Nikos Belojannis - Polski Serwis Naukowy

Pomnik Belojannisa w Krościenku

Pomnik Belojannisa w Berlinie

Nikos Belojannis (gr. Νίκος Μπελογιάννης ur. 1915 - zm. 30 marca 1952) - grecki działacz ruchu komunistycznego i antyhitlerowskiego ruchu oporu.

W latach 1943 - 1944 był doradcą politycznym (πολιτικός σύμβουλος) jednego z oddziałów, podlegających masowemu ruchowi partyzanckiemu ELAS. Podczas wojny domowej 1946 - 1949 komisarz DSE . Od 1950 członek władz zdelegalizowanej Komunistycznej Partii Grecji (KKE). Aresztowany wraz z towarzyszami. W trakcie postępowania przed sądem cywilnym, wniesiono oskarżenie także o działalność na rzecz obcych wywiadów, w tzw. "grupie Belojannisa" i na tej podstawie proces przeniesiono do sądownictwa wojskowego. Podobnie jak większość kolegów, został skazany na śmierć. Przy masowych protestach w Grecji i poza granicami, przy biernym oporze także części personelu więziennego, został rozstrzelany w więzieniu, w dzielnicy Kallithea (w Atenach), po procesie identycznym z polskimi procesami "agentów obcych wywiadów", z tegoż okresu historycznego.

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

ELAS (gr. ΕΛΑΣ - Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός , Ellinikos Laikos Apeleftherotikos Stratos, wierny przekład: Greckie Ludowe Wyzwoleńcze Wojsko) – masowa formacja partyzancka, związana z Narodowym Frontem Wyzwoleńczym (EAM), czyli lewicową, republikańską siłą polityczną, powołaną w 1941 przez Komunistyczną Partię Grecji (KKE) i trzy inne, małe partie. Była to najsilniejsza i najbardziej aktywna formacja greckiego ruchu oporu, przy tym jedyna, zdolna do działania niezależnie od pomocy aliantów.

Międzynarodowe echa procesu

Przebieg rozpraw wzbudził kontrowersje , a postawa Belojannisa, w trakcie przesłuchań, jednała oskarżonym sympatię nie tylko lewicy. Toteż po ogłoszeniu wyroku, w ciągu tygodnia, z Grecji i całego świata nadeszło około 250 tysięcy korespondencji telegraficznej od osób, przeciwnych skazaniu lub wnioskujących o skorzystanie przez króla Pawła z prawa łaski. Do zaangażowanych intelektualistów, dołączył także arcybiskup Aten, Spirydon: Jestem głęboko poruszony etyczną wielkością Belojannisa. Przewyższa nawet tę u pierwszych chrześcijan, jeśli zważyć, że Belojannis nie wierzy w istnienie życia po życiu .

Wojna domowa w Grecji, [(gr.) bibliografia: ο Eλληνικός Eμφύλιος Πόλεμος] – walki prowadzone od grudnia 1944 roku do stycznia 1945 roku (pierwsza faza) oraz w latach 1946–1949 (druga faza) na terenie Grecji pomiędzy prawicowymi siłami popierającymi rząd i monarchę, wspieranymi militarnie i logistycznie przez Wielką Brytanię oraz Stany Zjednoczone, a komunistycznymi siłami DSE (gr. ΔΣΕ, Dimokratikos Stratos Ellados - Demokratyczne Wojsko Grecji), wywodzącymi się spośród części kombatantów lewicowego ruchu oporu EAM-ELAS (gr. ΕΑΜ – ΕΛΑΣ)[4][5], jednak znacznie mniej od nich licznymi. Komunistów z DSE popierali lewicowi macedońscy partyzanci z Frontu Wyzwolenia z greckiej prowincji Macedonia.

Demokratyczna Armia Grecji (DSE) (Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας, ΔΣΕ – Dimokratikos Stratos Elladas – wierny przekład: Demokratyczne Wojsko Grecji) była największą organizacją zbrojną, związaną z Komunistyczną Partią Grecji (KKE) w trakcie Wojny domowej w Grecji (1946 — 1949).

Wykonane w trakcie procesu zdjęcie prasowe "Mężczyzna z goździkiem", dla wielu okazało się inspiracją. Pablo Picasso - wykonał zeń znany szkic, a przetwarzane, wciąż trafia na okładki czasopism i książek . Nakręcony w 1980 roku film o procesie wciąż przedstawiany jest na greckich i międzynarodowych festiwalach . W 1953 roku, brytyjski malarz Peter de Francia w 1953 wykonał obraz "Egzekucja Belojannisa", zaliczany do najciekawszych, w historii światowego malarstwa . W 1953, w Polsce, powstała także i dziś wysoko oceniana przez krytykę rzeźba Stanisława Horno-Popławskiego "Matka Belojannisa" .

Pablo Picasso hiszp. Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Ruíz y Picasso (ur. 25 października 1881 w Maladze w Hiszpanii, zm. 8 kwietnia 1973 w Mougins we Francji) - malarz, rzeźbiarz, grafik i ceramik, uznawany za jednego z najwybitniejszych artystów XX wieku. On i Georges Braque są twórcami nurtu malarstwa zwanego kubizmem.

Komunistyczna Partia Grecji (gr. Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας/Kommounistikό Kόmma Elládas, ΚΚΕ) – grecka partia założona w 1918 (do 1924 pod nazwą Socjalistyczna Partia Robotnicza Grecji) jako sekcja Międzynarodówki Komunistycznej. W czasie II wojny światowej dominująca siła w greckim ruchu oporu. W latach 1946–1949 próbowała zbrojnie zdobyć władzę w kraju. Od 1947 działała nielegalnie. Po zakończeniu walk ok. 60 tys. Greków i Macedończyków wyjechało do tzw. krajów socjalistycznych, w tym ok. 14 tys. do Polski, wśród nich wielu komunistów. Od 1974 legalna.

