Nerw twarzowy - Polski Serwis Naukowy

Schemat gałęzi i zespoleń nerwu twarzowego prawego.

Nerw twarzowy (łac. nervus facialis) – VII nerw czaszkowy wchodzący w skład obwodowego układu nerwowego. Jest nerwem drugiego łuku skrzelowego. Nerw ma charakter mieszany, ale przeważają w nim włókna ruchowe. Zawiera także włókna czuciowe, i przywspółczulne – wydzielnicze (autonomiczne).

Łuk gnykowy - drugi łuk skrzelowy, który począwszy od ryb chrzęstnoszkieletowych i kościstych tworzy połączenie żuchwy z puszką mózgową. Określa się go mianem hyomandibulare, a samą czaszkę z takim połączeniem jako hyostyliczną. U płazów, gadów, ptaków i ssaków górna część łuku gnykowego (tzw. gnykowo-żuchwowa) ewoluuje w strzemiączko. Dolna część czyli chrząstka gnykowa przekształca się w kość gnykową krtani ssaków.
Przewód słuchowy wewnętrzny (łac. meatus acusticus internus) – kanał wewnątrz kości skroniowej o długości 1 cm znajdujący się w tylnej części piramidy. Łączy on tylny dół czaszki z błędnikiem. Kończy się przyśrodkowo otworem słuchowym wewnętrznym (łac. porus acusticus internus). Przez przewód przechodzą z jamy czaszki do ucha nerw przedsionkowo-ślimakowy oraz nerw twarzowy. Wewnątrz przewodu znajdują się także naczynia błędnikowe (łac. vasa labyrinthi). Dno przewodu stanowi jednocześnie ścianę przyśrodkową błędnika i jest zamknięte płytką kostną z licznymi otworkami dla nerwów, które przechodzą przez przewód. W płytce dna przewodu znajduje się grzebień poprzeczny (łac. crista transversa), który biegnie poziomo, dzieląc dno przewodu na dwa wgłębione obszary: górny (mniejszy) i dolny (większy). Wgłębienie górne posiada leżące bardziej ku przodowi pole nerwu twarzowego (łac. area nervi facialis) oraz leżące ku tyłowi pole przedsionkowe górne (łac. area vestibularis superior). Jest ono perforowane licznymi otworkami, które tworzą plamkę sitkowatą górną (łac. macula cribrosa superior), która zawiera nerw łagiewkowo-bańkowy (łac. nervus utriculoampullaris), który zmierza do przedsionka. Nerw łagiewkowo-bańkowy dzieli się w przewodzie na: nerw łagiewkowy (łac. nervus utricularis), który unerwia łagiewkę, nerw bańkowy przedni (łac. nervus ampullaris anterior), który dociera do bańki przewodu półkolistego przedniego oraz nerw bańkowy boczny (łac. nervus ampullaris lateralis), który zmierza do bańki przewodu półkolistego bocznego. Wgłębienie dolne znacznie większe od zagłębienia górnego zawiera leżące ku przodowi pole ślimaka (łac. area cochleae), w którym znajduje się podstawa ślimaka. Pole ślimaka posiada liczne otworki dla przechodzących tędy włókien nerwu ślimakowego (łac. nervus cochlearis). Otworki te skupione na wąskiej przestrzeni tworzą spiralę, która zatacza półtora zakrętu. Jest to pasmo spiralne dziukowane (łac. tractus spiralis foraminosus). Jest on najbardziej zanaczony u noworodka. Ku tyłowi od pola ślimaka leży pole przedsionkowe dolne (łac. area vestibularis inferior). W polu tym znajdują się także liczne małe otworki dla przechodzącego tędy nerwu woreczkowego (łac. nervus saccularis), który unerwia woreczek. Poniżej i ku tyłowi od pola przedsionkowego dolnego znajduje się otwór pojedynczy (łac. foramen singulare), przez który przechodzi nerw bańkowy tylny (łac. nervus ampullaris posterior), który unerwia bańkę przewodu półkolistego tylnego.

