Mapa imperium rzymskiego za cesarza Hadriana (117-138), pokazująca lokalizację Nabatejczyków w pustynnych regionach rzymskiej prowincji Arabia.

Al Khazneh w Petrze.

Nabatejczycy (arab. الأنباﻂ al-Anbat) – starożytny lud pochodzenia semickiego przybyły z Półwyspu Arabskiego na tereny obecnego południowego Izraela i południowej Jordanii ok. VI w. p.n.e. W III w. p.n.e. utworzyli królestwo nabatejskie, które zostało w 106 r. n.e. włączone do rzymskiej prowincji Arabia. Stolicą ich państwa była Petra, potem Bostra. Mówili dialektem arabskim oraz posługiwali się pismem aramejskim.

Początki Nabatejczyków

Źródła starożytne greckie i rzymskie z IV w. p.n.e. zaliczały Nabatejczyków do Arabów. Uczeni spierają się, co do pierwotnej lokalizacji ludu. Powstały najważniejsze poglądy na ten temat:

Historia

Powstanie państwa

Nabatejczycy zajmując się m.in. handlem wchodzili w kontakty z Edomitami, którzy zamieszkiwali w VIII-VII w. p.n.e. tereny wokół przyszłej Petry. Ziemie te w VII i VI w. p.n.e. stanowiły miejsce wielu najazdów i walk. Władza polityczna nad tymi terenami przechodziła z rąk do rąk (Edomici, Asyria, Babilonia, Persja). Część Edomitów wyemigrowała na północny zachód i założyła państwo Edomea (gr. Idumea). Na ich miejsce weszli Nabatejczycy w VI w. p.n.e. Dochodziło do pokojowego procesu integracji między nimi a pozostałymi Edomitami. Później Nabatejczycy opanowali teren, gdzie przecinały się ważne szlaki karawanowe Bliskiego Wschodu.

Wojna z Antygonem I Jednookim

Pierwsza historyczna wzmianka o nich znajduje się u Diodora Sycylijskiego z I w. p.n.e. W dziele pt. Biblioteka historyczna (księgi II i XIX) opisał szczegółowo Nabatejczyków, kraj, oraz zwyczaje. Podał ogólną liczbę ludności: 10 tys. osób. Przedstawił wojnę z Antygonem I Jednookim, jednym z diadochów oraz spadkobiercą Aleksandra Wielkiego. Około 312 p.n.e. wysłał on wodza Ateneusza z wojskiem liczącym 4 tys. pieszych i 600 jeźdźców celem zaatakowania kraju Nabatejczyków. Wódz wiedział o ich corocznym święcie narodowym (zapewne były to targi handlowe) organizowanym przez mężczyzn z dala od miasta Petra i jej okolic. Ich rodziny i dobytek znajdowały się na szczycie stromej skały. Ateneusz wykorzystał ich nieobecność i zdobył w nocy skalny szczyt Umm el-Bijarę, dominujący nad doliną Petry. Zabrał wielkie ilości kadzidła i mirry oraz ok. 500 talentów srebra. Nabatejczycy, gdy się dowiedzieli o napadzie zorganizowali pościg. Dokonali pogromu wojsk greckich. Uciekło tylko pięćdziesięciu żołnierzy. Wkrótce Antygon wysłał syna Demetriusza I Poliorketesa. Nabatejczycy schronili się w Petrze i wysłali posłów do niego. Przyjął on ich okup wraz z zakładnikami i wycofał się w stronę Morza Martwego.

Wydarzenia z II w. p.n.e.

W Drugiej Księdze Machabejskiej otrzymujemy informacje z przełomu lat 169 i 168 p.n.e. Wówczas arcykapłan Jazon został oskarżony przed Aretasem, królem Arabów (5, 8). Jest to pierwsza informacja o królu nabatejskim, którym był Aretas I.

Dalsze dzieje Nabatejczyków od tego czasu znajdujemy u Józefa Flawiusza, historyka żydowskiego w dwóch jego wielkich dziełach: Dawne dzieje Izraela oraz Wojna żydowska. Podane informacje dotyczą okresu od ok. r. 100 p.n.e. do wojny żydowskiej.

