Niemiecka Afryka Wschodnia - Polski Serwis Naukowy

Niemiecka Afryka Wschodnia (niem.: Deutsch-Ostafrika) – niemiecka kolonia w środkowo-wschodniej Afryce obejmująca: Tanganikę, Rwandę i Burundi, obecnie większość tego obszaru należy do Tanzanii. Kolonia zajmowała obszar ok. 994 tys. km².

Początki kolonii wiążą się z osobą Karla Petersa, który był założycielem Niemieckiej Spółki Wschodnioafrykańskiej. Peters podpisał kilka traktatów z lokalnymi wodzami plemiennymi na obszarze Zanzibaru. 3 marca 1885 r. Niemcy ogłosiły, że Peters miał pełnomocnictwa rządowe, a nie prywatne, krok taki w oczywisty sposób był podyktowany chęcią utworzenia protektoratu w tym rejonie. W całej wschodniej Afryce zaroiło się od niemieckich specjalistów, którzy dotarli na południu do rzeki Rufidżi a na północy do Witu.

Hehe – lud afrykański z grupy Bantu, zamieszkujący południe Tanzanii i posługujący się językiem hehe. W 1994 roku liczebność Hehe wynosiła ok. 750 tys. osób.

Burundi (rundi Uburundi, fr. Burundi) Republika Burundi (rundi Republika y’Uburundi, fr. République du Burundi) – państwo w środkowej Afryce, bez dostępu do morza. Graniczy z Rwandą, Tanzanią i Demokratyczną Republiką Konga.

Gdy sułtan Zanzibaru wystosował oficjalny protest przeciwko tym działaniom Otto von Bismarck polecił wysłać do wybrzeży Afryki Wschodniej 5 okrętów wojennych, które ostrzelały pałac sułtański. W rezultacie tej akcji Brytyjczycy zgodzili się na podział stref wpływów, a bezradny sułtan musiał ustąpić.

Sułtan (tur. "władca", arab. as-sulṭān - "ten, który ma władzę") - tytuł władcy islamskiego, używany w wielu krajach muzułmańskich, m.in. w Turcji osmańskiej do 1922. Państwo rządzone przez sułtana to sułtanat.

Mozambik (port. Moçambique, Republika Mozambiku República de Moçambique) – państwo położone w południowo-wschodniej Afryce. Graniczy z RPA, Suazi, Tanzanią, Malawi, Zimbabwe i Zambią. Przez kilka wieków kolonia portugalska, w 1975 uzyskał niepodległość.

Niemcy szybko opanowali: Bagamoyo, Dar es Salaam i Kilwę. Tzw. powstanie Abushiri, które zaczęło się w 1888, zostało stłumione z brytyjską pomocą w następnym roku. W 1890 porozumienie brytyjsko-niemieckie doprowadziło do przyznania Niemcom Helgolandu w zamian za zrezygnowanie z Zanzibaru, oraz do ścisłego określenia granic posiadłości niemieckich we wschodniej Afryce (przy czym błędnie wytyczone granice istniały aż do 1910).

Jan Christiaan Smuts (ur. 24 maja 1870, zm. 11 września 1950) – południowoafrykański polityk, filozof i wojskowy. Premier Związku Południowej Afryki w latach 1919-1924 oraz 1939-1948. W czasie I i II wojny światowej służył w armii brytyjskiej w stopniu marszałka polnego. Jako jedyny uczestniczył w podpisaniu obydwu traktatów kończących I i II wojnę światową.

Dar es Salaam (arabski Domostwo Pokoju) – stolica administracyjna Tanzanii (siedziba rządu); położona w wschodniej części tego kraju nad Oceanem Indyjskim, największe miasto portowe, ośrodek administracyjny regionu Pwani, w 2003 r. zamieszkiwało je około 2,5 mln mieszkańców.

