Nadwrażliwość - Polski Serwis Naukowy

Nadwrażliwość – nieprawidłowa reakcja uczulonego wcześniej organizmu na powtórne zetknięcie z antygenem. W jej wyniku może dochodzić do bardzo silnej odpowiedzi, zarówno typu komórkowego, jak i humoralnego, a w krańcowych wypadkach nawet do niszczenia własnych komórek.

Wyróżnia się 4 typy reakcji nadwrażliwości według Coombsa:

Alergia (popularnie stosowane synonimy uczulenie, nadwrażliwość) – patologiczna, jakościowo zmieniona odpowiedź tkanek na alergen, polegająca na reakcji immunologicznej związanej z powstaniem swoistych przeciwciał, które po związaniu z antygenem doprowadzają do uwolnienia różnych substancji – mediatorów stanu zapalnego. Może się objawiać łagodnie, jak w przypadku kataru czy łzawienia, aż po zagrażający życiu wstrząs anafilaktyczny i śmierć.

Cytotoksyczność komórkowa zależna od przeciwciał (ang. Antibody-Dependent Cell Cytotoxicity, ADCC) – proces, w którym komórka docelowa jest zabijana przez komórkę NK.

Typ I (anafilaktyczny)

Osobny artykuł: Alergia.

Typ II (cytotoksyczny)

Zależny jest przede wszystkim od przeciwciał klasy IgM i IgG. Uszkodzenie tkanek jest wynikiem zabijania komórek obcych lub komórek posiadających na powierzchni nowe antygeny (np. po przebyciu infekcji bakteryjnej lub wirusowej fragmenty struktur tych drobnoustrojów pozostają w organizmie, są następnie opsonizowane, co może prowadzić do uszkodzenia narządów).

Odczyn antyglobulinowy Coombsa – technika immunologiczna, umożliwiająca wykrywanie niekompletnych (jednowartościowych) przeciwciał. Obok innych metod laboratoryjnych (OWD, odczyn aglutynacji) może służyć między innymi do diagnostyki bardzo groźnych chorób zwierząt i ludzi: brucelozy i listeriozy.

Miastenia (miastenia rzekomoporaźna, choroba Erba-Goldflama, łac. myasthenia gravis, ang. myasthenia gravis) – nabyta, przewlekła choroba, charakteryzująca się nużliwością (szybkim zmęczeniem i osłabieniem) mięśni szkieletowych. Przyczyną miastenii jest proces autoimmunologiczny, skierowany przeciwko receptorom acetylocholinowym.

Wyróżniamy następujące mechanizmy uszkadzania tkanek:

Cytotoksyczność komórkowa zależna od przeciwciał – ADCC

Działanie dopełniacza poprzez utworzenie kompleksu atakującego błonę

Prawdopodobnie na nadwrażliwość typu II ma też wpływ cytotoksyczność limfocytów Tc, komórek NK i makrofagów

Przykłady nadwrażliwości typu II:

Trąd, z łac. również lepra - jedna z najdłużej towarzyszących człowiekowi zakaźnych chorób skóry i nerwów. Wywoływana jest przez prątki Mycobacterium leprae, bakterię odkrytą w 1873 roku przez norweskiego naukowca Armauera Hansena. Występuje w dwóch postaciach: lepromatycznej (lepra lepromatose tuberosa) i tuberkuloidowej (lepra tuberculoides). Odmiana lepromatyczna jest zaraźliwa, a jej objawy to guzowate krosty podobne do występujących w innych infekcjach i alergiach. Postać tuberkuloidowa jest mniej zaraźliwa, ale bardziej groźna dla samego zarażonego, początkowo pojawiają się plamy na skórze, stopniowo utrata czucia, szczególnie w palcach nóg i rąk, nieleczona prowadzi do zwyrodnień i utraty tkanki.