Anatomia

Źródła włókien

włókna czuciowe – komórki pseudojednobiegunowe zwoju kolanka; ich aksony tworzą nerw pośredni (łac. nervus intermedius) i wnikają do jąder czuciowych tyłomózgowia:

jądra pasma samotnego (w śródmózgowiu)

jądra pasma rdzeniowego nerwu trójdzielnego

włókna ruchowe – jądro początkowe nerwu twarzowego ruchowe (w moście). Ich neuryty kierują się do dna dołu równoległobocznego. Otaczają one jądro nerwu odwodzącego tworząc kolanko nerwu twarzowego.

włókna przywspółczulne – znajdują się w jądrze przywspółczulnym nerwu twarzowego (jądro ślinowe górne). Ich aksony biegną wraz z włóknami czuciowymi w nerwie pośrednim a dalej drogą nerwu skalistego większego i struny bębenkowej do zwoju podżuchwowego i skrzydłowo-podniebiennego.

Przebieg

Nerw wychodzi z mózgowia w kącie mostowo-móżdżkowym dwoma korzeniami. Korzeń grubszy (ruchowy) tworzy właściwy nerw twarzowy, zaś korzeń leżący bocznie, zwany nerwem pośrednim, cieńszy od poprzedniego zawiera włókna wydzielnicze i czuciowe. Nerw wchodzi następnie do otworu słuchowego wewnętrznego biegnąc razem z nerwem przedsionkowo-ślimakowym. Do tego miejsca oba nerwy otoczone są wypustką opon mózgowia. Nerw twarzowy towarzyszy nerwowi przedsionkowo-ślimakowemu dochodząc z nim do dna przewodu słuchowego wewnętrznego. Następnie oddziela się od niego i wraz z nerwem pośrednim przechodzi przez pole nerwu twarzowego (łac. area nervi facialis) w dnie przewodu do kanału nerwu twarzowego (kanału Fallopia) w piramidzie kości skroniowej, gdzie zawraca ku tyłowi i tworzy kolanko nerwu twarzowego (łac. geniculum nervi facialis). Tu znajduje się zwój kolanka (ganglion geniculi). Następnie biegnie ku tyłowi i dołowi w ścianie błędnikowej (przyśrodkowej) jamy bębenkowej. Przechodzi tam pomiędzy wyniosłością kanału półkolistego bocznego a okienkiem przedsionka. Na tym odcinku nerw twarzowy jest oddzielony od jamy bębenkowej cienką blaszką kostną grubości 1-2 mm. Powoduje to, że jest on często wciągany w procesy chorobowe dziejące się w uchu środkowym. Opuszcza jamę czaszki przez otwór rylcowo-sutkowy wychodząc na zewnętrzną powierzchnię podstawy czaszki. Tutaj rozgałęzia się w trzech kierunkach: ku dołowi oddając gałąź do tylnego brzuśca mięśnia dwubrzuścowego, ku tyłowi oddając nerw uszny tylny i ku przodowi zakręcając i wnikając prawie poziomo do ślinianki przyusznej, tuż poniżej otworu słuchowego zewnętrznego i bocznie do tylnego brzuśca mięśnia dwubrzuścowego, leżąc na powierzchni bocznej gałęzi żuchwy. W śliniance przyusznej początkowo (zwykle) dzieli się na dwie gałęzie a następnie rozkrzewia tworząc splot przyuszniczy.

Elsevier - jedno z największych światowych wydawnictw naukowych. Publikuje głównie książki z dziedziny nauk medycznych i ścisłych. Jest ono częścią grupy Reed Elsevier i ma siedzibę w Amsterdamie oraz filie w USA, Wielkiej Brytanii i kilku innych krajach.
Wydawnictwo Lekarskie PZWL - polskie wydawnictwo istniejące od 1945 roku wydające literaturę fachową dla pracowników opieki zdrowotnej, podręczniki szkolne i akademickie, a także publikacje popularnonaukowe. Do 1993 roku państwowe wydawnictwo istniało pod nazwą Państwowe Zakłady Wydawnictw Lekarskich (PZWL). W 1998 nastąpiła prywatyzacja. Aktualnie stanowi część grupy wydawniczej PWN.

