Niger – trzecia pod względem długości i powierzchni dorzecza rzeka Afryki (po Nilu i Kongo). Od rzeki nazwę wzięło państwo Niger. Jest najważniejszą rzeką Afryki Zachodniej, jej długość wynosi 4184 km, a powierzchnia dorzecza ok. 2,3 mln km². Płynie na terytorium Gwinei, Mali, Nigru, Beninu i Nigerii.

Etymologia nazwy

Pochodzenie nazwy Niger nie zostało ostatecznie wyjaśnione. Często przyjmuje się, że pochodzi ona od łacińskiego słowa niger ("czarny"), ale nie ma na to dowodów. Ponadto portugalscy odkrywcy nadaliby rzece raczej nazwę we własnym języku – negro, tak jak wszędzie indziej na świecie (zob. np. Rio Negro). Dodatkowo Niger nie jest rzeką o czarnych wodach. Niektórzy wskazują na fakt, że nazwa Nigru może się odnosić do koloru skóry ludów mieszkających nad jego brzegami, ale żadna inna rzeka w Afryce nie otrzymała takiej nazwy. Nazwa ta pochodzi więc najprawdopodobniej z któregoś z miejscowych języków, jednak wśród 30 języków używanych nad brzegami rzeki nie znaleziono przekonującego źródłosłowu. Jedna z zaproponowanych hipotez głosi, że nazwa pochodzi od tuareskiej frazy gher n gheren – "rzeka rzek" (co skracane jest do ngher), spotykanej w środkowym biegu Nigru w okolicach Timbuktu.

Ludy żyjące nad Nigrem używają wielu różnych nazw, takich jak Jeliba w języku bambara, Isa Ber ("duża rzeka") w językach songhaj, czy Kworra w niektórych miejscowych językach Nigerii.

Bieg Nigru

Niger w północno-wschodniej Gwinei

Bieg Nigru dzieli się na trzy części, silnie zróżnicowane geograficznie. Pierwszy odcinek rozpoczyna się u źródeł rzeki na wschodnich stokach pasma Loma w bagnistych zaroślach u stóp góry Sougoula w południowej Gwinei przy granicy ze Sierra Leone. Początkowo jest to niewielki strumień nazywany Tembico – "Rzeka Lian", który następnie zmienia nazwę na Niger (dawniej wydzielano jeszcze w polskim nazewnictwie odcinek o nazwie Dżoliba). Rzeka płynie w Gwinei przez wilgotny las równikowy, często tworzący zacieniony korytarz (las galeriowy). Na tym odcinku rzeka płynie na północny wschód, a jej wody zasilane są wieloma innymi, mniejszymi potokami. W środkowej Gwinei rzeka nosi już nazwę Niger, a jej pierwszymi ważniejszymi dopływami są rzeki Milo i Tinkisso. Na odcinku od miasta Kouroussa aż do malijskiej stolicy Bamako, kiedy to Niger opuszcza tropikalne lasy i wpływa w obszar Sudanu, jego wody są żeglowne. Pływają tędy zarówno małe rybackie łodzie, jak i niewielkie parowce przewożące produkty rolne. Odbywa się tu także ruch pasażerski.

Niger w okolicach Koulikoro (Mali)

Za Bamako wody Nigru natrafiają na skały Sotouba. Często występują tu bystrza, które uniemożliwiają żeglugę na odcinku aż do miasta Koulikoro. Przez następne 1600 kilometrów Niger jest jednak znowu żeglowny. Za miastem Ségou wpływa na szeroką równinę Macina i rozdziela się tam na labirynt mniejszych rzek, zwanych wewnętrzną deltą Nigru. W okresie pory deszczowej wody tych rzek wzbierają i teren ten jest zalewany – strumienie łączą się w jedną wielką rzekę o szerokości nawet do 150 kilometrów. Obszar ten był niegdyś wewnętrznym morzem, do którego uchodził Niger oraz rzeka Bani, będąca obecnie jego prawym dopływem o ujściu w okolicach miasta Mopti. Z czasem, kiedy wody morza podniosły się na tyle, że znalazły ujście, rzeki te połączyły się z inną rzeką, która stanowi obecnie dalszy odcinek Nigru.

Niger w okolicach Niameyu (Niger)

Za obszarem zalewowym Macina, począwszy od miasta Bamba rozpoczyna się drugi odcinek biegu rzeki. Wody Nigru płyną tu szerokim łukiem po bardziej spadzistym terenie i – zostawiwszy w tyle miasto Timbuktu – kierują się na wschód ku przełęczy Taoussa w obszarze Sahary. Rzeka ma tu ledwie 100 metrów szerokości i drąży sobie drogę wśród kwarcytowych skał. Na tym pustynnym odcinku wód Nigru nie zasila żaden dopływ. Rzeka kieruje się dalej na południowy wschód, przepływając przez miasta Gao i Ansongo. Kończy się tu żeglowny odcinek i znowu zaczynają się liczne bystrza, ciągnące się aż do miasta Say w państwie Niger. Wody rzeki opuszczają tu pustynię i wpływają ponownie w obszar Sudanu. Na tym terenie nad rzeką położona jest nigryjska stolica Niamey. Niger płynie dalej wzdłuż granicy z Beninem, po czym wkracza w obszar Nigerii.

Na terenie między miastami Yelwa i Jebba Niger napotyka granitowe skały na obrzeżach płaskowyżu afrykańskiego. Tworzą się tu bystrza i progi, a zróżnicowanie poziomu wód na tym dwustukilometrowym odcinku sięga 13 do 15 metrów, co uniemożliwia żeglugę. Na tym odcinku zbudowano też tamę na Nigrze, w wyniku czego powstało jezioro zaporowe Kainji. Dalej na południe, w dolnym biegu rzeki, rozpoczyna się już teren wilgotnych lasów równikowych. Za miastem Lokoja rzeka płynie już powoli i tworzy ogromną masę wody o głębokości dwudziestu, a w czasie pory deszczowej nawet trzydziestu metrów. Do Nigru wpada tu też jego lewy dopływ Benue, niosący zasoby wodne porównywalne z samym Nigrem.

Około 450 kilometrów na północ od ujścia do Zatoki Gwinejskiej rozpoczyna się szeroka delta Nigru o powierzchni 25 000 km². Niger nanosi tu materiał osadowy i obszar ten stale się powiększa. Jest to rozległy teren bagien, poprzecinanych odnogami rzeki i obrosłych lasami namorzynowymi. Niektóre odnogi Nigru są jednak żeglowne i pływają tędy łodzie wyładowane towarami z Port Harcourt i innych portów na wybrzeżu.