Niszczyciele rakietowe projektu 61 (w kodzie NATO typ Kashin) – radzieckie okręty, budowane od lat 60. XX wieku. Określane też są od nazwy pierwszego okrętu jako typ Komsomolec Ukrainy. W rzeczywistości w ZSRR klasyfikowano je jako okręty dozorowe lub duże okręty przeciwpodwodne, jednakże na świecie uważa się je na ogół za niszczyciele rakietowe. Dla radzieckiej marynarki wojennej zbudowano 20 jednostek, z czego jedną wydzierżawiono a następnie sprzedano Polsce (ORP "Warszawa"), a pięć dalszych zbudowano dla Indii. Były to pierwsze seryjne okręty na świecie napędzane wyłącznie turbinami gazowymi.

Historia powstania i budowa

Okręty projektu 61 powstały na zapotrzebowanie nowoczesnych jednostek eskortowych, służących do ochrony zespołów floty przed okrętami podwodnymi i lotnictwem. Zbiegło się to z wprowadzeniem pierwszych radzieckich systemów morskich przeciwlotniczych pocisków rakietowych, które przeznaczono na uzbrojenie nowo projektowanych okrętów. Projekt zlecono leningradzkiemu biuru CKB-53 (główny konstruktor B. Kupienski), a prace nad nim rozpoczęto w 1956.

Oficjalnie stępkę pod budowę pierwszego okrętu "Komsomolec Ukrainy" położono 15 września 1959, faktycznie budowę rozpoczęto pod koniec 1958. Wodowany 31 grudnia 1960, od października do grudnia 1962 przechodził próby państwowe i wszedł do służby 31 grudnia 1962 (do października 1962 nosił nazwę SKR-25). W sumie zbudowano 20 okrętów dla marynarki ZSRR, z czego 15 w stoczni im. 61 Komunardów w Nikołajewie, a 5 w stoczni im. A. A. Żdanowa w Leningradzie. Budowa serii rozciągnęła się znacznie w czasie: okręty seryjne wchodziły do służby od grudnia 1963 aż do 1973 roku, najwięcej – po 3 w latach 1965 i 1966. Po oddaniu do służby pierwszych okrętów, usuwano na nich jeszcze przez pewien czas usterki. Koszt okrętów malał w miarę budowy serii i wynosił od 30 (pierwszy okręt) do 17,5 milionów rubli. W latach 80. zbudowano jeszcze 5 okrętów według ulepszonego projektu 61ME dla Indii.

Okręty projektu 61 były początkowo oficjalnie klasyfikowane jako okręty dozorowe (SKR – storożewoj korabl), a 19 maja 1966 przeklasyfikowano je na duże okręty przeciwpodwodne (BPK – bolszyj protiwołodocznyj korabl). Okręty zmodernizowane z zastosowaniem pocisków przeciwokrętowych (proj. 61M/MP) przeklasyfikowano 28 czerwca 1977 na duże okręty rakietowe (BRK – bolszyj rakietnyj korabl), po czym 14 października 1980 ponownie na BPK, a w styczniu 1992 ponownie na SKR. Klasy SKR i BPK odpowiadały w zasadzie przeznaczeniem klasie fregat (nie istniejącej pod tą nazwą w ZSRR), lecz z uwagi na spore rozmiary i bogate uzbrojenie, okręty te w piśmiennictwie światowym są na ogół określane jako niszczyciele rakietowe, tak też klasyfikowane były we flotach Indii i Polski (w ZSRR niszczyciele – esmincy – budowano do lat 50., a ponownie dopiero od lat 80.).

Opis konstrukcji i ocena

Okręty miały charakterystyczną, wysmukłą sylwetkę, z gładkopokładowym kadłubem z silnie wznoszącym się ostrołukowym dziobem i lekkim wzniosem rufy oraz długim zespołem nadbudówek, ciągnącym się na ok. 2/3 długości pokładu. Charakterystycznym elementem były także dwa piramidowe kratownicowe maszty, a przed nimi i za nimi, na wysokich podstawach, stacje Jatagan naprowadzania pocisków przeciwlotniczych. Stwarzały one wrażenie "piramidy", której kulminację stanowił główny pierwszy maszt, umieszczony na śródokręciu. Nietypowe były też dwie pary niskich i szerokich kominów, stanowiących wyloty spalin z turbin gazowych, rozsuniętych na burty, w dwóch grupach, przedniej i tylnej.

Główne uzbrojenie artyleryjskie – 4 działa uniwersalne kalibru 76 mm AK-726 rozmieszczone były w dwóch wieżach, na pokładzie dziobowym i rufowym. Miejsce na nadbudówkach za oboma wieżami zajmowały podwójne wyrzutnie pocisków przeciwlotniczych M-1 Wołna, z magazynami pocisków pod nimi. Uzbrojenie pierwotnie dopełniał pięciorurowy aparat torpedowy, umieszczony na śródokręciu, na niskiej nadbudówce, w osi podłużnej okrętu oraz dwie wyrzutnie rakietowych bomb głębinowych RBU-6000 na nadbudówce dziobowej, przeładowywane automatycznie i dwie wyrzutnie RBU-1000 na śródokręciu. Kadłub wykonany był ze stali i dzielił się poprzecznie na 14 (na części okrętów 15) przedziałów wodoszczelnych, a nadbudówki były wykonane w większości z lekkiego stopu aluminiowo-magnezowego AMG-5W dla zmniejszenia masy.

