Niemcy kaukascy - Polski Serwis Naukowy

Niemcy kaukascy (niem: Kaukasiendeutsche) są częścią mniejszości niemieckiej w Rosji, Gruzji i Azerbejdżanie. Największe nasilenie osadnictwa niemieckiego nastąpiło w połowie XIX wieku. W 1941, większość z nich zostało deportowanych do Azji środkowej i Syberii z rozkazu Stalina.

Szwabia (niem. Schwaben lub Schwabenland) to historyczny i etniczny region w dzisiejszych Niemczech. Na Szwabię składa się wschodnia część Badenii-Wirtembergii (dawna Wirtembergia i Hohenzollern) i część zachodniej Bawarii – obecnie Rejencja Szwabia. W czasach średniowiecznych należały do niej także duże tereny dzisiejszej Szwajcarii oraz Alzacji.

Aleksander I Pawłowicz (Александр I Павлович) (ur. 12/23 grudnia 1777 w Petersburgu, zm. 19 listopada/1 grudnia 1825 w Taganrogu) – cesarz Rosji od 1801, król Polski od 1815 (Królestwo Kongresowe), syn Pawła I z dynastii Romanowów, starszy brat księcia Konstantego oraz Mikołaja, swojego następcy na tronie Rosji.

Niemcy w kaukaskiej części Rosji

Zwycięskie rozstrzygnięcie wojny rosyjsko-tureckiej (1768-1774) zapewniło Rosji tereny północnego Kaukazu. Nastała więc potrzeba rozciągnięcia strefy rosyjskich wpływów na te tereny poprzez zaludnianie tych ziem całkowicie nowymi kolonistami. Pod koniec XVIII wieku rząd rosyjski pozwolił rodzinom Niemców nadwołżańskich osiedlać się w rejonie Kubania. Jakkolwiek czynniki takie jak uboga infrastruktura, brak odgórnej organizacji odpowiedzialnej za osadnictwo i odmowa wsparcia wojskowego stawiały wiele przeszkód w mocnej i stałej migracji Niemców na te ziemie. W późnych latach 40. XIX istniało w północnym Kaukazie 5 niemieckich kolonii.

Bolnisi - miasto w Gruzji, liczy około 10 tys. mieszkańców. Miasto zostało założone w 1818 roku przez 95 niemieckich rodzin kolonistów z terenów Szwabii i nosiło nazwę Katharinenfeld. W 1941 roku wszyscy Niemcy, którzy nie założyli rodzin mieszanych byli deportowani do Syberii i Kazachstanu. Od 1944 roku miasto nosi nazwę Bolnisi. W Bolnisi istnieje jeden z najstarszych chrześcijańskich kościołów w Gruzji, pochodzący z IV wieku .

Konsul - urzędnik państwa za granicą, którego zadanie polega na dbaniu o interesy własnego państwa oraz opiece nad jego obywatelami przebywającymi na terytorium państwa, w którym konsul pełni swoją funkcję.

Niemcy imigrowali nie tylko z regionów przyległych do Rzeki Wołgi ale również z rejonów Morza Czarnego jak i z samych Niemiec. Do czasu rewolucji październikowej, istniało ponad 200 kolonii niemieckich w północnym Kaukazie. W 1942 roku więcej niż 160 tys. Niemców zostało deportowanych z północnego Kaukazu jak i Północnej Osetii, Dagestanu i Czeczeno-Inguszetii.

Gruzja (gruz. საქართველო, Sakartwelo) – państwo na Kaukazie Południowym (Zakaukaziu). Obszar 69,7 tys. km². Graniczy na północy z Rosją, na wschodzie z Azerbejdżanem, a na południu z Armenią i Turcją; zachodnią granicę kraju wyznacza wybrzeże Morza Czarnego. Stolicą Gruzji jest Tbilisi. Patronem Gruzji jest św. Jerzy.

Józef Stalin ( (ur. ) – formalnie pełnił obieralne, kadencyjne funkcje sekretarza generalnego KPZR i jej poprzedniczek oraz premiera ZSRR, a faktycznie był dożywotnim dyktatorem Związku Radzieckiego, posiadającym nieograniczoną władzę.

Większość Niemców kaukaskich wyznawało różne gałęzie protestantyzmu, najwięcej było luteranów, Mennonitów i Baptystów. Katolicy tworzący mniejszość żyli w 6 koloniach.

Niemcy w Gruzji

W czasie kongresu wiedeńskiego w 1815 roku car rosyjski Aleksander I odwiedził Stuttgart, zachęcając tamtejszych chłopów do osiedlania się na przedmieściach Tbilisi, aby utworzyć tam rolnicze kolonie.

21 września 1818 r. powstała pierwsza niemiecka osada w Południowym Kaukazie, Marienfeld, która zostało założone przez grupę szwabskich Niemców. Dwa miesiące później inna grupa kolonistów założyła kolejną osadę w dorzeczu rzeki Asureti i nazwała ją Elisabethtal. Rok później powstało następne 5 kolonii: Neu Tiflis (teraz część Tbilisi, Alexandersdorf, Petersdorf i Katharinenfeld. Trzy kolonie zostały założone w Abchazji: Neudorf, Gnadenberg i Lindau.

