (około 1433-1435) zamieszcza barwny herb, ale bez klejnotu, rysunek jest bardziej szczegółowy, przypomina teraz chustę, a nie powrósło. Codex Bergshammer (XV w.) podaje barwy herbu i jego klejnot, ale rogi są czarne. W herbarzu tym pojawił się również niemal identyczny herb, z godłem złotym. Jedna z dwóch chorągwi Nałęczytów, wystawiona pod Grunwaldem, miała również godło złote. Andrzej Kulikowski twierdzi, że takie zróżnicowanie barwy miało oznaczać podział rodu na dwie linie. Ponadto, herb przytacza też Armorial Lyncenich (XV w.) – bez klejnotu. Godło w powyższych opracowaniach ma postać średniowieczną – z chustą niezwiązaną.

Dydnia – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie brzozowskim, w gminie Dydnia, Pogórze Dynowskie. Leży 15 km na wschód od Brzozowa, 8 km na południe od Niewistki.
Lew Sapieha (biał. Леў Сапега), herbu Lis (ur. 4 kwietnia 1557, zm. 7 lipca 1633) – hetman wielki litewski od 1625, kanclerz wielki litewski w latach 1589-1623, marszałek sejmu zwyczajnego w Warszawie w 1582 r., podkanclerzy litewski od 1589 r., wojewoda wileński od 1621, sekretarz królewski, pisarz wielki litewski od 1581 r., starosta słonimski, brzeski, mohylewski.

O ile przedstawienie z luźnymi końcami chusty przeważają w średniowieczu, to pojawiają się już w tej epoce wizerunki z końcami związanymi. Tak godło przedstawiają Długoszowe Klejnoty, Stemmata polonica, pieczęć Piotra z Moszyny oraz kartusz z kościoła w Stopnicy. Warto wspomnieć o ciekawej oboczności w wyglądzie godła na tym zabytku, które jest dodatkowo ukoronowane.

Łoś (Alces alces) – największy współcześnie żyjący gatunek ssaka kopytnego z rodziny jeleniowatych, wyróżniający się charakterystycznym porożem i wyjątkowo długimi kończynami. Jest jedynym przedstawicielem rodzaju Alces. Żyje w podmokłych lasach północnej Eurazji i Ameryki Północnej. Występujący w Polsce podgatunek A. a. alces – łoś europejski jest największą żyjącą w Polsce zwierzyną. Rzadki i chroniony.
Gmina Stanin to gmina wiejska w województwie lubelskim, w powiecie łukowskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie siedleckim. Siedziba gminy to Stanin.

Interesującą odmianę klejnotu można zobaczyć w J. Zamoyskiego notatach nr. 484, s. 57, gdzie nad hełmem występuje samo godło. Warto dodać, że w innych miejscach Notatów, klejnot jest standardowy dla epoki średniowiecza.

Do końca średniowiecza godło Nałęcza przedstawiano zatem dwojako – z końcami związanymi lub nie, choć przeważa drugi sposób przedstawiania. Motyw rogów jelenich jest w zasadzie stały jako klejnot, rozbieżności zachodzą jedynie w barwach i szczegółach rysunku. Postać ludzka między rogami nie pojawia się jak widać ani razu. W średniowieczu ustaliły się barwy herbu i labrów.

Benedykt Joachim Chmielowski herbu Nałęcz (ur. 20 marca 1700 w Łucku, zm. 7 kwietnia 1763 w Firlejowie) – polski ksiądz katolicki, kanonik kijowski, pisarz dewocyjny, autor Nowych Aten, pierwszej polskiej encyklopedii (1754–1764).
Genealogia (z Greki γενεά, genea – "ród" oraz λόγος, logos – "słowo", "wiedza") — jedna z nauk pomocniczych historii, zajmująca się badaniem więzi rodzinnych między ludźmi na bazie zachodzącego między nimi pokrewieństwa i powinowactwa. W szczególności przedmiotem zainteresowania genealogii są wybrane rodziny i rody, ich pochodzenie, historia oraz wzajemne relacje rodzinne i losy poszczególnych członków rodziny.

Wiek XVI przyniósł zmiany w wyglądzie zarówno godła jak i klejnotu herbu. Przepaska jest już stale związana (inne przypadki zostały sklasyfikowane jako odmiany). Tak rysowali godło autorzy ilustracji w następujących opracowaniach: nowszych wydaniach Klejnotów Długosza, autorstwa Chigi, Łętowskiego, Kamienia i Arsenalskiej, Herbarzu Ambrożego, Gnieździe cnoty i Herbach Paprockiego, Kronice Bielskiego, Mazowieckich zapiskach herbowych z 1506.