Od końca II wieku narastał, wraz z osłabianiem się królestwa seleudzkiego z Syrii, konflikt między Nabatejczykami a Hasmoneuszami z Judei. Ok. roku 100 p.n.e. król judejski Aleksander Janneusz podbił Gazę, sprzymierzoną z Nabatejczykami. Mieszkańcy tego miasta nadaremnie oczekiwali pomocy Aretasa II, króla arabskiego. Po utracie Gazy Nabatejczycy szukali innych dróg handlowych. Rozszerzyli terytorium Nabatejczyków na północ, które później okazało się być bardzo rozważnym posunięciem. W walkach z Hasmoneuszami stracili dwanaście miast od Madaby w Moabie aż po Elusę na terenie północnego Negewu.

Wydarzenia pierwszej połowy I w. p.n.e.

Obodas I (ok. 96-85 p.n.e.) kontynuował wojnę po ojcu z Aleksandrem Janneuszem, królem Judei. Pokonał go w bitwie pod Gadarą na wschód od Jeziora Genezaret ok. 93 p.n.e.. Aleksander Janneusz kontratakował na Obodasa I, który w okolicy Gaulany urządził na niego pułapkę. Król judejski stracił tam swoją armię, która została zepchnięta do głębokiej doliny i stratowana kopytami wielbłądów.

Obodas I rozszerzał granice państwa na północ do Syrii. Około roku 85 p.n.e. Antioch XII Dionizos, król Syrii po zajęciu Damaszku zorganizował wyprawę przeciwko Arabom. Król arabski w czasie wycofywania się natarł swą jazdą (10 tys. ludzi) na nieprzygotowane wojska wroga. W zażartej bitwie zginął Antioch XII, a jego żołnierze postanowili wycofać się. Większość z nich zginęła w walce lub w czasie ucieczki. Nieliczna tylko garstka się uratowała. Prawdopodobnie w bitwie zginął także król Obodas I, a Rabel I, jego brat, pokonał wroga.

Za panowania Aretasa III Filhellena (ok. 85-62 p.n.e.), syna Obodasa I, doszło do rozkwitu politycznego i gospodarczego kraju. Poszerzono granice królestwa, które zajmowało północne obszary dzisiejszej Jordanii, południowej Syrii oraz część Arabii Saudyjskiej. Prawdopodobnie największym osiągnięciem było zdobycie Damaszku ok. roku 84 p.n.e. Pod jego rządami Nabatea zajmowała największy obszar w historii.

W r. 67 p.n.e. Aretas III włączył się w konflikt pomiędzy Janem Hirkanem II a Arystobulem II o władzę nad Judeą, stając po stronie pierwszego. Pokonał w bitwie Arystobula, który uciekł do Jerozolimy. Król wycofał się z oblężenia z powodu nakazu Rzymian.

W r. 62 p.n.e. Marek Emiliusz Skaurus, rzymski gubernator Syrii, pomaszerował na czele armii na Petrę. Jednakże trudny teren, słabe zaopatrzenie sprawiły, że Skaurus wysłał Hirkana, arcykapłana i etnarchę Judei, na dwór Aretasa III, celem zawarcia pokoju. Zaproponował okup 300 talentów srebra za pokój. Król zgodził się. Rzymska wyprawa wojenna została przerwana.

Wydarzenia drugiej połowy I w. p.n.e.

Król Malichus I (59-30 p.n.e.) zapewne stanął po stronie Juliusza Cezara przeciw Pompejuszowi Wielkiemu. W r. 47 p.n.e. na pomoc Cezarowi, walczącemu w Egipcie, przybył Antypater I, ojciec Heroda Wielkiego, z przywódcami arabskimi. Wśród tych przywódców był zapewne Malichus I z dwoma tysiącami kawalerii.

W r. 40 p.n.e. Herod I Wielki uciekał przed Partami, którzy najechali Syrię i Palestynę. Malichus I odmówił mu azylu oraz zwrotu rodzinnego skarbu jego ojca Antypatra. Król pożałował swej decyzji i wysłał posłów za nim. Posłowie nie dogonili go. Herod znalazł się w Aleksandrii, a potem w Rzymie celem szukania pomocy. Następnego roku Rzymianie wypędzili Partów z Judei. Nabatejczycy, jako sprzymierzeńcy Partów musieli zapłacić duży trybut Rzymianom.

