Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej

Nagroda na rzecz Nauki Polskiej – polska nagroda naukowa przyznawana od marca 1992 przez Radę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w następujących dziedzinach:

nauki humanistyczne i społeczne,

nauki przyrodnicze i medyczne,

nauki ścisłe,

nauki techniczne.

Nazywana polskim Noblem, jest przyznawana polskim uczonym za osiągnięcia i odkrycia naukowe, które stanowią istotny wkład w życie duchowe i postęp cywilizacyjny Polski oraz zapewniają Polsce miejsce w nauce światowej.

Era mezozoiczna, mezozoik – era która rozpoczęła się od wielkiego wymierania pod koniec permu, a skończyła zagładą wielkich gadów, pod koniec kredy (patrz tabelka), znanego jako wymieranie kredowe. Era mezozoiczna trwała dwa razy krócej niż paleozoiczna, bo tylko 170 milionów lat. Dzieli się ją na trzy okresy: trias, jurę i kredę.

Cząsteczka, inaczej molekuła – obojętne elektrycznie indywiduum chemiczne, złożone z więcej niż jednego atomu, które są ze sobą trwale połączone wiązaniami chemicznymi.

Nagrodę w 2007 roku stanowiły: 200 000 zł (równowartość około 75 000 dolarów amerykańskich) i statuetka, zaprojektowana przez R. Kozłowskiego.

1992

nauki ścisłe

Aleksander Wolszczan (Pennsylvania State University, Departament of Astronomy and Astrophysics) za odkrycie pierwszego pozasłonecznego układu planetarnego

nauki humanistyczne i społeczne

Marian Biskup (Pracownia Zakładu Historii Pomorza Polskiej Akademii Nauk (PAN)) za pracę zatytułowaną Wojna Pruska, czyli walka Polski z zakonem krzyżackim z lat 1519-1521

nauki przyrodnicze i medyczne

Ewa Kamler (Polskie Towarzystwo Hydrobiologiczne) za pracę zatytułowaną Early Life History of Fish wydaną w Londynie przez wydawnictwo Chapman and Hall

nauki techniczne

nagrody nie przyznano

1993

nauki ścisłe

Stanisław Woronowicz (Uniwersytet Warszawski – Katedra Metod Matematycznych Fizyki) za prace dotyczące grup kwantowych i ich związków z C* algebrami

nauki humanistyczne i społeczne

nagrody nie przyznano

nauki przyrodnicze i medyczne

Wiesław Wiktor Jędrzejczak (Centralny Szpital Kliniczny WAM w Warszawie) za cykl prac na temat molekularnych i komórkowych mechanizmów powstawania komórek krwi

nauki techniczne

Kazimierz Sobczyk (Instytut Podstawowych Problemów Techniki PAN) za prace z zakresu dynamiki stochastycznej układów i materiałów konstrukcyjnych

1994

nauki ścisłe

Zbigniew Grabowski (Instytut Chemii Fizycznej PAN) za opracowanie nowych metod generowania cząsteczek w stanach charakteryzujących się silnym przemieszczeniem ładunku elektronowego w cząsteczce

nauki humanistyczne i społeczne

Roman Aftanazy (Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum) za jedenastotomowe dzieło pod łącznym tytułem Materiały do dziejów rezydencji

nauki przyrodnicze i medyczne

Krzysztof Selmaj (Akademia Medyczna w Łodzi) za badania dotyczące nowych mechanizmów immunologicznych w autoimmunologicznych chorobach układu nerwowego, ze szczególnym uwzględnieniem stwardnienia rozsianego

nauki techniczne

nagrody nie przyznano

1995

nauki ścisłe

Adam Sobiczewski (Instytut Problemów Jądrowych im. Andrzeja Sołtana) za prace, w których zostało przewidziane istnienie nieoczekiwanie bardzo stabilnych jąder atomowych najcięższych pierwiastków, potwierdzone doświadczalnie w połowie 1993 r.