Raczyńscy herbu Nałęcz to możnowładczy ród, którego wielkopolska linia zaczynająca się na Michale Kazimierzu Raczyńskim, odgrywała znaczącą rolę w historii Wielkopolski a także całej Polski. Według podań Raczyńscy mają się wywodzić od jednego z rycerzy Mieszka I. Począwszy od 1768 siedzibę Raczyńskich stanowił pałac w Rogalinie oraz Obrzycko siedziba ich ordynacji rodowej. Do znanych instytucji założonych przez członków tej rodziny należy Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu. Sławna jest również kolekcja dzieł sztuki znajdująca się w rogalińskim pałacu.
Wojewoda (łac. palatinus) – w dzisiejszych czasach w Polsce jest to terenowy organ administracji rządowej w województwie i zwierzchnik zespolonej administracji rządowej na terenie województwa.

Nadal można spotkać zachowane XVI-wieczne wizerunki klejnotu Nałęcza z samymi rogami. Tak ukształtowany klejnot pojawia się w J. Zamoyskiego notatach, s. 60, nr. 522 (rok 1506), pieczęci Andrzeja z Szamotuł (1501 i 1504) i Ł. Raczkowskiego (1591) oraz na portalu na zamku w Osiecznej (około 1600). Pojawił się jednak wzbogacony klejnot, w którym między rogami umieszczono męża w szacie srebrnej (przedstawienie to sklasyfikował później Ostrowski jako odmianę Nałęcz II). Takie przedstawienie znalazło się w Gnieździe... i Herbach... Paprockiego, Kronice Bielskiego, rękopisie Ossolińskiego 4510 III, karta 151v, obrazie Św. Anny w Szamotułach, nagrobkach w Środzie i Sobocie, pieczęci H. Gostomskiego i nagrobku P. Samostrzeleckiego z lat 1560-80 w Sadkach k. Wyrzyska.

Gmina Łoniów to gmina wiejska w województwie świętokrzyskim, w powiecie sandomierskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie tarnobrzeskim.
Order Słonia (duń.: Elefantordenen) – najznamienitsze i najstarsze jednoklasowe odznaczenie Królestwa Danii, w porządku precedencji orderów świata czwarte z kolei (piąte: Order Dannebroga, szóste: Order Orła Białego).

Wprawdzie labry już od średniowiecza były czerwone, podbite srebrem, ale w XVI wieku pojawia się jeden wyjątek od tej reguły – rękopis Ossolińskiego podaje zielony wierzch z czerwonym podbiciem.

Wiek XVII to pojawienie się w klejnocie podstawowej wersji Nałęcza panny zamiast męża. Jeszcze w Kleynotach... J. A. Gorczyna nie podaje rysunku hełmu, a w opisie używa określenia „postać człowiecza”, bez podania płci, a Wojciech Wijuk Kojałowicz, w swoim Nomenclatorze (1658) daje w klejnocie postać męską. ale już w Orbis Poloni Szymona Okolskiego widać ewidentnie kobietę w sukni czerwonej, choć jeszcze bez rozpuszczonych włosów. Wacław Potocki wzmiankuje pannę w klejnocie herbu, poświęcając jej nawet jeden z wierszy, który zaczyna się tak:

Województwo łęczyckie utworzył Władysław I Łokietek po przyłączeniu księstwa łęczyckiego do Korony. Senatorów miało 5, to jest większych 2: wojewoda i kasztelan łęczyccy, mniejszych 3, kasztelanowie: brzeziński, inowłodzki i konarski. Dzieliło się na trzy powiaty: łęczycki, brzeziński i orłowski. Tradycje o istnieniu powiatu inowłodzkiego są błędne. Miastem sejmikowym była Łęczyca, gdzie obierano na sejmy posłów 4, a deputatów trybunalskich 2. Herb województwa przedstawiał pół lwa czerwonego na białym polu i pół orła białego w czerwonym polu, zwróconych do siebie grzbietami uwieńczonych jedną koroną. Mundur sejmowy tego województwa był ten sam co sieradzkiego i gnieźnieńskiego, t.j. kontusz karmazynowy, wyłogi granatowe i żupan biały.
Gmina Skarżysko Kościelne to gmina wiejska w województwie świętokrzyskim, w powiecie skarżyskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie kieleckim.