Gałęzie

Nerw twarzowy oddaje następujące gałęzie:

Kolanko nerwu twarzowego prawego w odcinku wewnątrzskroniowym wraz z odchodzącymi gałęziami.

nerw skalisty większy (łac. nervus petrosus major) – odchodzi od kolanka nerwu twarzowego wychodząc na przednią powierzchnię części skalistej kości skroniowej. Następnie układa się w swojej bruździe (sulcus nervi petrosi majoris) i zdąża do szczytu piramidy. Przebijając chrząstkozrost klinowo-skalisty otworu poszarpanego przechodzi do kanału skrzydłowego towarzysząc nerwowi skalistemu głębokiemu, następnie łączy się z nim tworząc nerw Widiusza, który dochodzi do zwoju skrzydłowo-podniebiennego.

Prowadzi włókna wydzielnicze przywspółczulne przedzwojowe do zwoju skrzydłowo-podniebiennego. Uważa się, że może prowadzić także włókna ruchowe dla mięśnia dźwigacza podniebienia miękkiego

Oczodół (łac. orbita) - jama kostna pomiędzy mózgoczaszką a trzewioczaszką, w której umieszczona jest gałka oczna. Występuje parzyście. Oczodół ma kształt stożka, którego podstawę tworzy wejście do oczodołu. U góry wejście do oczodołu ogranicza brzeg nadoczodołowy kości czołowej, u dołu-szczęka i kość jarzmowa, tworząc brzeg podoczodołowy. Wierzchołek oczodołu, w którym mieści się kanał wzrokowy, skierowany jest do trzonu kości klinowej. Oczodół ograniczają cztery ściany: górna (sklepienie), przyśrodkowa, boczna i dolna (dno). W odcinku przednio-bocznym sklepienia oczodołu znajduje się dół gruczołu łzowego. W pobliżu wejścia do oczodołu na ścianie przyśrodkowej leży dół woreczka łzowego, przechodzi on ku dołowi w kanał nosowo-łzowy.Na dnie oczodołu znajduje się szczelina oczodołowa górna przez którą przebiega nerw wzrokowy , nerwy współczulne oraz tętnica oczna która jest rozgałęzieniem tętnicy szyjnej oraz szczelina oczodołowa dolna której zawartością są żyły oczodołu.Kości tworzące oczodół to: kość czołowa , kość klinowa , kość sitowa , kość łzowa (najmniejsza kość trzewioczaszki) , kość szczękowa , kość podniebienna , kość jarzmowa.
Zwój skrzydłowo-podniebienny (łac. ganglion pterygopalatinum) (lub zwój Meckela) zwój przywspółczulny, związany z nerwem szczękowym. Położony jest w dole skrzydłowo-podniebiennym. Położony jest zwykle pomiędzy otworem klinowo-podniebiennym a nerwem szczękowym. Do przodu od niego biegnie tętnica klinowo-podniebienna. Posiada on trzy korzenie (gałęzie) doprowadzające:

nerw strzemiączkowy (łac. nervus stapedius) - odchodzi od części zstępującej n. twarzowego i wnika do jamy bębenkowej unerwiając najmniejszy mięsień organizmu ludzkiego - mięsień strzemiączkowy, którego skurcz zmniejsza wrażliwość na dźwięki.

