Polscy zakładnicy na chwilę przed egzekucją. Stary Rynek w Bydgoszczy. 9 września 1939

Niemieckie represje wobec ludności Bydgoszczy (1939) – masowe zbrodnie wojenne popełnione przez okupanta niemieckiego na cywilnej ludności Bydgoszczy pochodzenia polskiego i żydowskiego, w okresie między wrześniem a grudniem 1939 roku.

Masowe aresztowania i egzekucje mieszkańców Bydgoszczy, dokonywane w pierwszym rzędzie przez żołnierzy Wehrmachtu i członków Einsatzgruppen, odbywały się początkowo w atmosferze chaosu i stanowiły zemstę za wydarzenia tzw. bydgoskiej „Krwawej niedzieli” (3-4 września 1939) oraz za opór stawiany wkraczającym oddziałom Wehrmachtu przez miejscową Straż Obywatelską. Przeprowadzane doraźnie represje przekształciły się później w zorganizowaną akcję eksterminacyjną, której celem była likwidacja polskiej elity politycznej i umysłowej w Bydgoszczy, a której głównym wykonawcą stał się paramilitarny Selbstschutz. W ciągu pierwszych czterech miesięcy okupacji Niemcy zamordowali w tajnych lub publicznych egzekucjach około 5000 mieszkańców Bydgoszczy i powiatu bydgoskiego, z czego prawdopodobnie od 1500 do 1900 ofiar pochodziło z samej Bydgoszczy.

Geneza

W pierwszych miesiącach niemieckiej okupacji Pomorze było tym regionem Polski, w którym nazistowski terror przybrał najbardziej brutalną formę. Polscy historycy oceniają, że w okresie: wrzesień 1939 – wiosna 1940 okupanci zamordowali na Pomorzu od 36 do 50 tysięcy Polaków i Żydów. Niemiecki historyk Dieter Schenk obliczył z kolei, iż w latach 1939–1945 w bezpośrednich egzekucjach hitlerowcy zamordowali na tych terenach od 52 794 do 60 750 ludzi. z wyjątkiem kilkuset, niemal wszystkie te osoby straciły życie w pierwszych miesiącach po wkroczeniu wojsk niemieckich. Nawet jednak na tym tle, niemieckie represje wobec ludności Bydgoszczy przybrały wyjątkowe rozmiary, czyniąc z miasta jeden z symboli niemieckich okrucieństw popełnianych w okupowanej Polsce. Obecnie całkowite straty wśród mieszkańców Bydgoszczy w czasie całej II wojny światowej historycy szacują na około 10 000 ofiar.

Można wyróżnić kilka przyczyn, dla których niemiecki terror przybrał w Bydgoszczy tak brutalną formę. Propagandowe uzasadnienie dla rozprawy z ludnością Bydgoszczy dały nazistom przede wszystkim wydarzenia tzw. bydgoskiej „krwawej niedzieli” (niem. Bromberger Blutsonntag) z 3–4 września 1939, które w polskiej historiografii są opisywane jako krwawe stłumienie przez wojsko polskie niemieckiej akcji dywersyjnej w mieście, a w niemieckiej – jako pogrom tamtejszych volksdeutschów. Goebbelsowska propaganda dołożyła wielu starań, aby wydarzenia w Bydgoszczy zostały przedstawione w sposób poruszający i stanowiły propagandowe uzasadnienie dla nazistowskiej polityki eksterminacyjnej prowadzonej na ziemiach polskich (zwłaszcza na Pomorzu).

 Osobny artykuł: Krwawa niedziela (Bydgoszcz).

W pierwszych dniach okupacji niemieckie represje były również spowodowane oporem stawianym wkraczającym oddziałom Wehrmachtu przez miejscową Straż Obywatelską, którą Niemcy wbrew prawu międzynarodowemu uznawali za formację partyzancką. Później oba te wydarzenia stały się pretekstem dla okupanta w przeprowadzeniu akcji likwidacji polskiej elity politycznej i umysłowej w Bydgoszczy oraz do rozprawy z ludnością żydowską. Bydgoskie represje były zresztą częścią szerszej akcji eksterminacyjnej, realizowanej na całym Pomorzu w ramach tzw. akcji „Inteligencja” (Intelligenzaktion).