Pierwszy herbarz wieku XVIII, autorstwa Antoniego Swacha, będący kompilacją prac Bielskiego, Okolskiego i Jana Liwa Herbulta (1705), zamieszcza kilka wersji Nałęcza, w tym mniej powszechne i jedną niezidentyfikowaną, ale na pierwszym miejscu podaje wersję z postacią ludzką w klejnocie. Niedokładność rysunku nie pozwala na odróżnienie płci. Kasper Niesiecki nie miał już jednak wątpliwości, że w klejnocie winna znajdować się postać kobiety i zamieścił taki klejnot w swoim herbarzu, ze słowami Pospoliciej jednak go takim kształtem u nas w Polszcze zażywają(...). Słowo pospoliciej miało odnosić się do Nałęcza Czarnkowskich, sklasyfikowanego później przez Ostrowskiego jako Nałęcz III.

Nowy Dwór Mazowiecki – miasto i gmina w województwie mazowieckim, w powiecie nowodworskim, położone przy ujściu Narwi do Wisły. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa warszawskiego. Położony jest 34 km od centrum Warszawy.
Powstanie warszawskie () – wystąpienie zbrojne przeciwko okupującym Warszawę wojskom niemieckim, zorganizowane przez Armię Krajową w ramach akcji "Burza", połączone z ujawnieniem się i oficjalną działalnością najwyższych struktur Polskiego Państwa Podziemnego.

XIX-wieczny herbarz rosyjski, traktujący także o polskich herbach, Heraldyka rosyjska Aleksandra Łakiera (1854), zamieszcza jako podstawową, Nałęcz III, z piórami i strzałą zamiast panny w klejnocie,inne warianty opisując tylko słownie. Jako używających wersji z panną wymienia tylko Ostrorogów. Ponadto, wzmiankuje też odmianę Zdzitowieckich.

Św. Stanisław ze Szczepanowa (ur. ok. 1030 w Szczepanowie, zm. 11 kwietnia 1079 w Krakowie) – polski duchowny katolicki, biskup krakowski, męczennik, uznany przez Kościół katolicki za świętego. Jeden z katolickich patronów Polski, patron archidiecezji krakowskiej i diecezji sandomierskiej.
Gmina Głowaczów (do 1949 gmina Mariampol ) - gmina wiejska w województwie mazowieckim, w powiecie kozienickim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie radomskim.

Kształt klejnotu wersji podstawowej Nałęcza, jak i oznaczenia cyframi rzymskimi jego wariantów, ustalił Juliusz Karol Ostrowski w Księdze herbowej rodów polskich. Nieustalona pozostała tynktura sukni panny. Ostrowski podaje ją czerwoną, Chrząński – błękitną. Błękitna suknia jest również u Z. Leszczyca. Emilian Szeliga-Żernicki w Die polnischen Stammwappen (1904) zamieszcza wersję z piórami i strzałą jako Nałęcz I, zaś z panną, jako Nałęcz II. Panna ma suknię błękitną. W broszurce Herby rycerstwa polskiego – Nałęcz można znaleźć rysunek z suknią srebrną.

Gmina Drużbice (do 1954 gmina Wadlew) - gmina wiejska w województwie łódzkim, w powiecie bełchatowskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie piotrkowskim.
Ostroróg (niem. Scharfenort) – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie szamotulskim, położone nad Jeziorem Wielkim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Ostroróg. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego.

Opracowania współczesne, jak Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku Tadeusza Gajla i Herbarz rodowy Alfreda Znamierowskiego, wobec rozbieżności w historycznych przekazach, nie zajmują wspólnego stanowiska na temat kształtu klejnotu podstawowej wersji herbu, chociaż zgadzają się co do kształtu herbu. Tadeusz Gajl przyjmuje wykładnię Ostrowskiego w kwestii barw i numeracji odmian. To właśnie wersja Gajla figuruje w infoboksie. Alfred Znamierowski rekonstruuje wygląd klejnotu na podstawie najdawniejszych przedstawień, ale wzmiankuje wersje z mężem i panną w klejnocie, nie podając barwy sukni tej drugiej.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).
Gmina Kurów to gmina wiejska w województwie lubelskim, w powiecie puławskim. Przebiegają przez nią m.in. drogi krajowe S12 i S17. Sąsiaduje z następującymi gminami: Żyrzyn, Abramów, Markuszów, Nałęczów, Wąwolnica i Końskowola. Według danych z 30 czerwca 20042 gminę zamieszkiwało 7906 osób. Siedzibą gminy jest Kurów, który ma 2800 mieszkańców.