struna bębenkowa (łac. chorda tympani) – unerwia smakowo i protopatycznie (czuciowo) 2/3 przednie języka oraz podniebienia miękkiego; prowadzi włókna przywspółczulne przedzwojowe do zwoju podżuchwowego

nerw uszny tylny (łac. nervus auricularis posterior) – odchodzi od nerwu twarzowego tuż po jego wyjściu z otworu rylcowo-sutkowego, zmierza ku tyłowi i ku górze przebiegając na przedniej powierzchni wyrostka sutkowatego. Dzieli się na dwie gałęzie:

gałąź uszna (łac. ramus auricularis nervi auricularis posterioris) – ruchowa, do mięśni małżowiny usznej

gałąź potyliczna (łac. ramus occipitalis nervi auricularis posterioris), także ruchowa do brzuśca potylicznego mięśnia potyliczno-czołowego i do mięśnia poprzecznego karku.

Nerw uszny tylny łączy się z nerwami splotu szyjnego (nerwem usznym tylnym i nerwem potylicznym mniejszym). Za ich pośrednictwem unerwia czuciowo skórę przewodu słuchowego zewnętrznego, tylna powierzchnie małżowiny usznej i niewielki obszar skóry położony za małżowiną uszną.

Mimika – ruchy mięśni twarzy, wyrażające myśli, emocje, przeżycia, nastroje, a także postawy wobec innych ludzi oraz bieżące komentarze do toczącej się komunikacji (szerzej zobacz: komunikacja niewerbalna). W teatrze towarzyszy wypowiadanym słowom jako środek gry aktorskiej. W pantomimie jest najważniejszym obok ruchu środkiem wyrazu.
Śródmózgowie (łac.mesencephalon) – środkowa część mózgowia u kręgowców, w której znajduje się tzw. wodociąg mózgu zwany też wodociągiem Sylwiusza łączący III i IV komorę mózgu. Śródmózgowie łączy się z móżdżkiem i rdzeniem przedłużonym oraz z międzymózgowiem. U ssaków część grzbietowa śródmózgowia utworzona jest przez blaszkę czworaczą (lamina quadrigemina), w której wyróżnia się wzgórki przednie i tylne lub pokrywę wzrokową zróżnicowaną na ciałka bliźniacze (corpora bigemina), czyli płaty wzrokowe (lobi optici) u pozostałych kręgowców.

gałąź dwubrzuścowa (łac. ramus digastricus) – ruchowa, do tylnego brzuśca mięśnia dwubrzuścowego. Gałąź ta dzieli się także na gałąź rylcowo-gnykową, unerwiającą jednoimienny mięsień i gałąź łączącą z nerwem językowo-gardłowym.

Przebieg i gałęzie nerwu twarzowego lewego w odcinku zewnątrzczaszkowym; widoczny splot przyuszniczy.

splot przyuszniczy (łac. plexus parotideus) – po rozpadzie głównego pnia na dwie gałęzie (górną i dolną) w miąższu ślinianki przyusznej, dzielą się one dalej wachlarzowato tworząc opisywany splot a dalej giną w zaopatrywanych odpowiednio mięśniach mimicznych. Splot przyuszniczy dzieli śliniankę przyuszna na dwa płaty: powierzchowny i głęboki. Liczne rozgałęzienia w przyusznicy nazywano dawniej gęsią stopką większą (łac. pes anserinus major).

Zasadnicze gałęzie splotu przyuszniczego:

Mięśnie mimiczne albo wyrazowe – grupa mięśni głowy. Związane są one z ruchomością skóry i odpowiadają za mruganie, otwieranie lub przesuwanie szpary ust, ruchy policzków, współuczestniczą w wytwarzaniu dźwięków, gwizdaniu czy śpiewie. Zwykle przyczepiają się one do skóry lub błony śluzowej i kurcząc się poruszają skórę. Unerwione są przez nerw twarzowy. najbardziej znane mięśnie mimiczne to: mięsień okrężny oka, mięsień marszczący brwi, mięsień śmiechowy, mięsień policzkowy, mięsień okrężny ust i mięsień bródkowy.
Nerwy czaszkowe (łac. nervi craniales) – 12 par nerwów rozpoczynających się, w przeciwieństwie do nerwów rdzeniowych, na obszarze mózgowia i przebiegających głównie w obrębie głowy. Odpowiadają za odbiór różnorodnych wrażeń zmysłowych, pracę kilku ważnych grup mięśni oraz funkcje wydzielnicze gruczołów (ślinowych, łzowych, błon śluzowych, itp.). Tradycyjnie oznacza się je za pomocą cyfr rzymskich od I do XII, pomimo istnienia innych włókien, również odpowiadających definicji nerwu czaszkowego.

