Natan mędrzec (niem. Nathan der Weise) – to pięcioaktowy dramat Gottholda Ephraima Lessinga opublikowany w 1779 roku i wystawiony 14 kwietnia 1783 roku w Berlinie. Głównym tematem utworu jest humanizm i łącząca się z nim przypowieść o pierścieniu z trzeciego aktu. Została ona prawdopodobnie wymyślona przez Sefardyjczyków, a jej początki sięgają 1100 roku. Wcześniej pisał o niej Giovanni Boccaccio w Dekameronie.

Dramat wraz z innymi utworami autora był zakazany w nazistowskich Niemczech.

Opis fabuły

Akcja dramatu rozgrywa się w Jerozolimie w czasie trzeciej wyprawy krzyżowej przypadającej na lata 1189- 1192.

Natan wraca z podróży handlowej i dowiaduje się, że jego córka Recha została wyciągnięta ze stojącego w płomieniach domu przez młodego Templariusza. Ten zawdzięcza swoje życie muzułmańskiemu władcy Saladynowi, który spośród wszystkich skazańców ułaskawił tylko jego, jako że przypominał on mu brata Assada. Mimo serii niezwykłych okoliczności Natan nie widzi cudu w owym zdarzeniu i przekonuje Rechę, że wiara iż to anioły ją ocaliły, jest szkodliwa.

Dzięki jego elokwencji udaje mu się przekonać Templariusza, by ten złożył wizytę w jego domu i przyjął podziękowania córki.

W związku z problemami finansowym Saladyn wzywa Natana do siebie. Chce on także sprawdzić osławioną mądrość Żyda, pytając go, która z trzech religii monoteistycznych jest prawdziwa. Ten opowiada mu przypowieść o pierścieniu. Sułtan szybko pojmuje przesłanie równoprawności wszystkich religii. Będąc pod dużym wrażeniem odpowiedzi pragnie przyjaźni z Żydem, ku jego zaskoczeniu otrzymuje on także od niego pożyczkę.

Templariusz zakochuje się w międzyczasie w córce Natana i pragnie ją poślubić. Od jego współpracowniczki Dai dowiaduje się on, że została ona zaadoptowana, a jej prawdziwi rodzice byli chrześcijanami. Zamierza wiec udać się do patriarchy Jerozolimy, mimo iż Natan przyjmuje wiadomość o ślubie z dużym dystansem. Tam przedstawia mu problem, zaznaczając, że jest on czysto teoretyczny. Jednak głowa kościoła nie daje mu wiary i nakazuje poszukiwania „owego Żyda”, nosząc się z zamiarem spalenia go na stosie za apostazję.

Poprzez sprawdzenie wykazów jednego z braci zakonnych okazuje się ostatecznie, że Recha i Templariusz są rodzeństwem i dziećmi muzułmańskiego władcy Assada, a co za tym idzie są spokrewnieni z Saladynem. Natan zostaje ostatecznie uznany prawowitym ojcem adopcyjnym.