Arthur Neville Chamberlain (ur. 18 marca 1869 w Birmingham, zm. 9 listopada 1940 w Reading, Berkshire) - brytyjski polityk, torysowski premier Wielkiej Brytanii w latach 1937-1940.

Pełnił funkcję Kanclerza Skarbu w latach 1923-1924 i później 1931-1937 i na tym stanowisku doprowadził do znacznego ożywienia gospodarczego, wprowadzając politykę niskiego oprocentowania i łatwo dostępnego kredytu. Plany reform socjalnych nie zostały zrealizowane, ze względu na wydatki wojskowe. Był także ministrem zdrowia w roku 1923, w latach 1924-1929 i potem w roku 1931, w czasie swojego urzędowania przeprowadził ustawy socjalne.

W maju 1937 roku został premierem Wielkiej Brytanii. Jako premier prowadził politykę tzw. appeasementu (uspokojenia), która polegała na stosowaniu ustępstw w polityce wobec hitlerowskich Niemiec i faszystowskich Włoch. Tą polityką kierował się Chamberlain w czasie negocjacji jakie prowadził we wrześniu 1938 roku z Hitlerem w Berchtesgaden i Bad Godesberg. Taktyka ta miała na celu zachowania pokoju w Europie za wszelką cenę, a także stworzenia przeciwwagi wobec zakusów stalinowskiego ZSRR na Europę zachodnią. Innym wytłumaczeniem jego polityki może być próba odsunięcia wojny Wielkiej Brytanii z Niemcami, ze względu na jej nieprzygotowanie do takiego konfliktu.

Zgodził się także podpisać układ monachijski oddający Niemcom część Czechosłowacji (tzw. Sudetenland). Takie postępowanie mogło wówczas utwierdzić Hitlera w przekonaniu, że Wielka Brytania zachowa neutralność wobec wszelkich jego działań w Europie. Chamberlain nie odważył się na reakcję wobec hitlerowskiego pogwałcenia układu monachijskiego przez wkroczenie 15 marca 1939 Wehrmachtu do Pragi.

Po krytyce jego działań ze strony opozycji zmienił nieco kurs swojej polityki zagranicznej. Jednak działania te, jak wprowadzenie w kwietniu 1939 roku powszechnego obowiązku służby wojskowej, były spóźnione.

Jest prawdopodobne,że Chamberlain podejrzewając rzekomą możliwość zawarcia sojuszu między Polską a Niemcami , chciał wykluczyć tę okoliczoność i skierować niemiecką agresję na wschód. Z tego względu 31 marca 1939 roku ogłosił w parlamencie gwarancję niepodległości Polski. Było to zaskoczeniem nawet jego najbliższych współpracowników. Polsko-brytyjski traktat o wzajemnej pomocy zawarto 25 sierpnia 1939 roku. Po uderzeniu wojsk niemieckich na Polskę, rząd brytyjski 3 września wystosował ultimatum żądające zaprzestania agresji niemieckiej, a wobec jego odrzucenia wypowiedział wojnę III Rzeszy.

Po fiasku brytyjskiej ekspedycji w sprawie Norwegii zaatakowanej przez Niemców i wobec ostrej opozycji w parlamencie 10 maja 1940 roku zrezygnował ze stanowiska premiera, pozostając jednak w gabinecie Winstona Churchilla.

Wkrótce zachorował na raka żołądka. W lipcu 1940 roku był operowany, w październiku zrezygnował z zajmowanych stanowisk, a 9 listopada zmarł.

Wczesne lata życia i początki kariery politycznej

Był najstarszym synem z drugiego małżeństwa Josepha Chamberlaina, późniejszego ministra. Jego starszym bratem przyrodnim był inny konserwatywny polityk, Austen Chamberlain. Matka Neville'a zmarła przy porodzie w 1875 r. Wykształcenie odebrał w Rugby School. Interesował się botaniką (w późniejszych latach został członkiem Królewskiego Towarzystwa Ogrodniczego), ornitologią, wędkarstwem, muzyką i literaturą (w późniejszych przemówieniach często cytował Szekspira).

