Niewiedza - buddyzm - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy Niewiedzy – kluczowego terminu buddyjskiego. Zapoznaj się również z: Niewiedza – powieść Milana Kundery.

Niewiedza ( sanskryt avidya, pali avijja, tybetański ma.rig.pa) – inna nazwa awidja, polski termin to też ignorancja

Kluczowe pojęcie buddyjskie, gdyż traktowana jest obok splamień jako źródło istnienia cierpienia (dukkha) w buddyzmie. Jest pierwszym i fundamentalnym ogniwem spośród Dwunastu ogniw współzależnego powstawania.

Natura Buddy (także Tathagatagarbha, Sugatagarbha; sans. Buddhata, chin. 佛性 foxing, kor. pulsǒng, jap. 仏性 bussho, wiet. phât tinh, wylie: de bzhin gshegs pa’i snying po) – esencja umysłu, najwyższa mądrość, absolutna natura wszystkiego, co istnieje, umożliwiająca osiągnięcie Oświecenia wg buddyzmu. Nauki o naturze buddy wg nauk mahajany, obok nauk o siunjacie, są najbardziej istotnymi naukami Buddy Siakjamuniego i związane są szczególnie z tzw. Trzecim Obrotem Kołem Dharmy Buddy oraz doktrynami czittamatra i madhjamaka.

Bodhisattwa (skt. बोधिसत्त्व dosł. oświecona istota, tyb. ciangciub sempa བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་– bohater umysłu oświecenia, chiń. pusa 菩薩, kor. posal 보살, jap. bosatsu, wiet. bồ tát) - w buddyzmie tradycji mahāyāna istota, która przez systematyczne ćwiczenie wyzwalających działań (skt. paramita) dąży do stanu buddy, kierując się altruistyczną motywacją przynoszenia pożytku innym.

Niewiedza jest brakiem zrealizowania stanu Siunjata, poza konceptualnej obecności natury rzeczywistości i umysłu, stanu poza wszelkim dualistycznym przebywaniem i rozproszeniem (dualizm subiekt - obiekt), również tłumaczona jako nie-oświecenie (z angielskiego unenlightenment). Oprócz tego występują również splamienia, które są stanami konceptualnymi bardziej lub mniej subtelnymi, które muszą być usunięte przez Arhata, aby zrealizować wyzwolenie od cierpienia (dukkha). Jednak całkowite usunięcie wszystkich negatywności i błędów wiąże się jeszcze z usunięciem bardziej subtelnych przeszkód, mianowicie zaciemnień od Niewiedzy.

Przejrzyste światło (ang.: Clear Light, tyb.: Ösel), inna nazwa "czyste światło" - termin stosowany w teorii buddyzmu tybetańskiego związany z Wadżrajaną. Termin Przejrzyste Światło jest synonimem pojęcia Natura Buddy stosowanego powszechnie w Mahajanie i jest potocznie rozumiany jako natura umysłu. Jednak nie jest to ścisłe rozumienie, gdyż należałoby wtedy zrównać "naturę umysłu" z "naturą buddy", co przez to oznaczałoby, że umysł jest buddą i nawiązywało do nauk filozofii Czittamatra, która jest krytykowana przez Madhjamakę.

Karmapa – jest zwierzchnikiem Karma Kagyu (Karma Kagju), największej z kilku buddyjskich linii przekazu, które tworzą szkołę Kagyu (Kagju), jedną z czterech głównych szkół buddyzmu tybetańskiego. Obecnie jest to najdynamiczniej rozwijająca się szkoła buddyzmu w Europie[potrzebne źródło].

Zaciemnienia od Niewiedzy (zwane również zaciemnieniami do wszechwiedzy), według nauk mahajany, usuwa się dopiero podczas zrealizowania Doskonałego Oświecenia (sanskryt. Anuttara Samjak Sambodhi) w wyniku praktyki bodhisattwy. W buddyzmie tybetańskim ścieżka wadżrajany utożsamia stan braku niewiedzy z osiągnięciem obecności Przejrzyste Światło w praktyce tantr Jogi Najwyższej lub stanem rigpa w praktyce dzogczen, które następnie należy pogłebiać, zbierając tzw. nagromadzenia zasługi (zręcznego i użytecznego potencjału do oświecenia), aż do Całkowitego Oświecenia. Zaciemnienia od Niewiedzy, jak i splamienia konceptualne, są tylko zasłonami "przykrywającymi" nieuwarunkowaną naturę buddy, którą posiada każda czująca istota. Niewiedzy, nie-oświecenia, w skład której wchodzą najbardziej subtelne zaciemnienia, nie można mylić z tzw. głupotą bądź tępotą, czyli zgrubnym splamieniem pomieszanego stanu konceptualnego.

Język tybetański to język z gałęzi tybeto-birmańskiej rodziny języków sino-tybetańskich. Jest językiem ojczystym Tybetańczyków. Używany w Tybecie, Syczuanie, Qinghai (regiony w granicach obecnej Chińskiej Republiki Ludowej) oraz w Bhutanie, Indiach, Nepalu, a także w diasporze Tybetańczyków rozproszonych m.in. w Norwegii, Szwajcarii, Republice Chińskiej, w USA. Posługuje się nim ok. 6,5 mln ludzi.

