Ten artykuł dotyczy szacha Iranu. Zapoznaj się również z: artykuł o królu Afganistanu.

Nadir Szah (pers.: نادر شاه) (Nadir Qoli Beg (pers.: نادر قلی بیگ), także Tahmasp-Qoli Khan (pers.: تهماسپ قلی خان) lub Nadir Szah Afszar (pers.: نادر شاه افشار))

(22 października 1688 – 19 czerwca 1747) rządził jako Szach Iranu w latach 1736 – 1747 i był założycielem dynastii Afszarydów. Niektórzy historycy nazywają go ze względu na jego geniusz militarny perskim Napoleonem albo drugim Aleksandrem Macedońskim. Utworzył wielkie irańskie imperium z granicami od rzeki Indus w Pakistanie po góry Kaukaz na północy i Indie na wschodzie.

Zyskał rozgłos jako wojskowy dowódca podczas afgańskiej okupacji Iranu w latach 20. XVIII wieku. Działając w imieniu pobitych Safawidów, wyparł w 1729 Afgańczyków, a w 1732 stał się regentem państwa. W następnym roku zmusił Turków do wycofania się z Mezopotamii, którą opanowali wykorzystując kłopoty Iranu z Afgańczykami. Następnie zmusił wojska rosyjskie do wycofania się z zajmowanych przez siebie obszarów Iranu. W roku 1736 zasiadł na tronie Iranu jako Nadir Szach. Około roku 1738 podbił Afganistan, a w 1739 dokonał najazdu północnych Indii, zdobywając m.in. Delhi, stolicę Imperium Mogołów. Wkrótce rozszerzył swe panowanie na zachodni Turkiestan. Zwycięstwa Nadir Szacha uczyniły z niego najpotężniejszego władcę na środkowym wschodzie. Imperium to legło w gruzach tuż po jego śmierci w 1747, kiedy to został zamordowany. W czasie jego rządów dokonywano masowych mordów na podbitej ludności cywilnej, szczególnie niemuzułmańskiej.

Wczesne lata

Portret Nadir Szacha namalowany przez Jonasa Hanwaya

Urodził się w Dastgerd w prowincji Chorasan we wschodnim Iranie. Jego ojciec, biedny rolnik, zmarł gdy Nadir był jeszcze dzieckiem. Legendy mówią, że Nadir i jego matka zostali uprowadzeni w niewolę przez grasujące w tamtych rejonach plemiona uzbeckie lub turkmeńskie, lecz Nadir zdołał im uciec. Gdy był jeszcze chłopcem dołączył do jednej z band rozbójniczych i wkrótce stał się jej przywódcą. Później znalazł opiekę w mającym swe siedziby w północno-zachodnim Iranie tureckim plemieniu Afszarów, i pod patronatem przywódców plemienia, awansował stając się z biegiem czasu potężnym dowódcą wojskowym.