Po ukończeniu szkoły Neville kontynuował edukację w Mason Science College (późniejszy Uniwersytet Birmingham). Uzyskał tam tytuł naukowy z metalugrii i fizyki. Po studiach rozpoczął pracę w firmie rachunkowej. W 1890 r. Joseph Chamberlain, chcąc ratować finanse rodziny, postanowił założyć uprawę agawy sizalowej na Bahamach. Neville i Austen wyjechali do Ameryki, gdzie wybrali wyspę Andros jako teren na przyszłą plantację. Jednak z powodu niestabilnego środowiska uprawa została zlikwidowana w 1896 r. W kolejnych latach Neville był przewodniczącym wielu firm w Birmingham, m.in. Elliots i Hotskins.

Neville rozpoczął karierę polityczną w listopadzie 1911 r., kiedy to został wybrany do rady miasta Birmingham. Wkrótce został przewodniczącym miejskiej komisji planowania. W styczniu 1912 r. poślubił Anne Vere Cole i miał z nią dwoje dzieci - Dorothy Ethel i Francisa Neville'a. W 1913 r. stanął na czele komisji badającej stan miejskich budynków. W 1915 r. został burmistrzem Burmingham. Za czasów jego urzędowania powstała Birmingham Symphony Orchestra oraz Birmingham Municipal Bank. W 1916 r. Neville został ponownie wybrany burmistrzem, ale nie dokończył swojej drugiej kadencji.

Kariera polityczna

W grudniu 1916 r. Neville Chamberlain został dyrektorem Służby Narodowej. Na tym stanowisku odpowiadał za sprawne działanie przemysłu produkującego na potrzeby wojska. Zrezygnował z tego stanowiska w 1917 r. Wystartował w pierwszych powojennych wyborach parlamentarnych w 1918 r. i uzyskał mandat z okręgu Birmingham Ladywood. Odmówił objęcia stanowiska młodszego ministra w Ministerstwie Zdrowia i przez pierwsze 4 lata zasiadał w tylnych ławach Izby Gmin.

Niezadowolnenie większości konserwatywnych deputowanych z koalicyjnego rządu Lloyda George'a doprowadziło w październiku 1922 r. do upadku tego gabinetu. W konserwatywnym rządzie Andrew Bonar Lawa, Neville Chamberlain został poczmistrzem generalnym oraz członkiem Tajnej Rady. W 1923 r. został ministrem zdrowia i Paymaster-General. Później w tym samym roku Kanclerz Skarbu Stanley Baldwin został nowym premierem i Chamberlain zastąpił go na jego dotychczasowym stanowisku. Chamberlain sprawował je do upadku gabinetu w styczniu 1924 r.

Partia Konserwatywna powróciła do władzy jeszcze tym samym roku. W nowym gabinecie Chamberlain ponownie został ministrem zdrowia. Podczas wyborów parlamentarnych musiał stawić czoła kandydatowi laburzystów Oswaldowi Mosleyowi, z którym wygrał różnicą 77 głosów. W następnych wyborach Chamberlain wystartował już z okręgu Birmingham Edgbaston. Na stanowisku ministra Chamberlain zreformował samorząd lokalny oraz doprowadził do uchwalenia wielu ustaw socjalnych.

Konserwatyści przegrali wybory parlamentarne 1929 r. W 1930 r. Chamberlain został wybrany przewodniczącym Partii Konserwatywnej. Został również pierwszym przewodniczącym Conservative Research Department. Zaliczał się do grona najbliższych wspólpracowników lidera konserwatystów Stanleya Baldwina.

Narastający kryzys ekonomiczny skłonił premiera MacDonalda do zawarcia w 1931 r. koalicji z konserwatystami i liberałami. Rokowania, które doprowadziły do powstania rządu narodowego, ze strony Partii Konserwatywnej prowadził Chamberlain. W rządzie narodowym został on ministrem zdrowia. Po wyborach 1931 r. objął, po raz drugi w swojej karierze, tekę Kanclerza Skarbu. Na tym stanowisku udało mu się pokonać trudności gospodarcze i urządkować sytuację finansową kraju. W 1933 r. brał udział w konferencji w Lozannie, gdzie doszło do anulowania brytyjskiego długu wojennego.