Dzogczen ( རྫོགས་ཆེན་ , wylie: rdzogs chen, skrót słowa tybetańskiego dzog pa czen po) - kompletny system nauk i praktyk w buddyzmie, związany z Wadżrajaną, prowadzący do oświecenia, obecny szczególnie w szkole Ningma buddyzmu tybetańskiego i przedbuddyjskiej tradycji Bon (Yungdrung Bon)

Niewiedza komentowana jest w dziełach doktryn madhjamaka i jogaczara. Dziu Mipham (1846-1912) komentując jeden z głównych traktatów jogaczary o naturze buddy autorstwa Maitreji wylicza wszystkie czynniki do usunięcia niewiedzy:

to co przejawia się jako niekonceptualna zmysłowa zdolność przejawiania dualizmu postrzegającego i postrzeganego

proces formułowania racjonalnego umysłu, który konceptualny, po pierwsze prowadzi do przypuszczenia, że to co się przejawia jako dualizm jest takim faktycznie, po wtóre następuje formulacja terminu (koncepcji), czyli proces wewnętrzny konceptualizacji przez umysł dualizmu postrzegającego i postrzeganego

wewnętrzne narządy zmysłowe takie jak oko, ucho itd.

zewnętrzne obiekty (narządów zmysłowych)

zdolności zmysłowe, taki jak wzrok słuch itd.

przejawienia otoczającego świata wspólnie doświadczanego

ponieważ wszystko to jest nieobecne (w czasie Całkowitego Oświecenia), wolność od dualizmu postrzegającego i postrzeganego jest "jednego smaku" (poza wszelakimi punktami odniesienia).

Duḥkha (pal. dukkha दुक्ख; skt दुःख; chiń. ku 苦; kor. ko ( ); jap. ku ( ); wiet. khô) – buddyjski termin pochodzący z sanskrytu oznaczający cierpienie, często też tłumaczony jako brak trwałego zadowolenia.

Wadżrajana to kierunek buddyzmu związany z praktyką tantr, który wyodrębnił się w II wieku n.e. w Indiach w ramach tradycji mahāyāny, gdzie ideałami są postawa bodhisattwy, który rozwija miłujące współczucie (skt. bodhiczitta) dla pożytku wszystkich istot oraz zrozumienie natury rzeczywistości Siunjata i wiedzy o naturze Buddy.

Trzeci karmapa Rangdziung Dordże (1284–1339) precyzuje używając traktatu madhjamaki autorstwa Nagardżuny:

Takowoż, kiedy wszelkie tymczasowe zasłony (niewiedzy) - ścislej definiując my sami jako "czujące istoty" - będziemy nieobecnymi, jest tylko kwestia formalną czy "nasze" dharmadhatu (natura buddy) i "cała reszta" dharmadhatu (czyli natura buddy wszystkich buddów) są tym samym czy różnia się, ponieważ to co nazywane jest "czująca istotą" jest niczym innym jak tym właśnie błędem samym w sobie, co czyni takie rozróżnienia.

Sanskryt (dewanagari: संस्कृतम् saṃskṛtam; sa.msk.rtaa bhaa.saa, od sa.m+k.r: zestawiać, składać; bhaa.saa: język; "język uporządkowany", w przeciwieństwie do języków naturalnych prakrytów, tzn. ludowych o "nieuporządkowanej" gramatyce) – język literacki starożytnych, średniowiecznych i wczesnonowożytnych Indii. Należy do indoaryjskiej gałęzi indoirańskiej grupy rodziny języków indoeuropejskich. Pomimo powszechnego w Europie przekonania, iż jest językiem martwym, jak łacina, zasadniczo nim nie jest, gdyż nie tylko jest jeszcze stale używany w ceremoniach religijnych hinduizmu, ale także istnieją niewielkie grupy osób deklarujące go jako ich jedyny język ojczysty (wg spisów ludności z 1999 roku – ok. 3000 osób na 900 mln ludności Indii). Czynione są też próby rewitalizacji tego języka poprzez tworzenie sanskryckich neologizmów na określenie współczesnych terminów, np. technicznych (np. telewizja, sanskr. duuradarshana). Jest też uznawany od 1949 roku za jeden z 13 konstytucyjnych języków Republiki Indii (obecnie 23 - 2008 r.). Dlatego właściwsze jest określenie go jako język wegetujący niż jako martwy.

Arhant (pāli.) (sanskr.. arahat; hindi Arihant अरिहन्त; tyb. draciompa; chin 阿羅漢 āluóhàn, luóhàn; kor. arahan 아라한; jap. arakan, rakan; wiet. A la hán). Nazwa pochodzi od pālijskiego araha = godny, stąd – arahanta, arahant.

Przypisy

"Maitreya’s Distinguishing Phenomena and Pure Being (with the Commentary by Mipham Jamyang Namgyal (1846-1912)", tłumaczenie Jim Scott, Khenpo Tsültrim Gyamtso Rinpoche; strona 75; Snow Lion Publications; ISBN 1559392150
"IN PRAISE OF DHARMADHĀTU"; Nāgārjuna and the Third Karmapa, Rangjung Dorje; tłumaczenie Karl Brunnhölzl, strona 103; ISBN 9781559392860

Bibliografia

Je Gampopa "Gems of Dharma, Jewels of Freedom", Altea Publishing. ISBN 978-0-9524555-0-9