nauki humanistyczne i społeczne

Teresa Michałowska (Instytut Badań Literackich PAN) za fundamentalne dzieło historyczno-literackie pt. Średniowiecze (1995) ukazujące nowy obraz piśmiennictwa polskojęzycznego i łacińskiego w kulturze polskiej pierwszej połowy naszego tysiąclecia

nauki przyrodnicze i medyczne

Stanisław Konturek (Instytut Fizjologii Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego) za cykl prac nad rolą lokalnego przepływu krwi w śluzówce żołądka i dwunastnicy w funkcji cytoprotekcyjnej śluzówki tzn. w fizjologicznym mechanizmie ochrony przed owrzodzeniem żołądka i dwunastnicy

nauki techniczne

Maksymilian Pluta (Instytut Optyki Stosowanej) za trzytomowe dzieło pt. Advanced Light Microscopy (Zaawansowana mikroskopia świetlna), zawierające pionierskie koncepcje z zakresu mikroskopii fazowo-kontrastowej, interferencyjnej, polaryzacyjnej mikrointerferometrii, wykorzystywane w konstrukcji przyrządów optycznych

1996

nauki ścisłe

Bohdan Paczyński (Uniwersytet Princeton – USA) za odkrycie nowej metody wykrywania obiektów kosmicznych i wyznaczania ich masy poprzez mikrosoczewkowanie grawitacyjne

nauki humanistyczne i społeczne

Jerzy Gadomski (Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego) za fundamentalne trzytomowe dzieło pt. Gotyckie malarstwo tablicowe Małopolski

nauki przyrodnicze i medyczne

Aleksander Koj (Instytut Biologii Molekularnej Uniwersytetu Jagiellońskiego) za prace dotyczące regulacji syntezy białek ostrej fazy

nauki techniczne

nagrody nie przyznano

1997

nauki ścisłe

Tomasz Łuczak (Uniwersytet im. A. Mickiewicza (UAM) – Wydział Matematyki i Informatyki, Poznań) za prace nad teorią losowych struktur dyskretnych

nauki humanistyczne i społeczne

Andrzej Paczkowski (Instytut Studiów Politycznych PAN w Warszawie) za książkę Pół wieku dziejów Polski 1939-1989

nauki przyrodnicze i medyczne

Ryszard Gryglewski (Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego) za cykl badań nad regulacją tromborezystencji

nauki techniczne

Antoni Rogalski (Wojskowa Akademia Techniczna – Instytut Fizyki Technicznej w Warszawie) za prace nad detektorami promieniowania podczerwonego z wykorzystaniem potrójnych związków półprzewodnikowych

1998

nauki humanistyczne i społeczne

Janusz Sondel (Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego) za Słownik łacińsko-polski dla prawników i historyków – dzieło pomnażające wiedzę o łacińskich źródłach kultury duchowej Polaków

nauki przyrodnicze i medyczne

Andrzej Szczeklik (II Katedry Chorób Wewnętrznych Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego) za wykrycie mechanizmu przeciwzakrzepowego działania aspiryny oraz badania nad patogenezą i metodami leczenia astmy oskrzelowej indukowanej aspiryną

nauki ścisłe

Lechosław Latos-Grażyński (Wydział Chemii Uniwersytetu Wrocławskiego) za badania nad porfirynami i metaloporfirynami o szczególnej strukturze molekularnej i elektronowej

nauki techniczne

Leszek Stoch (Wydział Inżynierii Materiałowej i Ceramiki Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie) za wyjaśnienie zjawiska wielostadialnej krystalizacji materiałów szklistych i opracowanie na tej podstawie niekonwencjonalnych szkieł do zastosowań proekologicznych

1999

nauki ścisłe

nagrody nie przyznano

nauki humanistyczne i społeczne

Mieczysław Tomaszewski (Akademia Muzyczna w Krakowie) za dzieło Chopin. Człowiek, dzieło, rezonans, stanowiące nową, oryginalną syntezę wiedzy o tym kompozytorze

nauki przyrodnicze i medyczne

Maciej Żylicz (Międzyuczelniany Wydział Biotechnologii Uniwersytetu Gdańskiego i Akademii Medycznej w Gdańsku) za badania nad białkami regulatorowymi w systemie obrony komórki przed skutkami zmian środowiska zewnętrznego

nauki techniczne

Zdzisław Kowalczuk (Wydział Elektroniki, Telekomunikacji i Informatyki Politechniki Gdańskiej) za badania w zakresie automatyki, dotyczące projektowania adaptacyjnych układów sterowania procesami czasu ciągłego