Królowa Egiptu Kleopatra VII Wielka zażądała od Marka Antoniusza Judeę i Arabię oraz chciała zgładzić Heroda Wielkiego i Malichusa I. Marek Antoniusz nie chciał ich zabić, tylko odjął ich tereny i podarował ukochanej. Kleopatra nie ustępując ze swoich planów, ofiarowała w dzierżawę Herodowi jego ziemie wokół Jerycha oraz pozwoliła mu pobierać w jej imieniu podobną daninę od króla Nabatejczyków celem ich skłócenia. Malichus I początkowo dawał mu 200 talentów rocznie, potem zaprzestał tego. Herod Wielki postanowił siłą odebrać należność. Pokonał ich w bitwie pod Diospolis. Nabatejczycy nie poddali się i zebrali siły pod Kanatą w Celesyrii, gdzie z pomocą miejscowej ludności pokonali wojska judejskie.

Wiosną r. 31 p.n.e. w czasie trzęsienia ziemi w Judei zginęło 30 tys. mieszkańców. Herod I Wielki zaproponował Nabatejczykom pokój. Arabowie odmówili. Wykorzystując okazję najechali Judeę. Herod przekroczył rzekę Jordan i stanął naprzeciwko Arabom w pobliżu Filadelfii (dzisiejszy Amman). Doszło do zaciętej bitwy, w której Nabatejczycy ulegli i zaczęli uciekać. Oblężenie ich obozu trwało krótko. Arabowie z braku wody poddawali się Herodowi. W szóstym dniu reszta postanowiła walczyć. Zginęli oraz stracili, na jego rzecz, ziemię Hauran.

Po klęsce Marka Antoniusza i Kleopatry pod Akcjum w r. 31 p.n.e. doszło do trudnej sytuacji dla ich sprzymierzeńca, Heroda Wielkiego. Król Judei obawiając się Oktawiana postanowił zabić Hirkana, ponieważ prosił o azyl Malichusa I.

Za panowania Obodasa III (30-9 p.n.e.), syna Malichusa I, doszło do największego rozwoju kulturalnego i ekonomicznego królestwa nabatejskiego. Cesarz rzymski Oktawian August postanowił przejąć kontrolę nad handlem arabskim. Pisarz Strabon opisał w Geografii wysłaną przez niego ekspedycję pod przewodnictwem Eliusza Gallusa, namiestnika Egiptu, do Arabii. Nabatejczycy obiecali pomoc Rzymianom, by dobrze wypaść w ich oczach. W tym celu Syllajos, minister Obodasa III, z tysiącem swoich ludzi przyłączył się do wyprawy. Ekspedycja idąc do południowej Arabii zdobywała wiele miast. Zniechęceni brakiem wody, ogromem pustyni oraz spodziewanych bogactw wrócili do Egiptu. Nabatejczycy osiągnęli swój cel. Oktawian August dowiadując się o niegościnności krainy zrezygnował z planów podboju. Strabon obarczył za te niepowodzenia Syllajosa (XVI, 4, 23).

Na północy ponownie doszło do konfliktu z Herodem Wielkim. Poszło o masyw górski Auranitis (Hauran). Cesarz Oktawian August podarował ten teren Herodowi. Nabatejczycy, kupując Auranitis od Zenodora, rościli prawa do tych ziem, to na drodze prawnej lub militarnej. Herod odpierał skutecznie ich ataki.

Minister Syllajos, w wyniku nieudanego mariażu z siostrą Heroda, postanowił popierać mieszkańców Trachonitis w ich buncie przeciw Judei. Bunt uśmierzono, ale ok. 40 osób uciekło do Syllajosa, który dał im twierdzę, z której pustoszyli Judeę i Celesyrię. Król Judei postanowił zwrócić się z prośbą do Rzymian o ukaranie buntowników, zwrot 60 talentów, które pożyczył Obodasowi III. Dowódcy rzymscy kazali Nabatejczykom zwrócić pieniądze Herodowi w ciągu trzydziestu dni oraz dokonać wymiany zbiegów. Po odmowie Syllajosa, doszło do wojny. Herod zdobył twierdzę Repta, gdzie przebywali buntownicy. W drodze powrotnej został zaatakowany przez Nabatejczyków. Herod zwyciężył ich zdecydowanie w bitwie. Syllajos poskarżył się cesarzowi Augustowi. Opowiadał jak Arabia została splądrowana przez wojsko Heroda oraz jak Obodas III nie mógł stawić czoła w tej wojnie z powodu jego nieobecności i braku wojska. Cesarz stracił z tego powodu zaufanie do Heroda, jemu samemu w liście nakazał zaprzestać tych działań.

