Austriacki ruch narodowosocjalistyczny wywodził się z Niemieckiej Partii Robotniczej (Deutsche Arbeiterpartei, DAP), ugrupowania założonego w 1903, działającego wśród niemieckiej ludności Austro-Węgier, głównie na terenach późniejszej Austrii oraz Czech i Moraw, postulującego walkę w obronie niemieckich robotników, a od 1913 także głoszącego hasła antysemickie.

Upadek Austro-Węgier przyniósł podział DAP. Nastąpił on już w maju 1918 podczas zjazdu partii, powstała wówczas Niemiecka Narodowosocjalistyczna Partia Robotnicza Austrii (Deutsche Nationalsozialistische Arbeiterpartei Österreichs, DNSAPÖ), na której czele stanął Walter Riehl, wcześniej kierujący młodzieżówką DAP. Nawiązał on w 1920 współpracę z ruchami narodowosocjalistycznymi w Niemczech i Czechach, m.in. z Hitlerem, przejmując stamtąd wiele elementów programowych. W 1923 nadszedł kryzys w partii - Riehl ustąpił ze stanowiska, a ugrupowanie rozpadło się na kilka części (m.in. Związek Niemieckosocjalistyczny W. Riehla, grupa K. Schulza). Jedną z przyczyn kryzysu był też upadek puczu monachijskiego.

Odnowa ruchu narodowosocjalistycznego nastąpiła w 1926 - partię założono tym razem pod postacią austriackiej części niemieckiej NSDAP (Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotnicza - Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei). Została zorganizowana identycznie jak w każdym z landów niemieckich i podporządkowana niemieckiej centrali. Na jej czele stanęli jednak działacze (m.in. Alfred Eduard Frauenfeld, Arthur Seyss-Inquart), którzy pragnęli zachować pewną odrębność. Partia szybko się rozszerzała, przejmując członków Partii Wszechniemieckiej, Landbundu, a także narodowych skrzydeł Austriackiej Partii Chrześcijańsko-Społecznej i Heimwehry. W wyborach 1930 osiągnęła kilkuprocentowy wynik oraz ani jednego mandatu. Partia jednak rozbudowywała się organizacyjnie, tworzyła własne bojówki (SA i SS). W wyborach lokalnych do rad gmin w 1932 NSDAP zdobyła już największą liczbę głosów po Partii Chrześcijańsko-Socjalnej. W wyborach tych NSDAP posługiwała się hasłem: "500 tys. bezrobotnych - 400 tys. Żydów - wybór bardzo prosty: głosuj na narodowych socjalistów". Tego wyniku nie udało się jednak zweryfikować w kolejnych wyborach parlamentarnych wskutek wprowadzenia w Austrii - m.in. również w obawie przed rosnącymi wpływami narodowych socjalistów - austrofaszystowskiej dyktatury Engelberta Dollfussa.

To zdarzenie zadecydowało o radykalizacji oblicza partii - na jej czele stanęli nowi, młodzi działacze, który zdecydowali się walczyć o władzę środkami nielegalnymi. Gdy w czerwcu 1933 Dollfuss zdelegalizował NSDAP i podjął decyzję o rozbrojeniu jej bojówek, NSDAP odpowiedziało wzmożeniem działań terrorystycznych, a wreszcie próbą zamachu stanu, która miała miejsce 25 lipca 1934. Autorzy spisku planowali aresztować rząd i powołać własny, jednak mimo opanowania gmachu rządu, w którym znajdował się kanclerz Dollfuss (który został podczas puczu raniony i zmarł), zamach przeprowadzony przez ok. 150-osobowy oddział się nie powiódł - sytuację opanowali stronnicy Dollfussa, na czele nowego rządu stanął Kurt Schuschnigg. Także Mussolini wysłał nad granicę austriacką włoskie wojska, aby w razie potrzeby interweniować w obronie rządu. W tej sytuacji Adolf Hitler, który chciał zatrzeć niekorzystne wrażenie po zamachu oraz uspokoić Mussoliniego, choć przyjął uchodźców narodowosocjalistycznych z Austrii, zmniejszył swoje poparcie dla austriackiej NSDAP (zlikwidował radiostację nadającą z Niemiec, zlikwidował tzw. Legion Austriacki powołany z uchodźców).

Austriacka NSDAP po tych wydarzeniach ucichła na pewien czas, jednak aktywna polityka niemiecka wobec Austrii, wobec której rząd w Wiedniu stopniowo się uginał, przywróciła jej znaczenie. W 1936, po zawarciu układu austriacko-niemieckiego, NSDAP została na powrót zalegalizowana, a do rządu austriackiego trafiło dwóch narodowych socjalistów, w tym Edmund Glaise-Horstenau, który po kilku miesiącach został ministrem spraw wewnętrznych. Ożywiła się działalność terrorystyczna nazistowskich bojówek, których liczebność wzrastała także m.in. dzięki temu, że praktycznie nie działała już prawicowa Heimwehra. Działacze NSDAP próbowali powołać nawet legalne ugrupowanie polityczne, czemu jednak Schuschnigg się sprzeciwił wobec istniejącego monopolu Frontu Ojczyźnianego. W tym ostatnim coraz większą rolę zaczynał odgrywać Seyss-Inquart, związany z NSDAP, choć nie będący jej członkiem, który stał się łącznikiem między partią nazistowską a kanclerzem. Wraz ze wzrostem znaczenia narodowych socjalistów, kanclerz Schuschnigg próbował odsunąć Seyss-Inquarta, jednak bezskutecznie.

NSDAP była w tym okresie narzędziem Hitlera w jego dążeniu do podporządkowania sobie Austrii, mimo istniejących w partii grup pragnących zachowania suwerenności Austrii, przy pozostawieniu jedności ideowej z niemiecką NSDAP (np. Seyss-Inquart). Po spotkaniu Hitlera z Schuschniggiem w Berchtesgaden 12 lutego 1938 działacze związani z NSDAP zostali mianowani na znaczące stanowiska rządowe: Seyss-Inquart został ministrem spraw wewnętrznych i bezpieczeństwa publicznego, natomiast Glaise-Horstenau ministrem wojska. Do partii napływały duże rzesze nowych członków, głównie z uwagi na przewidywany rychły jej sukces. Próba podjęcia oporu przeciw Hitlerowi przez Kanclerza w końcu lutego spowodowała znaczące nasilenie działalności bojówek narodowosocjalistycznych - to oraz nieustający nacisk Hitlera spowodowały odwołanie zapowiedzianego przez Schuschnigga plebiscytu w sprawie przyłączenia Austrii do Niemiec oraz zastąpienie rządu Schuschnigga przez nowy rząd Seyss-Inquarta (11 marca). Jedynym zadaniem tego rządu było zgłoszenie propozycji przyłączenia Austrii do Niemiec - już 13 marca nastąpił Anschluss Austrii.

Po Anschlussie znaczenie działaczy austriackiej NSDAP było marginalne. Hitler nawet stanowiska w przyłączonej Austrii obsadzał działaczami z Rzeszy. Seyss-Inquart pozostał namiestnikiem Austrii tylko do kwietnia 1939, później zaś piastował stanowiska w innych rejonach Europy (m.in. w Polsce).

Po zakończeniu drugiej wojny światowej działalność NSDAP w Austrii została zabroniona (co zostało potwierdzone w traktacie w sprawie odbudowy Austrii z 1955), a jej byłych członków poddano szczególnej kontroli (pozbawiono ich m.in. prawa wyborczego).

Literatura:

Linki zewnętrzne