Nadwrażliwość kontaktowa - nadwrażliwość na różne substancje kontaktujące ze skórą i błonami śluzowymi (metale i ich stopy, lateks, leki, żywice, rozpuszczalniki oraz materiały takie jak jedwab, wełna, skóra, substancje pochodzenia roślinnego, kosmetyki).

reakcja poprzetoczeniowa

anemia hemolityczna z dodatnim odczynem Coombsa

lekopochodne cytopenie

choroba hemolityczna noworodków

miastenia

zespół Goodpasture'a

pęcherzyca zwykła

zapalenie tarczycy Hashimoto

choroba Gravesa-Basedowa

przewlekła pokrzywka

Typ III (kompleksów immunologicznych)

Jest to reakcja z udziałem kompleksów immunologicznych antygen-przeciwciało. Uczestniczą tu IgG i IgM, rzadziej IgE i IgA.

Choroba Gravesa-Basedowa, choroba Basedowa (łac. struma diffusa toxica) - schorzenie autoimmunologiczne o podłożu genetycznym, które najczęściej objawia się nadczynnością tarczycy. Charakterystyczną cechą jest obecność przeciwciał anty-TSHR (skierowanych przeciwko receptorom dla TSH).

Immunoglobuliny M (IgM) – gamma globuliny produkowane przez plazmocyty. Stanowią klasę przeciwciał zawierających łańcuch ciężki o wzorze domen: VH + CH1 + CH2 + CH3 + CH4 + ogon (przeciwciała te nie zawierają regionu zawiasowego).

choroba posurowicza

reakcja Arthusa

reumatoidalne zapalenie stawów

toczeń rumieniowaty układowy

paciorkowcowe kłębuszkowe zapalenie nerek

guzkowe zapalenie tętnic

zewnątrzpochodne alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych: płuco farmera, płuco hodowcy pieczarek, płuco hodowcy gołębi

przewlekłe kłębuszkowe zapalenie nerek w przebiegu tocznia rumieniowatego

Typ IV (komórkowy)

Występuje tu przewaga reakcji komórkowej z udziałem limfocytów T

Nadwrażliwość zębiny - dolegliwość stomatologiczna objawiająca się bólem zębów pod wpływem bodźców termicznych (niskiej lub wysokiej temperatury), czynników chemicznych (substancje o kwaśnym pH), bodźców osmotycznych (duże stężenie, np. cukru lub soli w jamie ustnej), urazów mechanicznych (np. używanie zbyt twardej, nadmierny nacisk na zęby w trakcie szczotkowania). Powodem nadwrażliwości odpowiedzialne są odsłonięte kanaliki zębinowe. Zębina w naturalny sposób chroniona jest przez szkliwo i dziąsło. Jeżeli ta naturalna ochrona zostanie uszkodzona, to kanaliki zostają odsłonięte i wystawione na działanie bodźców, które powodują ból. Nadwrażliwość dotyczy najczęściej powierzchni policzkowych w okolicy szyjki zęba przedtrzonowego i kła.

Wyprysk kontaktowy inaczej kontaktowe zapalenie skóry - (łac. Contact dermatitis, Contact eczema) - występująca często postać wyprysku będąca skutkiem bezpośredniego kontaktu z alergenem, na który osoba wytworzyła uprzednio nadwrażliwość. Klinicznie wyróżniono dwie postacie choroby: wyprysk ostry (łac. contact dermatitis acuta, eczema acutum) oraz wyprysk przewlekły (łac. contact dermatitis chronica, eczema chronicum).

nadwrażliwość kontaktowa

wyprysk kontaktowy alergiczny

wyprysk kontaktowy niealergiczny

nadwrażliwość ziarniniakowa – w nacieku komórkowym występują bardzo charakterystyczne komórki nabłonkowate (makrofagi aktywowane w warunkach przewlekłej stymulacji cytokinami) i komórki olbrzymie (komórki nabłonkowate połączone w wielojądrowe komórki typu Langhansa lub komórki olbrzymie typu dookoła ciała obcego):

trąd (postać tuberkuloidowa)

gruźlica

sarkoidoza

choroba Leśniowskiego-Crohna

odczyn tuberkulinowy

przewlekłe odrzucanie przeszczepu allogeniczengo

reakcja odrzucania gospodarza

Cecha wspólna: długotrwale utrzymujący się patogen, czyli długotrwały bodziec antygenowy.