Już od początku swojego istnienia, sytuacja w nowej posiadłości cesarstwa był niestabilna. Pierwsze antyniemieckie powstanie tubylców wybuchło niecałe trzy lata po ogłoszeniu kolonii. I tak mocno napiętą sytuację pogarszała stosowana z polecenia Berlina polityka eksploatowania tego rejonu, której celem było wyciśnięcie z tej ziemi wszystkiego co tylko się da, byle osiągnąć zysk. Tubylców zmuszano do opuszczania swoich pierwotnych terenów łowieckich uciskano niebotycznymi podatkami oraz pracą przymusową w kopalniach, na plantacjach i przy budowie kolei. Pomiędzy 1891 a 1894 ludy Hehe prowadzone przez wodza Mkwawę stawiały opór niemieckiej ekspansji, ale zostały one szybko pokonane dzięki pomocy innych plemion, które sprzyjały najeźdźcom (Mkwawa po krótkim okresie wojny partyzanckiej został osaczony i w 1898 popełnił samobójstwo).

Krążownik – klasa dużych, silnie uzbrojonych okrętów nawodnych, wyróżniana od II połowy XIX wieku do chwili obecnej. W miarę rozwoju techniki klasa krążowników ewoluowała i dzieliła się na liczne podklasy, różniące się od siebie charakterystykami, w tym wielkością. Najbardziej ogólnym podziałem, wiążącym się ze zmianą rodzaju uzbrojenia i zadań krążowników, jest podział na krążowniki klasyczne (artyleryjskie), dziś już nie występujące i współczesne krążowniki rakietowe.

Zanzibar – autonomiczna część Tanzanii (podmiot federacji). Zajmuje powierzchnię 2 643 km². Istnieją tu liczne plantacje goździkowca i palmy kokosowej. Stolicą autonomii, a zarazem jej największym portem jest Zanzibar. W skład autonomii wchodzi archipelag Zanzibaru na Oceanie Indyjskim, w którego skład wchodzą 2 większe wyspy, Zanzibar i Pemba oraz kilka mniejszych. Od stałego lądu Zanzibar oddzielony jest Kanałem Zanzibarskim.

Niemcy w nowej kolonii zawsze byli nieliczni i musieli polegać na pomocy lokalnych wodzów, którzy pomagali im utrzymywać porządek, pobierać podatki i zakładać plantacje bawełny, kawy i sezamu.

W 1905 miało miejsce tzw. powstanie Mai, które zostało stłumione przez hrabiego Gustava Adolfa von Götzena. Niedługo potem wybuchła afera związana z korupcją i brutalnością władz kolonii. Dlatego też w 1907 do kolonii z polecenia kanclerza Rzeszy Bernharda von Bülowa przybył Bernhard Dernburg, który otrzymał zadanie zreformowania administracji kolonialnej. Nowy zarządca okazał się osobą na właściwym miejscu, bo Niemiecka Afryka Wschodnia stała się wzorcowym terytorium zamorskim przynoszącym dochody, ponadto przychylne nastawienie do wodzów lokalnych sprawiło, iż stali się oni lojalni wobec Niemców, co miało mieć duże znaczenie podczas zbliżającej się wojny.

Rovuma (Ruvuma) - rzeka w Afryce, stanowi rzekę graniczną między Mozambikiem a Tanzanią. Jej długość wynosi 800 km, a powierzchnia dorzecza - 150 tys. km². Uchodzi do Oceanu Indyjskiego. Główny dopływ to Lugenda.