Związki z Polską

W okresie emigracji, tj. przed ryzykowną decyzją o powrocie, , Belojannis mieszkał w Polsce. Toteż polscy Grecy ufundowali swemu koledze miejsce pamięci i już w 1952, w licznie zamieszkałej przez byłych, greckich partyzantów miejscowości Krościenko, stanął niewielki pomnik ich bohatera. Od 1973, przy ul. Stabłowickiej, we Wrocławiu, istnieje kopia tego pomnika.

Kallithea (nwgr. Καλλιθέα) – miasto o statusie gminy miejskiej (dimos) w Grecji, w regionie Attyka, w nomarchii Ateny, położone w granicach Wielkich Aten. Liczy około 109 tys. mieszkańców (2006). Ośrodek przemysłu spożywczego, włókienniczego.

Gliwice (śl. Glywicy, łac. Glivitium, niem. Gleiwitz, czes. Glivice albo Hlivice) - miasto w południowej Polsce na prawach powiatu w województwie śląskim, siedziba władz ziemskiego powiatu gliwickiego oraz diecezji gliwickiej.

W PRL nazwiskiem Belojannisa nazwano liczne lokalizacje, m.in. osiedle w Katowicach, jedną z głównych ulic Zabrza (obecnie Goethego) dzisiejszą ul. Spokojną w Stargardzie Szczecińskim, ul. Andersa w Gliwicach i ul. Hajducką w Chorzowie.

Przypisy

Inaczej, niż głosi to widoczny na postumencie napis, premier Nikolaos Plastiras i greckie MSZ optowali za uniknięciem kary śmierci, następnie za skorzystaniem z prawa łaski. Orzecznictwo wojskowe kontrolowane było jednak przez monarchę i tylko od niego zależało stosowanie łaski. Ocena zawarta m.in. w akademickiej pracy zbiorowej Emeis oi Ellines.
ELAS - dosłowne tłumaczenie: Greckie Ludowe Wyzwoleńcze Wojsko - masowa, grecka organizacja ruchu oporu działająca od grudnia 1941 r. do lutego 1945 r. o republikańskim, centro-lewicowym profilu, zrzeszająca oddziały ponad 140 grup konspiracyjnych o różnych orientacjach, często z walką o niepodległość i demokrację, jako jedynym celem. ELAS często mylony jest w Polsce ze znacznie późniejszą i co najmniej 4-krotnie mniej liczną partyzantką komunistyczną DSE.
źródło informacji i ocen, o oskarżeniu i procesie: m.in. "Emeis oi Ellines" - grecka, uniwersytecka praca zbiorowa o historii najnowszej, wyd. Skai Biblio 2008.
Proces, protesty i egzekucja - temat także filmu dokumentalnego, redakcji programów historycznych "ERT", greckiej, publicznej organizacji RTV, www.ert-archives.gr
W składzie owego sądu wojskowego zasiadł m.in. były hitlerowski oficer Batalionów Bezpieczeństwa, późniejszy organizator zamachu stanu czarnych pułkowników i dyktator Jeorios Papadopulos
kwestionowano neutralność sędziów i zasadność przypisania materiału dowodowego do osób.
Echa procesu i wypowiedź Arcybiskupa - źródło: «Ιστορία (κωμικοτραγική) του νεοελληνικού κράτους 1830-1974», Wydawnictwo: Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, Ateny 1993, str 330, ISBN 960-7058-23-2
Przetworzone zdjęcie "Człowiek z goździkiem", jako okładka książki "Proces Belojannisa", serii o 10 sławnych procesach sądowych, (źródło: nieprowadzący działalności handlowej serwer informacyjny greckiego księgarstwa)
plakat z roku 2010, San Francisco Greek Film Festival.
Obraz "Egzekucja Belojannisa", wymieniony na liście 1001 najciekawszych obrazów świata (pozycja 816, wskazana chronologią)
Peter de Francia, "Egzekucja Belojannisa", z opisem, internetowa reprodukcja obrazu, link do galerii sztuki (informacja: sprzedano), na bazie fotografii z książki: Stephen Farthing, 1001 Paintings You Must See Before You Die, London, 2008, illustrated p.760.
informacja w portalu www.culture.pl
"Matka Belojannisa" - rzeźba Stanisława Horno - Popławskiego
Od 1947 r. przynależność do partii komunistycznej była przestępstwem, podlegającym orzecznictwu cywilnemu i karanym więzieniem. Gdy podejrzenie o udział w DSE podlegało sądom wojskowym, zwykle poszukującym uzasadnienia wyroku śmierci.

Bataliony Bezpieczeństwa (gr. Τάγματα Ασφαλείας, Tágmata Asfalías) – kolaboracyjna formacja zbrojna złożona z Greków w służbie Niemiec podczas II wojny światowej.

Polska Rzeczpospolita Ludowa (PRL) - oficjalna nazwa państwa polskiego w latach 1952-1989. Uprzednio w latach 1945-1952 ten sam organizm państwowy funkcjonował jako podmiot prawa międzynarodowego pod nazwą Rzeczpospolita Polska. Zwana propagandowo Polską Ludową - był to kolokwialny eufemizm na okres monopartyjnych rządów PPR, a od 1948 PZPR w Polsce.

Link zewnętrzny

Próba zburzenia pomnika

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Nikos Belojannis