2000

nauki ścisłe

Bogumił Jeziorski (Wydział Chemii Uniwersytetu Warszawskiego) za stworzenie nowego formalizmu dokładnych kwantowych obliczeń oddziaływań międzyatomowych i międzymolekularnych

nauki humanistyczne i społeczne

Jan Strelau (Wydział Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego) za stworzenie oryginalnej psychologicznej regulacyjnej teorii temperamentu, a szczególnie za dzieło Temperament. A Psychological Perspective (1998)

nauki przyrodnicze i medyczne

Leszek Kaczmarek (Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego PAN) za prace poświęcone wpływowi różnych bodźców na ekspresję genów w wybranych strukturach mózgu ssaków

nauki techniczne

Jan Węglarz (Instytut Informatyki Politechniki Poznańskiej) za rozwijanie metod projektowania informatycznych systemów zarządzania i sterowania produkcją, wykorzystujących szeregowanie dyskretno – ciągłe

2001

nauki ścisłe

Ludomir Newelski (Instytut Matematyczny Uniwersytetu Wrocławskiego) za prace w dziedzinie logiki matematycznej stanowiące przełom w teorii modeli oraz w algebrze

nauki humanistyczne i społeczne

Stefan Swieżawski (emerytowany profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego) za dzieło pt. Dzieje europejskiej filozofii klasycznej, stanowiące doniosły wkład w badania nad przemianami europejskiej myśli filozoficznej antyku i średniowiecza

nauki przyrodnicze i medyczne

Zbigniew Gliwicz (Wydział Biologii Uniwersytetu Warszawskiego) za wykazanie roli drapieżnictwa w kształtowaniu historii życia i zachowań zwierząt

nauki techniczne

Michał Kleiber (Instytut Podstawowych Problemów Techniki PAN) za opracowanie nowych metod analizy i optymalizacji w nieliniowej termomechanice ciał odkształcalnych

2002

nauki ścisłe

Andrzej Udalski (Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Warszawskiego) za rewizję skali odległości we Wszechświecie i odkrycie wielu ciemnych obiektów towarzyszących gwiazdom

nauki humanistyczne i społeczne

Lech Leciejewicz (Instytut Archeologii i Etnologii PAN oraz Instytut Historyczny Uniwersytetu Wrocławskiego) za dzieło Nowa postać świata. Narodziny średniowiecznej cywilizacji europejskiej ukazujące nowatorski i oryginalny obraz cywilizacji europejskiej w jej wczesnośredniowiecznej fazie

nauki przyrodnicze i medyczne

Mariusz Jaskólski (Wydział Chemii UAM) za wyjaśnienie sposobu powstawania agregatów amyloidalnego białka ludzkiego – cystatyny C, przyczyniające się do zrozumienia mechanizmu niektórych schorzeń mózgu człowieka

nauki techniczne

Adam Proń (Wydział Chemiczny Politechniki Warszawskiej i Komisariat Energii Atomowej (CEA) w Grenoble) za wkład w badania nad polimerami przewodzącymi prąd elektryczny oraz otrzymywaniem przetwarzalnych polimerów przewodzących

2003

nauki ścisłe

Marek Pfützner (Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego) za doświadczalne potwierdzenie istnienia nowego rodzaju promieniotwórczości – rozpadu dwuprotonowego

nauki humanistyczne i społeczne

Jerzy Szacki (emerytowany profesor Uniwersytetu Warszawskiego) za fundamentalne dzieło Historia myśli socjologicznej, stanowiące całościowy i oryginalny wykład dziejów pojmowania zjawisk życia społecznego

nauki przyrodnicze i medyczne

Roman Kaliszan (Wydział Farmaceutyczny Akademii Medycznej w Gdańsku) za zastosowanie metod modelowania matematycznego oraz chromatografii do określania związku między strukturą chemiczną leków i ich właściwościami farmakologicznymi