Druga wojna burska – wojna toczona pomiędzy burskimi republikami Transwalu i Oranii a Imperium brytyjskim w latach 1899-1902. Po początkowych sukcesach strony burskiej, szala zwycięstwa przechyliła się na stronę brytyjską. Walki typu partyzanckiego trwały jednak jeszcze przez dwa lata. Na tak długi opór miało wpływ szczególnie to, że Burowie otrzymywali wsparcie w uzbrojeniu z pobliskiej niemieckiej Afryki Południowo-Zachodniej. Liczyli zresztą też na obiecaną interwencję Cesarstwa Niemieckiego. W czasie wojny Burowie organizowali samodzielne oddziały komandosów stawiające skuteczny opór. W celu stłumienia wojny partyzanckiej Brytyjczycy zorganizowali obozy koncentracyjne, w których internowali ludność cywilną z objętych walkami obszarów. Tworzyli także całe systemy blokhauzów mających powstrzymać przemieszczanie się partyzantów. Takie prowadzenie działań przez stronę brytyjską spotkało się z negatywnym odzewem prasy europejskiej i amerykańskiej. Ostateczne zwycięstwo odnieśli Brytyjczycy a republiki inkorporowano do korony jako dwie kolonie. Był to największy konflikt w którym udział brali Brytyjczycy od zakończenia wojen napoleońskich aż do I wojny światowej. W 1910 razem z kolonią przylądkową i kolonią Natalu stworzono z nich brytyjskie dominium znane jako Związek Południowej Afryki. Główne urzędy w tym państwie dostały się w ręce Burów coraz częściej nazywanych Afrykanerami.

W czasie I wojny światowej ogromną rolę odegrał dowódca niemieckich wojsk kolonialnych na tym obszarze gen. Paul von Lettow-Vorbeck. Ten młody i błyskotliwy dowódca ze swoimi siłami liczącymi 3 tys. Europejczyków i 11 tys. tubylców (tzw. askarysi) potrafił związać siły przeciwnika liczące 300 tys. ludzi i dowodzone przez byłego dowódcę z czasów II wojny burskiej Jana Smutsa. Największym zwycięstwem wojsk cesarskich była bitwa pod Tangą (3-5 listopada 1914), gdzie 8-krotnie liczniejsi Brytyjczycy zostali pokonani.

I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

Mkwawa, właśc. Mkwavinyika Munyigumba Mwamuyinga (ur. 1855, zm. 19 lipca 1898) - wódz plemienny ludu Hehe, przywódca powstania w Niemieckiej Afryce Wschodniej w latach 1891-1898. Po początkowych sukcesach jego oddziały zaczęły przegrywać, niemiecka armia kolonialna z pomocą przychylnych im wodzów plemiennych doprowadziły do niemal całkowitego rozgromienia jego oddziałów. Popełnił samobójstwo 19 lipca 1898 okrążony przez Niemców. Jego czaszka znajduje się obecnie w muzeum pamięci w Kalenga.

Taktyka Lettowa-Vorbecka polegająca na łączeniu wojny partyzanckiej z dalekimi rajdami na terytorium przeciwnika okazała się skuteczna i kosztowała Brytyjczyków prawie 60 tys. ludzi. Jednak problemy z zaopatrzeniem i nieliczna armia zmusiły Vorbecka do ciągłego wycofywania się. Ostatecznie zostały przy nim skromne siły, z którymi walczył jeszcze kilka tygodni po zakończeniu wojny na terytorium Mozambiku.

Afryka – drugi pod względem wielkości kontynent na Ziemi, ma 30,3 mln km² powierzchni, czyli ponad 20,3% ogólnej powierzchni lądowej naszego globu. Przechodzi przez niego południk 0°, obydwa zwrotniki i równik.

Powstanie Busziri 1888 r. to antyniemieckie powstanie muzułmanów pod wodzą Busziriego Ibn Salima, byłego handlarza i właściciela plantacji na wschodnim wybrzeżu Afryki.

Bohaterski dowódca zyskał ogromną sławę w rodzinnych Niemczech. Należy nadmienić, iż ani jeden z jego askarysów nie zdezerterował podczas długiej kampanii, co świadczy o jego znakomitych umiejętnościach dowódczych, dzięki którym potrafił sobie zaskarbić ich lojalność. Po zakończeniu wojny zostali oni nagrodzeni pensjami Republiki Weimarskiej.

Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen (ur. 1 kwietnia 1815 w Schönhausen (Elbe), zm. 30 lipca 1898 w Friedrichsruh) – książę von Bismarck-Schönhausen, książę von Lauenburg; niemiecki polityk, premier Prus, kanclerz Rzeszy zwany Żelaznym Kanclerzem. Przyczynił się do zjednoczenia Niemiec. W polityce wewnętrznej zwolennik ewolucyjnego konserwatyzmu.

Paul Emil von Lettow-Vorbeck (ur. 20 marca 1870 w Saarlouis, zm. 9 marca 1964 w Hamburgu) – niemiecki generał, dowódca wojsk cesarskich walczących w I wojnie światowej na terenie Niemieckiej Afryki Wschodniej (była to jedyna niemiecka kampania wojskowa w posiadłościach zamorskich, gdzie Niemcy nie zostali pokonani).

W walkach w Afryce Wschodniej zasłynął także niemiecki krążownik SMS Königsberg, który stanowił część (wraz ze starą kanonierką SMS Geier i statkiem pomiarowym SMS Möwe) cesarskiej floty w tym rejonie. W trakcie dwóch wypadów korsarskich poważnie uszkodził krążownik HMS Pegasus, zatopił statek handlowy City of Winchester (6600 BRT) oraz ostrzelał brytyjski port w Zanzibarze oraz francuskie radiostacje na Madagaskarze. Z powodu braku paliwa został unieruchomiony i ostatecznie zatopiony w delcie Rufidżi w 1915 przez monitory HMS Severn i HMS Mersey. Załogę i działa wcielono do armii von Lettov-Vorbecka.

Traktat wersalski (Pokój Paryski) – główny układ pokojowy kończący pierwszą wojnę światową, podpisany 28 czerwca 1919 roku przez Niemcy, mocarstwa Ententy i państwa sprzymierzone i stowarzyszone. Został ratyfikowany 10 stycznia 1920 roku i z tą datą wszedł w życie. Traktat ustalił wiele granic międzypaństwowych w Europie oraz wprowadził nowy ład polityczny.

Republika Weimarska – potoczna nazwa państwa niemieckiego istniejącego w latach 1919-1933 (nazwa urzędowa: Rzesza Niemiecka). Powstała w wyniku rewolucji listopadowej. Było to państwo federalne, demokratyczne, z mieszaną prezydencko-parlamentarną formą rządów. Parlamentem był Reichstag, stolicą – Berlin. Nazwa republiki pochodzi od miasta Weimar, w którym obradowało zgromadzenie narodowe, uchwalające konstytucję. Na powstanie republiki bezpośredni wpływ miały skutki I wojny światowej. Upadek republiki spowodowało powstanie i umocnienie się nazizmu.

Po traktacie wersalskim kolonia została podzielona pomiędzy aliantów. Belgia otrzymała Rwandę i Burundi, Portugalia tzw. trójkąt Kionga na południe od rzeki Rovuma, który został włączony do Mozambiku, a z reszty utworzono brytyjską Tanganikę.

Gubernatorzy

1885-1888 – Karl Peters (komisarz)

1888-1891 – Herrmann von Wissmann (komisarz)

1891-1893 – Julius Freiherr von Soden

1893-1895 – Friedrich Radbod Freiherr von Scheele

1895-1896 – Herrmann von Wissmann

1896-1901 – Eduard von Liebert

1901-1906 – Gustav Adolf Graf von Götzen

1906-1912 – Georg Albrecht Freiherr von Rechenberg

1912-1918 – Heinrich Albert Schnee

Zobacz też

Schutztruppe

Bibliografia

Roland Oliver, Anthony Atmore: Dzieje Afryki po roku 1800, Książka i Wiedza: Warszawa 2007 ISBN 978-83-05-13491-0
Paweł Brudek: Afryka Wschodnia 1914-1918, Bellona: Warszawa 2008 ISBN 978-83-11-10936-0