Niszczyciel "Obrazcowyj" w 1985 (niezmodernizowany)

Niszczyciel rakietowy projektu 61 od rufy (niezmodernizowany)

Główne stanowisko kierowania walką okrętu znajdowało się w kadłubie, na dolnym pokładzie (po raz pierwszy na radzieckich okrętach), stąd nadbudówka dziobowa miała niewielkie rozmiary i jej funkcja była zredukowana do sterówki oraz roli podstawy pod stację radiolokacyjną Jatagan. Okręt został zaprojektowany pod kątem obrony przed bronią masowego rażenia i pomieszczenia wewnętrzne stanowiły gazoszczelną cytadelę. Siłownia okrętowa składała się z czterech turbin gazowych, rozmieszczonych po dwie w dwóch oddzielnych przedziałach. Na rufie okrętu znajdowało się lądowisko, z którego mógł bazować śmigłowiec do zwalczania okrętów podwodnych Ka-25PŁ; okręty zabierały 5800 l paliwa lotniczego i uzbrojenie dla śmigłowca (przede wszystkim torpedy AT-1).

Okręty proj. 61 były pierwszymi dużymi okrętami napędzanymi wyłącznie turbinami gazowymi, szeroko później stosowanymi w konstrukcji okrętów na świecie. Rozwiązanie to pozwalało zmniejszyć masę siłowni w stosunku do turboparowej i pozwalało na szybszy rozruch (od zimnego stanu można było uruchomić turbiny w ciągu kilku minut, a w ciągu kilkunastu osiągnąć pełną moc). Do jego ujemnych cech na okrętach proj. 61 należał jednak spory poziom emitowanego szumu, dokuczliwego dla załogi. Z tej przyczyny okręty te nazywane były, zwłaszcza przez lotników latających nad nimi, "śpiewającymi fregatami" (pojuszczije friegaty). Były też pierwszymi radzieckimi okrętami przeznaczonymi do celów obrony przeciwlotniczej za pomocą kierowanych pocisków rakietowych – na nieco wcześniej zbudowanych krążownikach proj. 58, jedna wyrzutnia pocisków przeciwlotniczych Wołna, była tylko uzupełnieniem uzbrojenia. Były także pierwszymi przystosowanymi do bazowania na nich śmigłowca. Przez to, były ważnym etapem w radzieckim budownictwie okrętowym. Okręty proj. 61 były ponadto szybkie i miały dobrą dzielność morską, pokład nie ulegał zalewaniu przez fale, były też wyposażone w skuteczne aktywne stabilizatory przechyłów (największa prędkość osiągnięta na próbach prototypu to 39 węzłów). Za opracowanie projektu 61, grupa konstruktorów otrzymała nagrodę leninowską.

Ocena projektu jednak nie była jednoznacznie pozytywna. Pomimo bogatego uzbrojenia, brakowało im możliwości zwalczania celów powietrznych i morskich na większych odległościach, z powodu stosunkowo niewielkiego zasięgu pocisków plot i małego kalibru artylerii, skutkującego nadto jej niewielką skutecznością w walce z okrętami. Pociski M-1 Wołna nie zapewniały efektywnej obrony zespołów floty przed większymi atakami, mając zasięg od 4 do 15 km i pułap od 100 m do 10 km. Jedynie w niewielkim stopniu uległo to poprawie przy modernizacji systemu do standardu Wołna-M pod koniec lat 60. (zasięg do 22 km, pułap do 14 km) i Wołna-P w latach 70. Okręty nie miały też uzbrojenia do walki z okrętami podwodnymi na większych odległościach, a stałe bazowanie na nich śmigłowca i jego eksploatację utrudniał brak hangaru. Podkilowa stacja hydrolokacyjna miała ograniczony zasięg (na modernizowanych okrętach zwiększono ich możliwości w tym zakresie). Zastosowany podczas modernizacji kompleks pocisków rakietowych woda-woda P-15M szybko przestał być nowoczesny, przy tym miał większe gabaryty i mniejszą ilość pocisków, niż wprowadzane w drugiej połowie lat 70. systemy zachodnie. Zasięg pływania okrętów był mniejszy, niż niszczycieli zagranicznych. Do wad projektu zaliczano też niewygodę załogi (słaba wentylacja i hałas). Z kolei szerokie zastosowanie stopów lekkich i słabość systemu przeciwpożarowego zwiększały niebezpieczeństwo pożaru w razie uszkodzeń (przykład zatonięcia niszczyciela "Otważnyj").