Najwcześniejsze wzmianki pisane

Pierwsza zapiska sądowa wzmiankująca herb pochodzi z 1398 i podaje nazwę Nałęcz jezioro. Podobny zapis pojawia się jeszcze kilka razy. Zapis z ksiąg sądowych z 30 maja 1425 podaje nazwę Pomłość: (łac.) „...et de nostro Clenodio et proclamacione Nalancz wulgariter nancupato, in quo deferimus erpicurium dictum Pomloszcz”. Przywilej z 1505 nazywa zaś godło herbu choczennicą.

Gmina Dąbrowa to gmina wiejska w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie mogileńskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie bydgoskim.
Powiat szamotulski - powiat w Polsce (województwo wielkopolskie), utworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Szamotuły.

W bitwie pod Grunwaldem w 1410 wzięły udział dwie chorągwie pod znakiem Nałęcz. Były to chorągwie Sędziwoja z Ostroroga (wojewody poznańskiego) i Dobrogosta Świdwa z Szamotuł.

W wyniku unii horodelskiej w 1413 herb został przeniesiony na Litwę (herb przyjął bojar litewski Koczan (Koczanus, Coczanus, Koczan), adoptował wojewoda poznański Sędziwój Ostroróg oraz sędzia poznański Mikołaj z Czarnkowa, piszący się później też ze Człopy).

Legendy herbowe

Istnieją różne podania dotyczące powstania herbu. Pierwsze odnaleźć można u XVI-wiecznego heraldyka Bartosza Paprockiego w Gnieździe cnoty:

Dydyńscy v. Dedyńscy v. Didyńscy v. Dudzińscy herbu Gozdawa - najstarsi znani członkowie rodu to Piotr i Paweł z Węgier. Kazimierz III Wielki w 1361 r. nadał im za oddane mu wielkie zasługi herb szlachecki Gozdawa oraz miejscowości Boiszcza, Wistok i Radoszyce w ziemi sanockiej. Z dwóch braci Piotr był protoplastą Balów, Humnickich i Bireckich, a Paweł Dydyńskich i Jurjowskich. Paweł miał trzech synów z Wichną z rodu Janinów: Pełkę, Zygmunta i Mikołaja.
Klejnot, cymer (łac. clenodium, staropol. z niem. (Helm-)Kleinod) – zwieńczenie hełmu łączące się z nim za pośrednictwem korony rangowej lub przepaski, z której rozwijały się labry.

Nieco inną wersję tej legendy zamieszcza 200 lat później XVIII-wieczny zakonnik Kacper Niesiecki:

Trzecią legendę wyczytać można w książce powstalej w XXI wieku Herby, legendy, dawne mity:

Samuel Orgelbrand podaje dodatkowo, że herb mógł wejść jako oznaka władzy dawnych książąt słowiańskich na tarczę pomorskich książąt, władców Czarnkowa lub też (o czym wspomina Bielski) po mediacji księcia Czarnkowskiego, mógł zostać mu nadany przez króla Bolesława Krzywoustego.

Tak naprawdę Nałęcze a konkretnie „panowie na Czarnkowie” otrzymali nadanie Człopa (pisana wtedy jako „Słopunow” jak przekazuje nam Jan Dlugosz czy „Słopa” jak twierdzi Bartosz Paprocki i XIII-wieczne dokumenty „Slopa”) w XIII wieku z rąk Przemysła II.Człopa w rodzie Nałęczów pozostawał do końca XVI wieku czego potwierdzenie znajdujemy w kronice Bartosza Paprockiego czy Marcina Bielskiego.

Herbarz Geldrii (hol. Wapenboek Gelre) - jeden z najstarszych zachowanych europejskich herbarzy. Powstał między rokiem 1370 i 1395, w księstwie Geldrii. Za autora większość historyków uznaje herolda Geldrii, Claesa Heinenszoona, zwanego z racji urzędu Gelre (Geldria).
Adam Benedykt Jocher (ur. 23 grudnia 1791 w Wilnie, zm. 3 kwietnia 1860 tamże) – polski bibliograf, bibliotekarz i wykładowca Uniwersytetu Wileńskiego, autor jednej z pierwszych polskich bibliografii narodowych.

Etymologia nazwy i zawołań

Współcześnie brak jest jednolitego stanowiska na temat etymologii słowa Nałęcz. Istnieją na ten temat dwie główne teorie.