nauki techniczne

nagrody nie przyznano

2004

nauki ścisłe

Wojciech Stec (Centrum Badań Molekularnych i Makromolekularnych PAN w Łodzi) za otrzymanie nowych biologicznie czynnych związków o dużym potencjale terapeutycznym za pomocą oryginalnej, opracowanej przez siebie metody syntezy tiofosforanowych analogów DNA

nauki humanistyczne i społeczne

Jadwiga Staniszkis (Instytut Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego) za badania będące próbą teorii i interpretacji procesów transformacji współczesnej Polski i świata, przedstawione w książkach Postkomunizm (2001) oraz Władza globalizacji (2003)

nauki przyrodnicze i medyczne

Janusz Limon (Katedra Biologii i Genetyki Akademii Medycznej w Gdańsku) za wybitny wkład w rozwój cytogenetycznych metod diagnozowania nowotworów złośliwych

nauki techniczne

Krzysztof Matyjaszewski (Wydział Chemii Carnegie Mellon University w USA oraz Centrum Badań Molekularnych i Makromolekularnych PAN) za odkrycie nowych metod kontrolowanej polimeryzacji rodnikowej i zastosowanie tych metod w przemyśle

2005

nauki ścisłe

nagrody nie przyznano

nauki humanistyczne i społeczne

Karol Myśliwiec (Zakład Archeologii Śródziemnomorskiej PAN w Warszawie) za odkrycie grobowca wezyra Merefnebefa w nekropoli w Sakkarze (Egipt) udokumentowane w monografii The Tomb of Merefnebef (2004)

nauki przyrodnicze i medyczne

Zofia Kielan-Jaworowska (emerytowana profesor w Instytucie Paleobiologii PAN w Warszawie) za twórczą syntezę badań nad mezozoiczną ewolucja ssaków przedstawioną w fundamentalnym dziele Mammals from the Age of Dinosaurus (2004)

nauki techniczne

Roman Słowiński (Instytut Informatyki Politechniki Poznańskiej) za opracowanie metodyki komputerowego wspomagania decyzji podejmowanych na podstawie niepełnych danych

2006

nauki ścisłe

Tomasz Dietl (Instytut Fizyki PAN) za opracowanie potwierdzonej w ostatnich latach teorii rozcieńczonych półprzewodników ferromagnetycznych oraz zademonstrowanie nowych metod sterowania magnesowaniem

nauki techniczne

Leon Gradoń (Wydział Inżynierii Chemicznej i Procesowej Politechniki Warszawskiej) za opracowanie teorii procesów powstawania i transportu aerozoli i mikrocząsteczek w gazach i cieczach oraz jej wykorzystanie w urządzeniach technicznych i medycznych

nauki humanistyczne i społeczne

Piotr Sztompka (Instytut Socjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego) za oryginalne opracowanie idei współczesnej socjologii, pozwalające zrozumieć wyznaczniki oraz dynamikę skomplikowanych zmian społeczeństw nowoczesnych, przedstawione m.in. w książkach Socjologia. Analiza społeczeństwa oraz Socjologia zmian społecznych

nauki przyrodnicze i medyczne

Mariusz Ratajczak (Katedra Immunologii Klinicznej i Transplantologii Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz University of Louisville, Kentucky, USA) za odkrycie w szpiku kostnym oraz krwi pępowinowej komórek funkcjonalnie przypominających macierzyste komórki zarodkowe

2007

Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews na temat Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej 2007

nauki ścisłe

Andrzej Sobolewski (Instytut Fizyki PAN w Warszawie) za wyjaśnienie fotostabilności materii biologicznej przez odkrycie nowego mechanizmu dezaktywacji bezpromienistej elektronowo wzbudzonych stanów DNA i białek

nauki techniczne

Andrzej Nowicki (Instytut Podstawowych Problemów Techniki PAN w Warszawie) za opracowanie podstaw teoretycznych i wdrożenie do produkcji ultrasonografów z obrazowaniem kolorowym przepływu krwi

nauki humanistyczne i społeczne

Karol Modzelewski (Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego) za badania nad historią powstawania tożsamości europejskiej, odkrywające znaczenie tradycji przedchrześcijańskiej i wielokulturowej dla współczesnego pojęcia Europy, przedstawione w dziele Barbarzyńska Europa

nauki przyrodnicze i medyczne

Włodzimierz Krzyżosiak (Instytut Chemii Bioorganicznej PAN w Poznaniu) za odkrycie mechanizmu selektywnego wyciszania informacji genetycznej, mogącej prowadzić do chorób neurodegeneracyjnych