Nadwrażliwość pokarmowa (dawniej niepożądane reakcje po spożyciu pokarmu) – nieprawidłowa reakcja organizmu na pokarmy, które dla zdrowych osób są nieszkodliwe.

Guzkowe zapalenie tętnic, choroba Kussmaula, choroba Kussmaula-Maiera (łac. Polyarteritis nodosa, periarteritis nodosa, ang. Polyarteritis nodosa) – zaliczana do grupy kolagenoz choroba o nieznanej etiologii, w której obrazie dominuje martwicze zapalenie tętnic o średnim i małym kalibrze, nieobejmujące jednak tęczniczek, żyłek i włośniczek oraz nie wywołująca kłębuszkowego zapalenia nerek. Choroba została opisana po raz pierwszy przez Kussmaula i Maiera w 1866.

Typ V

Jest to dodatkowy typ nadwrażliwości, który jest czasem (często w Wielkiej Brytanii), stosowany jako rozróżnienie od typu II.

Cechą charakterystyczną typu V jest fakt, że przeciwciała zamiast wiązać się do składników powierzchniowych komórki, rozpoznają i wiążą się z receptorami na jej powierzchni, co albo zapobiega przenoszeniu ligandu na receptor lub naśladuje ten ligand, zaburzając w ten sposób sygnalizację komórki.

Kompleks atakujący błonę (ang. Membrane Attack Complex, MAC) jest strukturą białkową powstającą w końcowym etapie aktywacji dopełniacza. Uczestniczy w jednym z ważnych mechanizmów nieswoistej odpowiedzi immunologicznej. W wyniku jego działania dochodzi do lizy (śmierci) komórki.

Gruźlica (łac. tuberculosis, TB – tubercule bacillus) – powszechna i potencjalnie śmiertelna choroba zakaźna, wywoływana przez prątka gruźlicy (Mycobacterium tuberculosis). Gruźlica dotyczy najczęściej płuc (gruźlica płucna) lecz również może atakować ośrodkowy układ nerwowy, układ limfatyczny, naczynia krwionośne, układ kostno-stawowy, moczowo-płciowy oraz skórę. Inne mykobakterie takie jak Mycobacterium bovis, Mycobacterium africanum, Mycobacterium canetti czy Mycobacterium microti wywołują choroby zwane mykobakteriozami i z reguły nie infekują zdrowych osób dorosłych, natomiast są często spotykane u osób z upośledzeniem odporności np. w przebiegu AIDS.

Kliniczne przykłady:

Choroba Gravesa-Basedowa

Miastenia

Przypisy

Gell PGH, Coombs RRA, eds. Clinical Aspects of Immunology. 1st ed. Oxford, England: Blackwell; 1963.

Zobacz też

nadwrażliwość zębiny

nietolerancja pokarmowa

Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.

Choroba Leśniowskiego-Crohna (łac. morbus Leśniowski-Crohn, morbus Crohn, ileitis terminalis, ileitis regionalis, skrót: "ChL-C") – zapalna choroba jelita o niewyjaśnionej etiologii, zaliczana do grupy nieswoistych zapaleń jelit (IBD). Opisana została po raz pierwszy przez polskiego lekarza Antoniego Leśniowskiego w 1904 roku, dokładniejszego opisu dostarczył Burrill Bernard Crohn ze współpracownikami w 1932 roku. Stąd też znana jest powszechnie w innych krajach jako choroba Crohna. Jest to przewlekły, nieswoisty proces zapalny ściany przewodu pokarmowego. Może dotyczyć każdego jego odcinka, lecz najczęściej lokalizuje się w końcowej części jelita cienkiego oraz początkowej jelita grubego. Z tego względu dawniej określane także jako ileitis terminalis.

Robert Royston Amos ("Robin") Coombs (ur. 9 stycznia 1921, zm. 25 stycznia 2006) – angielski lekarz i immunolog, współodkrywca testu Coombsa w 1945 roku używanego do wykrywania przeciwciał, m.in. w konflikcie serologicznym.