W niemieckiej polityce represji, wymierzonej w ludność Bydgoszczy, profesor Włodzimierz Jastrzębski wyróżnił trzy fazy:

Zbrodnie dokonane w pierwszych dniach okupacji

Łapanka na ulicy Parkowej (8 września)

Zatrzymani cywile pod murem więzienia przy ulicy Wały Jagiellońskie

Zakładnicy na Starym Rynku w Bydgoszczy

Polski ksiądz – jeden z zakładników oczekujących na rozstrzelanie

Publiczna egzekucja zakładników na Starym Rynku (9 września)

Volksdeutsch denuncjujący Polaka – rzekomego uczestnika „Krwawej niedzieli”

Oddziały Wehrmachtu wkroczyły do Bydgoszczy we wtorek 5 września 1939. Tego samego dnia w mieście pojawił się również pododdział SS (Einsatzkommando 1/IV) dowodzony przez SS-Sturmbannführera Helmuta Bischoffa, który wchodził w skład podążającej za regularną armią Einsatzgruppe IV (SS-Brigadeführer Lothar Beutel). Z Bydgoszczy wycofali się już żołnierze regularnej armii polskiej, jednak wkraczający Niemcy napotkali na zaciekły opór stawiany przez członków bydgoskiej Straży Obywatelskiej. Szczególnie zacięte walki wybuchły w robotniczej dzielnicy Szwederowo, gdzie działali kolejarze należący do Kolejowego Przysposobienia Wojskowego pod dowództwem Franciszka Marchlewskiego. W walce zginęło dwóch niemieckich żołnierzy, a oficer w stopniu majora został wzięty do niewoli. Bydgoska Straż Obywatelska złożyła broń dopiero po uzyskaniu od generała Eccarda von Gablenza (dowódcy grupy bojowej „Netze”) zapewnienia, że respektowane będą jej prawa należne regularnym wojskom. Niemcy nie dotrzymali jednak złożonych obietnic. Wzięci do niewoli członkowie Straży Obywatelskiej zostali wydani w ręce funkcjonariuszy Einsatzgruppe IV. Część jeńców (w liczbie ok. 40) SS-mani zakatowali na śmierć metalowymi prętami. Resztę, w tym obydwu przywódców Straży – Konrada Fiedlera i Mariana Maczugę – rozstrzelano na bydgoskich Bielawkach.

Przez pierwszych kilka dni w zajętym przez Niemców mieście panował chaos. Równolegle z opanowywaniem poszczególnych dzielnic Bydgoszczy okupanci przeprowadzali masowe aresztowania ludności cywilnej, których ofiarami padali przede wszystkim robotnicy, kolejarze, drobni rzemieślnicy, niżsi urzędnicy i młodzież szkół średnich, z tych bowiem środowisk wywodzili się przede wszystkim członkowie Straży Obywatelskiej. W doraźnych egzekucjach dokonywanych przez Einsatzgruppe IV oraz Wehrmacht (zwłaszcza żołnierzy 1. pułku łączności) zginęły setki mieszkańców miasta. Generał Braemer oceniał, że miedzy 5 a 8 września rozstrzelano w Bydgoszczy co najmniej 400 osób. Z kolei Werner Kampe obliczał liczbę zabitych w tym czasie mieszkańców miasta na 200-300 osób. Pierwsze, dość spontaniczne i chaotyczne egzekucje, odbywały się w różnych rejonach miasta: w koszarach 16. pułku ułanów wielkopolskich przy ul. Szubińskiej, w koszarach 15. pułku artylerii lekkiej przy ul. Gdańskiej, na stadionie miejskim przy al. Mościckiego (dziś ulica Sportowa), na lotnisku przy ul. Jagiellońskiej, pod murem więzienia przy ul. Wały Jagiellońskie, w okolicach szpitala miejskiego na Bielawkach. Brutalność Niemców podsycało przekonanie, iż Bydgoszcz jest ogarnięta "polskim powstaniem". Miały o tym świadczyć raz po raz padające w mieście strzały "partyzantów". Trudno jednak ocenić ile razy niemieccy żołnierze zostali rzeczywiście zaatakowani przez Polaków, a ile razy owe incydenty były po prostu efektem niekontrolowanej wymiany strzałów, wywołanej przez niedoświadczonych i ogarniętych „partyzancką psychozą” niemieckich rekrutów.

Wojskowym komendantem miasta został w dniu 8 września 1939 mianowany generał major Walther Braemer (dowódca 580. obszaru tyłowego armii), choć faktyczną władzę w Bydgoszczy przejął już dwa dni później szef lokalnej komórki NSDAP (a od końca września nadburmistrz), Werner Kampe. W Bydgoszczy i okolicznych miejscowościach zaczęły się również tworzyć pierwsze struktury Selbstschutzu – paramilitarnej formacji złożonej z przedstawicieli niemieckiej mniejszości narodowej, zamieszkującej przedwojenne terytorium Rzeczypospolitej. Ze względu na panujący w mieście chaos oraz rzekome zagrożenie ze strony „wszechobecnych” polskich partyzantów dowództwo niemieckiej 4. Armii nakazało Braemerowi (przed wojną aktywnemu członkowi SS) przeprowadzenie bardziej zorganizowanej „akcji oczyszczającej”.