gałęzie skroniowe (łac. rami temporales) dochodzą do następujących mięśni mimicznych:

mięśnia usznego przedniego (i częściowo górnego)

mięśni małżowiny usznej

mięśni czoła i otoczenia oczodołu

brzuśca czołowego mięśnia potyliczno-czołowego

mięśnia okrężnego oka (część górna)

mięśnia marszczącego brwi.

gałęzie jarzmowe (łac. rami zygomatici) dochodzą do:

mięśnia okrężnego oka (część boczna i dolna)

mięśnia jarzmowego większego i mniejszego.

gałęzie policzkowe (łac. rami buccales) dochodzą do:

mięśnia policzkowego

mięśnia nosa

mięśnia wargi górnej

gałąź brzeżna żuchwy (łac. ramus marginalis mandibulae) dochodzi do:

mięśnia obniżacza wargi górnej

mięśnia bródkowego.

Gałąź ta jest szczególnie ważna podczas operacji laryngologicznych w tym obszarze (np. resekcja ślinianki podżuchwowej), gdyż można ją łatwo uszkodzić co może skutkować opadnięciem kącika ust i asymetrią dolnej części twarzy.

Nerw językowo-gardłowy (łac. nervus glossopharyngeus) – dziewiąty nerw czaszkowy. Jest nerwem mieszanym: większą część nerwu tworzą włókna czuciowe, unerwiające gardło i język; niewielką część stanowią włókna ruchowe, przeznaczone dla mięśni gardła (m. zwieracza górnego gardła, m. rylcowo-gardłowego, m. podniebienno-gardłowego),języka (m. podniebienno-językowy), podniebienia (m. dźwigacz podniebienia miękkiego) i wydzielnicze dla ślinianki przyusznej.
Ślinianka przyuszna lub dawniej przyusznica, (łac. glandula parotidea)- to duży gruczoł ślinowy, występujący parzyście. Jest największą ze ślinianek. Jej masa waha się od 20-30 g. Położona jest na bocznej powierzchni twarzoczaszki.

gałąź szyi (łac. ramus colli) zaopatruje mięsień szeroki szyi a następnie zespala się z gałęzią splotu szyjnego - nerwem poprzecznym szyi.

Pozostałe unerwienie

ruchowo - mięśnie mimiczne twarzy czyli odpowiadające za mimikę twarzy, tj. ekspresję emocji, grymasy, ruchy ust, powiek

przywspółczulnie - unerwia gruczoły łzowe (przez zwój skrzydłowo-podniebienny), ślinianki - podżuchwową i językową (przez zwój podżuchowowy)

Nerw Widiusza lub nerw kanału skrzydłowego – powstaje on z połączenia nerwu skalistego większego z nerwem skalistym głębokim. Biegnie w kanale skrzydłowym kości klinowej, dociera do zwoju skrzydłowo-podniebiennego. Przenosi on między innymi włókna przywspółczulne (drogą nerwu skalistego większego) do gruczołów błony śluzowej jam nosa, gruczołów podniebiennych i gruczołu łzowego. Ich nadmierne pobudzenie może być przyczyną uporczywych wycieków z nosa (katar).
Nerw skalisty większy (łac. nervus petrosus major) — gałąź nerwu twarzowego. Prowadzi różne rodzaje włókien nerwowych: czuciowe, ruchowe jak i przedzwojowe włókna przywspółczulne oraz smakowe.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)