Pomnik ofiar egzekucji na Księżych Górach

Niemieckie represje wobec ludności Grudziądza (1939) – masowe represje wobec ludności Grudziądza, zastosowane przez okupantów niemieckich jesienią 1939.

W ramach akcji „politycznego oczyszczania terytorium” funkcjonariusze Einsatzgruppen (grup operacyjnych) oraz członkowie paramilitarnego Selbstschutzu aresztowali kilka tysięcy mieszkańców Grudziądza i okolicznych miejscowości. Co najmniej 300 osób zginęło w tajnych i publicznych egzekucjach, przeprowadzanych w obrębie miasta lub na pobliskich Księżych Górach. Większość ofiar stanowili przedstawiciele polskiej elity społecznej i intelektualnej oraz osoby narodowości żydowskiej.

Początek niemieckiej okupacji

Grudziądz został zajęty przez oddziały Wehrmachtu w dniu 4 września 1939. W ślad za jednostkami regularnej armii do miasta wkroczyli funkcjonariusze Einsatzgruppe V (dowódca: SS-Standartenführer Ernst Damzog) – specjalnej grupy operacyjnej (Einsatzgruppen) niemieckiej policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa, której zadaniem było „zwalczanie wszystkich wrogich Rzeszy i Niemcom elementów na tyłach walczących wojsk” oraz „ujęcie osób niepewnych pod względem politycznym”, zwłaszcza tych, których nazwiska figurowały w Sonderfahndungsbuch Polen. 6 września funkcjonariusze Einsatzgruppen przeprowadzili w Grudziądzu szereg rewizji w budynkach użyteczności publicznej. Przeszukano między innymi urzędy straży granicznej, komisariaty graniczne i policyjne oraz placówki organizacji krzewiących polskość. W pomieszczeniach Związku Strzeleckiego zarekwirowano broń oraz kartotekę z fotografiami członków związku. W następnych dniach przeszukano także punkt kontaktowy polskiej „Dwójki” oraz budynki Sądu Okręgowego i Sądu Grodzkiego. Rewizje w poszukiwaniu broni przeprowadzano również w mieszkaniach prywatnych. Doszło przy tym do szeregu rabunków.

Wkroczenie wojsk niemieckich do Grudziądza.

7 września zatrzymano w charakterze zakładników 25 obywateli miasta – duchownych, nauczycieli oraz inne osoby cieszące się autorytetem w polskim społeczeństwie. Zatrzymanym zagrożono rozstrzelaniem w przypadku, gdyby jakakolwiek krzywda spotkała miejscowych volksdeutschów, których władze polskie internowały i wywiozły w głąb kraju jeszcze przed opanowaniem miasta przez Wehrmacht. Dopiero, gdy internowani Niemcy powrócili do swych domów, władze niemieckie zwolniły zakładników. Większość z nich po pewnym czasie została jednak ponownie aresztowana, a następnie stracona. 9 września Niemcy aresztowali 65 polskich mężczyzn w wieku poborowym, jak również internowali kolejnych 20 osób, oskarżonych o prowadzenie propolskiej agitacji podczas plebiscytu na Warmii i Mazurach w 1920. Wcześniej władze okupacyjne nakazały zniszczenie Pomnika Niepodległości znajdującego się na grudziądzkim rynku (4 września), jak również zakazały polskim księżom katolickim wygłaszania kazań.

Represje spadły również na ludność żydowską. 4 września dowództwo Einsatzgruppe V ustanowiło dwóch pełnomocników dla ok. 600-osobowej grudziądzkiej gminy żydowskiej, których zobowiązano do sporządzenia w ciągu 14 godzin imiennego wykazu członków gminy oraz posiadanego przez nich majątku. Na Żydów nałożono też kontrybucję w wysokości 20 000 złotych. 6 września w całym mieście wywieszono plakaty wzywające Żydów oraz mieszańców I i II stopnia (mischlingów), aby zgłaszali się do siedziby Einsatzgruppe V urządzonej w szkole przy ulicy Młyńskiej 19. Na wezwanie stawiło się ok. 100 osób, które zostały natychmiast aresztowane. Zatrzymanych Żydów ograbiono, a następnie wywieziono w nieznanym kierunku. Prawdopodobnie zostali oni zamordowani w pobliskich lasach koło wsi Mniszek-Grupa.

Einsatzgruppe V operowała w okolicach Grudziądza mniej więcej do 21 września, po czym przeszła na tereny centralnej Polski. Wkrótce później w mieście ulokowano jedną z filii Einsatzkommando 16 – specjalnej grupy operacyjnej utworzonej na bazie gdańskiego Gestapo, której podstawowym zadaniem była likwidacja polskiej inteligencji na terenach okupowanego Pomorza (26 września). Ponadto w okupowanym Grudziądzu szybko zainstalowały się organy niemieckich władz policyjnych, państwowych i partyjnych. Funkcję landrata powiatu grudziądzkiego, a zarazem kierownika powiatowej organizacji partyjnej (Kreisleitera) objął dr Rudolf Reimers. Stanowisko nadburmistrza Grudziądza (oraz szefa miejskiej komórki NSDAP) powierzono natomiast Brunonowi Kellerowi. Jednocześnie w mieście i okolicznych miejscowościach zaczęły się tworzyć pierwsze struktury Selbstschutzu – paramilitarnej formacji złożonej z przedstawicieli niemieckiej mniejszości narodowej zamieszkującej przedwojenne terytorium Rzeczypospolitej. Na czele grudziądzkiego Selbstschutzu stanął dr Joachim Gramse, przedwojenny działacz spółdzielczy z Wolnego Miasta Gdańska.

Na mocy dekretu Hitlera z 8 października 1939 Grudziądz wraz całym powiatem został wcielony do Rzeszy jako część rejencji kwidzyńskiej Okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie. 19 października wizytę w mieście złożył gdański gauleiter NSDAP, Albert Forster. Podczas wiecu dla volksdeutschów oświadczył on, iż „prowincja Gdańsk-Prusy Zachodnie ma w krótkim czasie stać się stuprocentowo niemiecka, a Polacy nie mają tu czego szukać i powinni zostać wyrzuceni”. Jednocześnie wyraził zdziwienie, iż „na ulicach tego miasta nie widać jeszcze polskiej krwi mimo morderstw popełnionych tam na Niemcach”. Przemówienie Forstera zainicjowało zakrojoną na szeroką skalę akcję represyjną przeciwko Polakom. Następnego dnia, tj. w niedzielę 20 października, Selbstschutz masowo zatrzymywał wychodzących z kościołów Polaków. Do jednej ze świątyń bojówkarze wtargnęli jeszcze w trakcie nabożeństwa. Indywidualne aresztowania w domach i mieszkaniach były kontynuowane w następnych dniach.