Niemcy nadwołżańscy byli ludnością pochodzenia niemieckiego zamieszkującą okolice rzeki Wołgi na południowych rubieżach europejskiej części Rosji.

Azja (gr. Ἀσία Asia) – część świata, razem z Europą tworząca Eurazję, największy kontynent na Ziemi. Z powodów historycznych i kulturowych sama Azja bywa również nazywana kontynentem (zob. alternatywne listy kontynentów).

Od 1906 do 1922 wychodziła nawet niemieckojęzyczna gazeta "Kaukasische Post".

W późniejszych latach liczba niemieckich kolonii znowu wzrosła; W 1918 roku Niemcy żyli już w ponad 20 miastach. Większość z tych miast posiadała niemieckie nazwy, które jednak zostały zmienione pomiędzy 1920 a 1940. Do momentu deportacji Gruzję zamieszkiwało ok. 25 tys. Niemców.

Şamaxı – miasto w Azerbejdżanie, stolica rejonu Şamaxı. Położone ok. 120 kilometrów na wschód od Baku, liczy 20000 mieszkańców (z tego 15000 to Azerowie). Znane od czasów rzymskich jako "Kamachia", szczyt znaczenia osiągnęło jako stolica Szyrwanu, obecnie jest głównie ośrodkiem o znaczeniu folklorystycznym.

Dagestan (aw. Дагъистан, Daghistan); Republika Dagestanu (aw. Дагъистанлъул ДжумхIурият, Daghistanlhul Dżumhurijat) – republika wchodząca w skład Federacji Rosyjskiej.

Niemcy w Azerbejdżanie

W zimie 1818-1819 194 niemieckich rodzin z terenów Szwabii osiedliło się w Elisabethpol (oficjalna nazwa to: Gandża pomiędzy 1805-1918 r.). Przyznano im również ziemie ok. 6 kilometrów na zachód od miasta i na której założyli miasto Helenendorf (dzisiejszego Chanłar) w lecie 1819 roku. Inna niemiecka osada, miasto Annenfeld (później Szamkir), zostało założone prawie równocześnie 40 kilometrów od Helenendorf. Zaczynając od 1880 roku powstało następne siedem osad niemieckich: Georgsfeld w 1888, Aleksiejewka w 1902, Grünfeld i Eichenfeld w 1906, Traubenfeld w 1912, Jelisawetinka w 1914. Osady te zaludnione zostały głównie przez Niemców z innych pobliskich kolonii. W 1918 roku zgodnie z informacjami niemieckiego konsula w Konstantynopolu, ogólnie w koloniach na terenach Azerbejdżanu żyło 6 tys. Niemców.

Morze Czarne (w starożytności: Pontus Euxinus, co znaczy Morze Gościnne) – jest morzem śródlądowym rozciągającym się pomiędzy Azją Mniejszą na południu, Kaukazem na wschodzie, Niziną Wschodnioeuropejską na północy i Półwyspem Bałkańskim na zachodzie. Wchodzi w skład systemu oceanicznego Oceanu Atlantyckiego.

Şəmkir – stolica rejonu Şəmkir w północno-zachodnim Azerbejdżanie. Miasto powstało na podstawach niemieckiej osady Annanfeld. Dzisiejsza populacja to głównie Azerowie, gdyż zamieszkujący tu niegdyś Niemcy zostali zesłani, głównie na Syberię po II wojnie światowej.

Helenendorf został głównym centrum duchowym Niemców z 8 osad w Azerbejdżanie. Najstarszy luterański kościół w Azerbejdżanie, Kościół świętego Jana został zbudowany w tym mieście w 1857 r. Inne luterańskie kościoły zostały zbudowane w Gadabay, w mieście Szemacha, Baku i Annenfeld w 1868, 1869, 1897 i 1911 r. Na ceremonii wmurowywania kamienia węgielnego pod pierwszy niemiecki Kościół w Baku przyjechał m.in. Emanuel Nobel, brat Alfreda Nobla i inni członkowie elity miasta.

Syberia (ros. Сибирь) – kraina geograficzna w północnej Azji, wchodząca w skład Rosji, położona między Uralem na zachodzie, Oceanem Arktycznym na północy, Oceanem Spokojnym na wschodzie, oraz stepami Kazachstanu i Mongolii na południu.

Wojna rosyjsko-turecka 1768-1774 – wojna pomiędzy cesarstwem rosyjskim a imperium osmańskim, doprowadziła do zdobycia przez Rosję południowej Ukrainy, Krymu i północnego Kaukazu.

Niemcy tworzyli aktywną mniejszość, pozostającą w bardzo dobrych stosunkach z Azerami. Wraz z sowietyzacją Azerbejdżanu, komunistyczny rząd nakazał, przemianować wszystkie niemiecko brzmiące nazwy. Do czasu deportacji w Azerbejdżanie żyło 23 tys. Niemców.