Nadwórna - Polski Serwis Naukowy

Na mapach: 48°38′05″N 24°34′06″E / 48.63472, 24.56833

Przedwojenny herb

Nadwórna (ukr. Надвірна Nadwirna) – miasto na Ukrainie, stolica rejonu w obwodzie iwanofrankowskim. 20,0 tys. mieszkańców (szacunek na 2006). W II Rzeczypospolitej stolica powiatu w województwie stanisławowskim.

Historia

Od roku 1591 prawa miejskie. Przez okres XVI-XVIII wieku pozostawała własnością Kuropatwów. Nazwa 'Nadwórna' pochodzi prawdopodobnie od osadzonej tutaj ludności służebnej obsługującej dwór zamku w Pniowie gdzie zachowały się ruiny murów, baszty oraz brama wjazdowa. Tutejszy pniowski zamek wzniósł w II poł. XVI wieku stolnik halicki, Paweł Kuropatwa, jako rezydencję dla swojej rodziny. Zamek, choć nadwątlony przez okolicznych zbójników Hrynia Kardasza w 1621 r., oparł się Kozakom Chmielnickiego w 1648 r. oraz wojskom tureckim w 1676 r. W XVIII w. opuszczony, stopniowo popadł w ruinę. Obecnie pozostałe ruiny zamku ulegają dalszej degradacji, w czerwcu 2010 r. zawaliła się kolejna z baszt kątowych. Zamek pniowski miał ponoć podziemne połączenie z Nadwórną.

Powiat nadwórniański - powiat województwa stanisławowskiego II Rzeczypospolitej. Jego siedzibą było miasto Nadwórna. 1 kwietnia 1932 r. zlikwidowano powiat bohorodczański włączając gminy: Rabcze, Bogrówka, Dźwiniacz, Grabowiec, Jabłonka, Kosmacz, Kryczka, Krzywiec, Majdan, Manasterczany, Maniawa, Markowa, Porohy, Przysłup, Rakowiec, Rosulna, Sołotwina, Starunia, Zarzecze, Żuraki do powiatu nadwórniańskiego . 1 sierpnia 1934 r. dokonano nowego podziału powiatu na gminy wiejskie .
Aquarium i Muzeum Przyrodnicze w Krakowie (dawniej Muzeum Przyrodnicze Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN) – akwarium z siedzibą w Krakowie przy ul. św. Sebastiana 9. Znajduje się tutaj spreparowany, zachowany w idealnym stanie, prehistoryczny nosorożec włochaty, jedyny na całym świecie zachowany w całości okaz tego wymarłego ponad 12 tys. lat temu zwierzęcia.

Hrabia Ignacy Cetner (1728-1800) założył pod Nadwórną plantację tytoniu i eksploatował złoża solne, oraz sprowadził kolonistów niemieckich. W XIX wieku powstała linia kolejowa łącząca Worochtę - Delatyn - Kołomyję oraz Lwów - Stanisławów - Czerniowce. Wydarzenia te spowodowały znaczny rozwój miasta.

W okolicznej wsi Starunia w 1929 odkryto w pokładach wosku ziemnego (ozokerytu) zachowanego niemal w całości nosorożca włochatego, to unikatowe, jedyne tego typu znalezisko na świecie jest obecnie przechowywane w Krakowskim Muzeum Przyrodniczym. Ogółem w okresie od 1907 do 1932 r. na terenie wsi znaleziono pozostałości czterech nosorożców i jednego mamuta. Mamut, oraz pierwszy z wydobytych nosorożców włochatych po wojnie wraz z innymi bezcennymi trofeami z dawnego polskiego Muzeum Przyrodniczym im. Dzieduszyckich we Lwowie zostały zagrabione i pozostały we Lwowie (gdzie zostały pierwotnie złożone) i znajdują się tam do dnia dzisiejszego (mamut jako główny eksponat).

Huculi – grupa etniczna ukraińskich górali mieszanego pochodzenia rusińskiego i wołoskiego, zamieszkujący ukraińską i rumuńską część Karpat Wschodnich – Gorgany, Czarnohorę, Świdowiec, Karpaty Marmaroskie, Połoniny Hryniawskie i Beskidy Pokucko-Bukowińskie. Obok Bojków, z którymi sąsiadują od zachodu, i Łemków, jest to jedna z trzech głównych grup rusińskich górali mieszkających we wschodniej części łuku karpackiego. Określenie "Huculi" upowszechniło się w XIX wieku.
Obóz koncentracyjny - miejsce przetrzymywania, zwykle bez wyroku sądu, dużej liczby osób uznawanych z różnych powodów za niewygodne dla władz. Służyć może różnym celom: od miejsca czasowego odosobnienia osób, wobec których zostaną podjęte później inne decyzje, poprzez obóz pracy przymusowej, czyli de facto niewolniczej, aż po miejsce fizycznej eksterminacji.

Osobny artykuł: Nosorożec włochaty ze Staruni.

Nadwórna była celem taktycznym II Brygady Legionów Polskich podczas Bitwy pod Rafajłową. W zimie 1914 roku nowo sformowana polska brygada stawiała czoła armii carskiej, która po pokonaniu Austriaków planowała przełęczami karpackimi ruszyć na Węgry. Ramie w ramię z Polakami stanęli do walki także i miejscowi Huculi – oddział kapitana Edwarda Szerauca, który stanowił zalążek późniejszego 49 Huculskiego Pułku Strzelców.

Aleksander Zbigniew Szumański (ur. 12 listopada 1931 we Lwowie) – polski poeta, krytyk literacki, niezależny publicysta, korespondent polonijnej prasy amerykańskiej, członek Związku Literatów Polskich i Związku Piłsudczyków oddział małopolski.
Nosorożec włochaty (†Coelodonta antiquitatis) - wymarły, ssak nieparzystokopytny z rodziny nosorożców, żyjący w plejstocenie, od 500.000 lat temu należał do plejstocenskiej megafauny. Egzystował w północnych stepach Eurazji.

W czerwcu 1941 część więźniów NKWD została z nadwórniańskiego więzienia wyprowadzona do pobliskiej Bystrzycy Nadworniańskiej, gdzie nad rzeką Bystrzycą zamordowano około osiemdziesięciu osób, w tym kobiety i dzieci. Ofiary zabijano uderzeniem kolby karabinu w potylicę. Zwłoki ofiar odkopano w lipcu 1941.

Miasto zostało zdobyte przez wojska radzieckie 26 lipca 1944.

Prudnik (niem. Neustadt in Oberschlesien, wcześniej do 1708 Polnisch Neustadt, cz. Prudník, łac. Neostadium) – miasto w woj. opolskim, w powiecie prudnickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Prudnik. Od 1950 miasto administracyjnie należy do woj. opolskiego.
Zygmunt Antkowiak (ur. 8 kwietnia 1929 w Nadwórnej, zm. 12 września 1996) – historyk (dr nauk historycznych), polonista i dziennikarz, kierownik działu miejskiego wrocławskiej prasy ("Słowa Polskiego", potem "Wieczoru Wrocławia"), autor książek o tematyce wrocławskiej. Działacz Towarzystwa Miłośników Wrocławia i Komisji Nazewnictwa Ulic.

W wyniku włączenia południowo-wschodnich województw polskich do Ukraińskiej SRR polscy mieszkańcy Nadwórnej zostali przymusowo wysiedleni ze swoich majątków i przesiedleni głównie do Prudnika i jego okolic na Górnym Śląsku, oraz częściowo do Opola.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)