Czasy Aretasa IV Filopatrisa

Po śmierci króla Obodasa III następcą został syn Aretas IV (9 p.n.e.-40 n.e.) Syllajos, faktyczny władca, wykorzystując przyjaźń z cesarzem oczernił nowego króla przed nim. Aretas IV musiał szukać pomocy u Heroda Wielkiego w walce ze wspólnym wrogiem. Przekonali oni cesarza, przez pośrednictwo posłów, że został on oszukany przez Syllajosa, co do sytuacji w Arabii i Judei. August skazał Syllajosa na śmierć i pojednał się z królem judejskim. Dla Aretasa nie był łaskawy za to, że nie poprosił go o zgodę o tron nabatejski. Po wielkich wahaniach cesarz uznał go, jako króla. W r. 4 p.n.e. Aretas IV udzielił pomocy Rzymianom w stłumieniu buntów żydowskich po śmierci Heroda Wielkiego, przeznaczając znaczną część swojej armii. Przez następne trzydzieści lat źródła milczą na temat Nabatejczyków. Ok. r. 27 n.e. Aretas IV, chcąć poprawić stosunki z Judejczykami, wydał córkę Phasaelis za Heroda Antypasa, tetrarchę Perei i Galilei. Antypas obiecał Herodiadzie, że odsunie żonę, gdy ona wyjdzie za niego. Dla teścia była to hańba. Doszło do wojny. Tetrarcha poskarżył się cesarzowi Tyberiuszowi, który rozkazał wszcząć wojnę z Aretasem. Śmierć cesarza pokrzyżowała jednak te plany.

Nabatea za Aretasa IV osiągneło największy obszar: na południu północna część Hidżazu (powyżej Hegry), na zachodzie Półwysep Synaj, a na północy Hauran. 2 List do Koryntian wspomina o namiestniku króla Aretasa w Damaszku.

Ostatnie lata niepodległości

Za panowania Malichusa II (40-70) nadal trwał okres pokoju i dobrobytu królestwa. Nabatejczycy, prowadząc handel, starali się nie mieszać w sprawy sąsiadów. Byli zainteresowani stabilną polityką w regionie pomiędzy południową Arabią a Morzem Śródziemnym. Gdy w roku 66 wybuchło powstanie w Judei przeciwko Rzymianom, Malichus II wsparł Tytusa w uśmierzeniu buntu. Król dostarczył tysiąc jeźdźców i 5 tys. żołnierzy pieszych. Wzięli oni udział w zniszczeniu Jerozolimy, stolicy Judei w 70 roku.

Rabel II Soter (70-106) był ostatnim królem nabatejskim. Doceniając walory strategiczne miasta Bostra, przeniósł do niej stolicę z Petry. Po jego śmierci w 106 r. Trajan, cesarz rzymski, postanowił anektować Nabateę. Korneliusz Palma, gubernator Syrii, najechał, praktycznie bez oporu, ziemie Nabatejczyków oraz zajął je. Po śmierci Rabela II pretensje do tronu zgłaszał Malichus III.

Czasy rzymskie

Prowincja rzymska Arabia, utworzona z ziem królestwa Nabatejczyków.

Szlaki handlowe Nabatatejczyków.

22 marca 106 r. Nabatea została oficjalnie włączona do Imperium Rzymskiego, tworząc prowincję Arabia ze stolicą w Bostrze. W stolicy stacjonował III legion cyrenajski. W 114 r. Petra otrzymała tytuł metropolii. W 130 r. odwiedził ją cesarz Hadrian. Kazał przebudować centrum miasta i nadać jej charakter rzymski. Otrzymała tytuł Augustocolonia Antoniana Hadriana Metropolis. W III w. doszło do podziału prowincji. Północna część zachowała dawną nazwę, a południowa na południe od Wadi el-Hesa z Petrą została włączona do prowincji Palestyny zwanej teraz Palestina Tertia. Za panowania Konstantyna Wielkiego ziemie Nabatejczyków stały się częścią Cesarstwa Wschodniorzymskiego. W Petrze rezydował biskup chrześcijański. W VII w. Nabatejczycy zostali podbici przez Arabów i ulegli w większości arabizacji i islamizacji.

19 maja 363 r. w Petrze zatrzęsła się ziemia. Pomimo wielu zniszczeń miasto nadal było zamieszkiwane. W wieku VII i VIII doszło do serii trzęsień ziemi. Z tego powodu doszło zapewne do upadku miasta i jej stopniowego wyludnienia.

czytaj dalej: [2], [3]