Teoria o obrazowym pochodzeniu nazwy

Józef Szymański uważa, że nazwa jak i zawołanie Nałęcz są obrazowe i pochodzą od godła herbu – od nałęcz – chustka na głowę skręcona i związana. Szymański zgadza się tutaj z teoriami, które pojawiły się wcześniej w Słowniku Staropolskim i Encyklopedii Brücknera.

Opinia ta została jako pierwsza podana przez Długosza w jego dziele Insygnia Seu Clenodia Regni Poloniae:

Abdank (Abdaniec, Abdanek, Abdank, Avdank, Awdancz, Awdaniec, Białkotka, Biłkotka, Czelejów, Habdaniec, Habdank, Haudaniec, Hawdaniec, Hebdank,Łąkotka, Łękawa, Łękawica, Skuba, Szczedrzyk) – polski herb szlachecki używany przez ród Awdańców.
Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

co się przekłada na język polski –

Wykładnię tę przyjęło wielu późniejszych heraldyków i językoznawców.

W metryce koronnej w rodowodzie Sebastiana z Oleśnik powiedziano, że jest to (łac.) manipulare album in campo rubeo, czyli manipularz albo naręcznik biały. Opis ten według Orgelbranda nie jest wcale sprzeczny z przekazem Długosza, uwydatnia jedynie, że wstęga czy zawiązka stanowiąca godło, pierwotnie nie była zawiązana.

Nałęcze – średniowieczny polski ród możnowładczy, później szlachecki herbu Nałęcz, w czasach Królestwa Polskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów bardzo rozgałęziony. Do największego znaczenia politycznego doszedł w XIII i XIV wieku.
Juliusz Karol Ostrowski, hrabia herbu Rawicz (ur. 16 stycznia 1854 w Warszawie, zm. 12 marca 1917 w Glion, Szwajcaria) – historyk, heraldyk polski, działacz katolicki, kolekcjoner malarstwa polskiego.

Teoria o topograficznym pochodzeniu nazwy

Józef Szymański, mimo iż uznaje teorię o obrazowym pochodzeniu za obowiązującą, przytacza też inne opinie, taką jak np. drugą już na ten temat Brücknera, zawartą w Słowniku etymologicznym. Brückner przeczy tutaj sam swej opinii ze Słownika Staropolskiego, pisząc, że nazwa chustki jest wtórna i pochodzi od nazwy herbu, ta zaś ma pochodzić od jeziora Nałęcz. Miałaby to więc być nazwa topograficzna.

Klemens Kurowski z Drożojewic i Kurowa – polski szlachcic i senator, tytułowany hrabią, przez Bartosza Paprockiego w Herby Rycerstwa Polskiego. Urodzony ok. 1340 r. w Drożejowicach, zmarł ok.1405.
Gmina Jeziorzany (do 1954 gmina Łysobyki) - gmina wiejska w województwie lubelskim, w powiecie lubartowskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie lubelskim.

Pogląd taki można znaleźć też w: Handbuch i Topograficzne nazwy rodowe.

Jedna z nowszych opinii na ten temat pochodzi od Andrzeja Kulikowskiego. W swoim Wielkim Herbarzu rodów polskich z roku 2005 zgadza się on z teorią o topograficznym pochodzeniu nazwy Nałęcz. Taką teorię zdaje się potwierdzać jedno z zawołań – Nałęcz jezioro, według Semkowicza pochodzenia topograficznego.

Inne teorie

Antoni Małecki podaje informację, że nazwę herbu tłumaczono w ten sposób, że godło to jest podobne jest do łuku, a słowo łuk wymawiano dawniej jako łęk. Współcześni etymolodzy Maria Kowalska i L. Moszyński wywodzą nazwę herbu od starosłowiańskiego nałękti – napinać łuk. Kowalska dopisek Jezioro, potwierdzający jakoby tezę topograficzną, interpretuje jako zwykły przydomek wpisanego do ksiąg posiadacza herbu.

Gmina Rokietnica - gmina wiejska w województwie wielkopolskim, w powiecie poznańskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie poznańskim.
Dobra – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie limanowskim, w gminie Dobra; siedziba władz gminy. W Dobrej znajduje się gimnazjum. W pobliżu usytuowana jest stacja kolejowa Dobra koło Limanowej oraz siedmioprzęsłowy wiadukt na linii kolejowej nr 104 Chabówka – Nowy Sącz

Etymologia zawołań i nazw obocznych

Zawołanie Łęczuch ma być, podobnie jak nazwa, obrazowe. Słowo to pochodzi od laczuch – łańcuch, powróz. Maria Kowalska podaje również staropolskie słowo łęczuch – przedmiot w kształcie łuku.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)