Generalna rozprawa z bydgoszczanami rozpoczęła się 8 września. Braemer wydał tego dnia rozkaz w sprawie oczyszczenia miasta ze „zbrodniczych elementów polskich”. Niemieccy żołnierze i policjanci szczelnym kordonem otaczali zamieszkane przez Polaków dzielnice, po czym systematycznie przeszukiwali dom po domu, mieszkanie po mieszkaniu. W przypadku znalezienia broni (do tej kategorii mogła być zaliczona pamiątkowa szabla, myśliwska dubeltówka czy pałka policyjna) lokatorów płci męskiej rozstrzeliwano na miejscu. Pozostałych „podejrzanych” kierowano do prowizorycznego więzienia zorganizowanego w koszarach 15 PAL. Do rana 9 września uwięziono około 400-500 osób, a do 10 września liczba zatrzymanych wzrosła do 1400. Czystki dotknęły przede wszystkim dzielnice uznane przez okupanta za najbardziej niebezpieczne, takie jak Szwederowo. 10 września dowództwo 580. obszaru tyłowego armii oceniło w dzienniku wojennym, iż: "[…] w najpodlejszej dzielnicy zamieszkiwanej przez komunę zastrzelono ok. 120 osób, a kolejne 900 aresztowano". W trakcie "akcji oczyszczającej" musiało dochodzić do ekscesów, gdyż Braemer poczuł się zmuszony do wydania rozkazu, w którym precyzował, aby każdą osobę u której znaleziono broń doprowadzać przed sąd specjalny a nie od razu rozstrzeliwać. W zupełnie innym kierunku szły z kolei rozkazy Bischoffa, który nakazał zastrzelić wszystkie osoby, które "w jakikolwiek sposób wydadzą się podejrzane", oświadczając jednocześnie swym SS-manom, iż "w tej akcji każdy może się sprawdzić jako prawdziwy mężczyzna".

9 września odbyła się pierwsza publiczna egzekucja na bydgoskim Starym Rynku, której ofiarą padło 20 osób. Spędzonych na rynek Polaków przed egzekucją bito kolbami, zmuszano do padania i wstawania oraz stania godzinami z podniesionymi rękami. Gdy w nocy z 9 na 10 września postrzelono niemieckiego żołnierza, Braemer kazał następnego dnia rozstrzelać na bydgoskim rynku kolejnych 20 zakładników. Pięciu innych cywilów zastrzelono na rynku rzekomo w czasie próby ucieczki. Nierzadko zdarzało się również, że wśród szpalerów zatrzymanych Polaków i Żydów przechodzili miejscowi volksdeutsche, którzy wskazywali eskorcie rzekomych uczestników „bydgoskiej krwawej niedzieli”. Ludzie ci byli następnie separowani od pozostałych więźniów, oznaczani znakiem krzyża za pomocą białej farby i rozstrzeliwani. W ten sposób zginęło m.in. 20 Polaków wybranych spośród tłumu zatrzymanych przy ulicy Saperów.

Łącznie w okresie urzędowania Braemera (8-11 września 1939) zamordowano w Bydgoszczy około 370 Polaków. Spośród tego grona ok. 120-150 osób zostało na rozkaz SS-Brigadeführera Beutela (w porozumieniu z Braemerem) rozstrzelanych przez funkcjonariuszy Einsatzgruppe IV w podbydgoskich lasach.