2008

nauki ścisłe

Ryszard Horodecki (Instytut Fizyki Teoretycznej i Astrofizyki Uniwersytetu Gdańskiego) za wkład w stworzenie podstaw informatyki kwantowej

nauki techniczne

Andrzej Jajszczyk (Katedra Telekomunikacji Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie) za badania w zakresie teorii węzłów szybkich sieci telekomunikacyjnych, stanowiących podstawę budowy Internetu nowej generacji

nauki humanistyczne i społeczne

Stanisław Mossakowski (Instytut Sztuki PAN w Warszawie) za wszechstronną, interdyscyplinarną monografię dotyczącą Kaplicy Zygmuntowskiej – czołowego zabytku sztuki polskiego i włoskiego Renesansu

nauki przyrodnicze i medyczne

Jacek Oleksyn (Instytut Dendrologii PAN w Kórniku) za wkład w odkrycie uniwersalnych biogeograficznych zależności między cechami roślin, istotnych dla zrozumienia procesów ekologicznych w skali globalnej

2009

nauki ścisłe

Józef Barnaś (Instytut Fizyki Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza i Instytut Fizyki Molekularnej PAN w Poznaniu) za tworzenie teoretycznych podstaw spintroniki, a w szczególności za wyjaśnienie zjawiska gigantycznego magnetooporu

nauki techniczne

Bogdan Marciniec Wydział Chemii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza) za odkrycie nowych reakcji i nowych katalizatorów procesów prowadzących do wytwarzania materiałów krzemoorganicznych o znaczeniu przemysłowym

nauki humanistyczne i społeczne

Jerzy Strzelczyk Wydział Historyczny Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza) za rozprawę „Pióro w wątłych dłoniach”, pokazującą wkład twórczości intelektualnej kobiet w rozwój cywilizacji europejskiej od starożytności do przełomu X/XI wieku

nauki przyrodnicze i medyczne

Andrzej Koliński (Wydział Chemii Uniwersytetu Warszawskiego) za wkład w opracowanie i zastosowanie w praktyce metod przewidywania struktury przestrzennej białek

2010

Zobacz wiadomości w serwisie Wikinews:

Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej przyznane po raz dziewiętnasty

nauki humanistyczne i społeczne

Anna Wierzbicka Australian National University w Canberze za stworzenie teorii naturalnego metajęzyka semantycznego oraz odkrycie zbioru znaczeń elementarnych wspólnych dla wszystkich języków

nauki przyrodnicze i medyczne

Tomasz Guzik (Wydział Lekarski Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego) za wykazanie istotnego znaczenia układu odporności w mechanizmie powstawania nadciśnienia tętniczego

nauki ścisłe

Tadeusz Krygowski (Wydział Chemii Uniwersytetu Warszawskiego) za osiągnięcia w zakresie stworzenia metody ilościowego określania aromatyczności związków organicznych

2011

nauki humanistyczne i społeczne

Tomasz Giaro Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego za interdyscyplinarną analizę kategorii prawdy w doktrynach prawa od antyku do współczesności, otwierającą nowe perspektywy rozumienia prawa jako jednego z fundamentów cywilizacji europejskiej

nauki o życiu i o Ziemi

Jan Potempa Wydział Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego za scharakteryzowanie nowej rodziny proteinaz bakteryjnych oraz wykazanie ich roli w rozwoju chorób przyzębia

nauki matematyczno-fizyczne i inżynierskie

Maciej Lewenstein z Institut de Ciències Fotòniques w Castelldefels za dokonania w obszarze optyki kwantowej i fizyki ultrazimnych gazów

nauki chemiczne i o materiałach

Elżbieta Frąckowiak Wydziału Technologii Chemicznej Politechniki Poznańskiej za badania nad nowymi materiałami i kompozytami węglowymi i ich wykorzystanie do elektrochemicznego magazynowania i konwersji energii