11 września, niemieckie Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych (Oberkommando des Heeres) poinformowało 4. Armię, iż Hitler: „ze względu na buntowniczą ludność polską w Bydgoszczy rozkazał Reichsführerowi-SS wziąć 500 zakładników i przedsięwziąć jak najostrzejsze środki (doraźne egzekucje), aż do momentu spacyfikowania miasta. Wojsku należy nakazać, by nie przeszkadzało organom Reichsführera-SS”. Akcja eksterminacyjna w Bydgoszczy weszła w tym momencie na nowy tor. Likwidowano teraz Polaków oskarżonych o udział w „krwawej niedzieli” oraz inteligencję. Główną rolę w akcji eksterminacyjnej odgrywał odtąd Selbstschutz oraz formacje SS i policji niemieckiej. 18 września funkcjonariusze Einsatzgruppe IV skierowali pierwszy, liczący 62 osoby, transport z Bydgoszczy do obozu koncentracyjnego Dachau. Jednocześnie wydano tajny rozkaz komendantowi Dachau, aby po przybyciu transportu rozstrzelał wszystkich więźniów, z wyjątkiem księdza kanonika Józefa Schulza. Nadal organizowano wielkie obławy w poszczególnych dzielnicach. W nocy z 1 na 2 października aresztowano tymczasowo 2000 Polaków. 6 października urządzono na polecenie nadburmistrza Kampego wielką łapankę, podczas której zatrzymywano każdego, kto nie posiadał zaświadczenia o zatrudnieniu wystawionego przez Urząd Pracy.

W pierwszych tygodniach okupacji bez śladu przepadł dyrektor ogrodów miejskich w Bydgoszczy, Marian Gunzel oraz inni polscy pracownicy bydgoskiego zarządu miejskiego. Zostali oni wezwani 24 września 1939 przez kreisleitera Kampego na posiedzenie do ratusza. Tego dnia nie wrócili do domów i nie dali znaku życia przez cały okres okupacji. Dopiero po wojnie w niemieckich aktach, pozostawionych w gmachu sądowym w Bydgoszczy, znaleziono informację, sporządzoną w kwietniu 1940 dla Ministerstwa Sprawiedliwości Rzeszy, że kreisleiter kazał wywieźć przybyłych urzędników do Lasu Gdańskiego i tam rozstrzelać. Werner Kampe nakazał także zamordować ich najbliższych krewnych, aby „nie tworzyć męczenników”.

Zarządzenia wojskowych oraz cywilnych władz III Rzeszy odnośnie do Bydgoszczy były nadzwyczaj radykalne, a działania podejmowane na miejscu w pierwszych dniach okupacji miały charakter brutalny i samowolny. Oficjalnie była to reakcja na raz po raz padające w mieście strzały partyzantów. Rzeczywistość w żaden sposób nie odzwierciedlała jednak tych twierdzeń. Między 6 a 11 września (a więc już po złożeniu broni przez Straż Obywatelską) w Bydgoszczy zginęło bowiem zaledwie 2 żołnierzy niemieckich, a 2 innych zostało rannych. Zdaniem niemieckiego historyka Hansa Umbreita „dziesiątkowanie określonych grup społecznych po części pokrywało się z metodami, za pomocą których wojsko i policja chciały z pozoru legalnie przywrócić wewnętrzny porządek (…) Prowadząc bezwzględną walkę z partyzantami, wymierzając surowe kary za posiadanie broni oraz podejmując bezlitosne działania odwetowe przeciwko niewinnym ludziom, realizowano częściowo program Hitlera”.

Obóz dla internowanych w Bydgoszczy

Kolumna aresztowanych w drodze do obozu w koszarach 15 PAL

Polacy i Żydzi na terenie bydgoskiego obozu dla internowanych w koszarach 15 PAL

Żydzi uwięzieni w bydgoskim obozie dla internowanych. Październik 1939 r.

Mieszkańców Bydgoszczy aresztowanych podczas kolejno następujących po sobie „akcji oczyszczających” umieszczano w prowizorycznym obozie dla internowanych (Internierungslager), utworzonym w koszarach 15. pułku artylerii lekkiej przy ul. Gdańskiej. Decyzja o utworzeniu tego obozu zapadła najprawdopodobniej jeszcze przed zajęciem miasta przez Niemców. 5 września 1939 szef zarządu administracji cywilnej przy dowódcy 4. Armii, SS-Oberführer Fritz Hermann, w pisemnej instrukcji dla swych terenowych pełnomocników nakazał aresztowanych Polaków „nie budzących zaufania odprowadzić do obozów dla internowanych” wymieniając wśród nich również obóz w Bydgoszczy.

Zwykle aresztowanych spędzano najpierw do punktów zbornych mieszących się w koszarach przy ul. Warszawskiej, zajmowanych przed wojną przez 62. pułk piechoty oraz w koszarach 16. pułku ułanów przy ul. Szubińskiej. Przeprowadzono tam wstępne badania personalne i podejmowano decyzje, czy zatrzymanego przekazać do właściwego obozu w koszarach 15 PAL, czy też zwolnić.

W koszarach przy ul. Gdańskiej 147 internowanych lokowano w pomieszczeniach dawnej zbrojowni i w stajniach koszar. Więźniowie Internierungslager przetrzymywani byli w fatalnych warunkach bytowych (w stajniach musieli spać wśród stert odchodów i rojów robactwa) oraz traktowani byli przez strażników w bardzo brutalny sposób. Otrzymywali głodowe racje żywnościowe, a w nocy stosowano ostre światło, które utrudniało sen. Internowanych zmuszano też do wyczerpujących apeli. W szczególnie ciężkich warunkach byli przetrzymywani nauczyciele uwięzieni w tzw. bloku nr 5 (dawne stajnie) oraz Żydzi umieszczeni w tzw. bloku nr 8. W kancelarii obozowej członkowie Einsatzgruppen (w obecności komendanta obozu, Baksa) urządzali przesłuchania więźniów, połączone z biciem i torturami. Na przesłuchiwanych starano się wymusić przyznanie się do członkostwa w Polskim Związku Zachodnim lub innych organizacjach krzewiących polskość. Część więźniów kierowano do pracy w niemieckich gospodarstwach rolnych. Nierzadko dochodziło wówczas do indywidualnych zabójstw, dokonywanych przez członków eskorty (zabijali oni np. najbardziej zawszonych więźniów). Ponadto we wrześniu na terenie koszar lub w ich bezpośrednim pobliżu Niemcy zamordowali ok. 28 osób.

Maria Wardzyńska ocenia, iż w samym tylko wrześniu 1939 uwięziono w koszarach 15 PAL około 3500 osób. Trudno jednak ustalić całkowitą liczbę więźniów, którzy przeszli przez obóz internowania. Niemieckie dane liczbowe nie wydają się być wiarygodne w tym względzie. Po pierwsze, w porównaniu z powojennymi relacjami wydają się być zaniżone. Po drugie, liczba internowanych ulegała ciągłym zmianom. Wysyłano bowiem duże grupy do prac rolnych, część więźniów zwalniano, część przekazywano do dyspozycji prokuratury przy bydgoskim Sądzie Specjalnym, a innych z kolei wysiedlano do centralnej Polski. W końcu września 1939 roku odesłano w liczący około 150 osób transport do obozu koncentracyjnego Buchenwald. W połowie października nie mniejszy transport, w którym przeważali wzięci do niewoli żołnierze polscy, odszedł do obozu w Nowym Porcie w Gdańsku. Stale, zwłaszcza wraz z nasileniem działań przeciwko polskiej inteligencji, napływali też nowi więźniowie. Ponadto od początku października wywożono stale internowanych w odludne miejsca pod Bydgoszczą, gdzie ich rozstrzeliwano.

Z chwilą zlikwidowania 25 października 1939 administracji wojskowej na okupowanych ziemiach polskich i przejęcia pełni władzy przez niemiecką administrację cywilną, obóz dla internowania został podporządkowany władzom policyjnym. Miejsce wartowników wojskowych zajęła policyjna straż obozowa. Władze wojskowe przekazując obóz policji zażądały jednocześnie jego przeniesienia z koszar, które miały być odtąd wykorzystywane przez jednostki Wehrmachtu stacjonujące w Bydgoszczy. W związku z powyższym częstotliwość wywózek i egzekucji znacznie wzrosła. W ostatnich dniach października opróżniono m.in. ostatecznie tzw. „blok żydowski”. 1 listopada 1939 obóz, w którym znajdowało się wciąż ok. 300 więźniów, przeniesiono do byłych magazynów amunicji na przedmieściu Jachcice. W końcu grudnia 1939 roku bydgoski Internierungslager został ostatecznie zlikwidowany. Część więźniów zwolniono, część odesłano na roboty przymusowe do Rzeszy, a pozostałych do obozu koncentracyjnego Stutthof.

Aresztowani Polacy i Żydzi byli ponadto więzieni w kilku innych miejscach na terenie Bydgoszczy. Część trafiła do aresztu Selbstschutzu, mieszczącego się w gmachu byłego Klubu Polskiego przy ulicy Gdańskiej 50. Wiele osób (głównie działaczy Polskiego Związku Zachodniego) trafiło również do piwnic budynku przy ulicy Poniatowskiego 6, gdzie urządzono siedzibę bydgoskiego Gestapo. Aresztowanych Polaków przetrzymywano tam w fatalnych warunkach oraz poddawano torturom i najróżniejszym szykanom. W egzekucjach lub na skutek złego traktowania zginęło w gmachu przy ulicy Poniatowskiego co najmniej 19 (znanych z nazwiska) mieszkańców Bydgoszczy.