Nizina Wschodniosłowacka - Polski Serwis Naukowy

Nizina Wschodniosłowacka (słow. Východoslovenská nížina) - nizina we wschodniej Słowacji, stanowiąca północno-wschodni skraj Kraju Zacisańskiego na Wielkiej Nizinie Węgierskiej. Jest drugim co do wielkości nizinnym regionem Słowacji - pierwszym jest leżąca w zachodniej Słowacji Nizina Naddunajska.

Kościół unicki (Unici) – chrześcijańska wspólnota wyznaniowa, która przyłączyła się do Kościoła katolickiego na podstawie wzajemnej umowy wyznań i zachowując własny ryt liturgiczny, przyjmuje jednocześnie prymat papieża. Obok uznania prymatu papieża warunkiem koniecznym zawarcia unii jest istnienie sukcesji apostolskiej we wspólnocie aspirującej do katolicyzmu oraz apostolskiego symbolu wiary. Kościoły unickie zachowują częściową lub pełną (sui iuris) autonomię co do własnej organizacji – zależnie od ustaleń umowy.

Jedną z pozostałości wielowiekowej przynależności Słowacji do Królestwa Węgier (896-1918) jest tradycyjny podział Słowacji na regiony. Podział ten nie pokrywa się z obecnym podziałem administracyjnym Słowacji, jednak jest szeroko używany wśród mieszkańców Słowacji i stanowi podstawę do podziału Słowacji na regiony turystyczne, używanego przez publiczne instytucje promujące turystykę.

Geografia

Najniżej położone miejsce Słowacji

Od północy Nizina Wschodniosłowacka graniczy z Pogórzem Ondawskim i z pasmem górskim Wyhorlatu, a na zachodzie - z Górami Tokajsko-Slańskimi. Od wschodu i od południa granicami Niziny są granice państwowe Słowacji z Ukrainą i z Węgrami. Do Niziny Wschodniosłowackiej zalicza się również północną, słowacką część regionu Bodrogköz - bagnistej terasy zalewowej Bodrogu i Cisy. Przedłużeniem Niziny Wschodniosłowackiej na Ukrainie Zakarpackiej jest Nizina Zakarpacka.

Zakarpacie (także Podkarpacie, Ruś Zakarpacka lub Podkarpacka, Ukraina Zakarpacka lub Podkarpacka; ukr. Закарпаття – Zakarpattia, węg. Kárpátalja, rum. Transcarpatia, cz. i słow. Podkarpatská Rus) – region historyczny w dzisiejszej zachodniej Ukrainie, na pograniczu Polski, Słowacji, Węgier i Rumunii. O jego odrębności decyduje przede wszystkim fakt, że jest to jedyny region na południe od Karpat zamieszkany przez ludność wschodniosłowiańską.

Nizina Naddunajska - (słow. Podunajská nížina) - nizina w zachodniej Słowacji, stanowiąca przedłużenie Małej Niziny Węgierskiej na północ od Dunaju. Największy nizinny region Słowacji.

Nizina Wschodniosłowacka dzieli się na część północną - Pogórze Wschodniosłowackie i południową - Równinę Wschodniosłowacką. W zachodniej części Równiny Wschodniosłowackiej, między granicą z Węgrami a rzekami Ondava i Bodrog, leży odosobnione pasmo wzgórz - Góry Zemplińskie z kulminacją Rozhladňa (469 m n.p.m.). Na południu znajduje się także kilka odosobnionych wzgórz - Tarbucka (277 m n.p.m.), Velký vrch (272 m n.p.m.), Vysoká (264 m n.p.m.) i Hôrka (228 m n.p.m.).

Tokaj - białe deserowe wino węgierskie produkowane z podsuszonych winogron (cibeba) w północno-wschodnich Węgrzech w okolicach miasta Tokaj leżącego u stóp góry o tej samej nazwie, u zbiegu Cisy i Bodrogu.

Laborec (węg. Laborcza) – rzeka we wschodniej Słowacji, należąca do dorzecza Dunaju. Długość - 129 km. Powierzchnia zlewni - 4522,5 km². Przeciętny roczny przepływ u ujścia - 54,5 m³.

Powierzchnia Niziny Wschodniosłowackiej wynosi około 4 tys. km², zaś jej wyniesienie nad poziom morza waha się w przeważającej części od 150 do 200 metrów. Kilka kilometrów na południe od Gór Zemplińskich, w miejscu, gdzie Bodrog przecina granicę z Węgrami, leży najniżej położony punkt Słowacji - 94 m n.p.m.

Nizina - wielka forma ukształtowania terenu, obszar leżący na wysokości od 0 do 300 m n.p.m.. Stanowią 1/3 procentowej powierzchni wszystkich kontynentów. Rozległe obszary nizinne noszą nazwę niżu. Na mapie hipsometrycznej oznaczone są jasno-zielonym kolorem.

Pogórze Ondawskie (513.72; słow. Ondavská vrchovina) - mezoregion geograficzny we wschodniej Słowacji, w Beskidach Środkowych, na południe od granicznego grzbietu Karpat.

Przez Nizinę Wschodniosłowacką przepływa kilka większych rzek: Ondava, Topľa, Laborec, Uż i Latorica, które w południowej części Niziny łączą się, tworząc Bodrog - dopływ Cisy. Warunki geologiczne zadecydowały o tym, że Nizina Wschodniosłowacka jest krainą zasobną w wodę, miejscami podmokłą i narażoną na powodzie. Tym niemniej nie ma na niej naturalnych jezior ani większych stawów. W północnej części Niziny znajduje się wielki sztuczny zbiornik wodny Zemplínska šírava (33 km²), powstały w toku szeroko zakrojonej melioracji Niziny.

Bodrogköz (słow. Medzibodrožie) - niewielka kraina geograficzna na pograniczu wschodniej Słowacji i wschodnich Węgier, część Wielkiej Niziny Węgierskiej. Równina na wysokości 95-128 m n.p.m., ograniczona dolinami rzek Bodrog i Latorica na północy oraz doliną Cisy na południu. Dawniej Bodrogköz stanowił wielką wspólną terasę zalewową tych rzek, pełną bagien, starorzeczy i rozlewisk. Obecnie, po wielkich pracach melioracyjnych na Nizinie Wschodniosłowackiej i po regulacji Cisy, teren został osuszony. Zajmują go głównie pola uprawne i sady, urządzone na żyznych glebach aluwialnych. Nad brzegami rzek i starorzeczy zachowały się reliktowe lasy wierzbowe. Po południowej stronie Cisy leży podobna, mniejsza kraina zwana Rétköz.

Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-ukraińskiego (ukr. Українська Греко-Католицька Церква – Ukrajinśka Hreko-katołyćka Cerkwa) – większy arcybiskupi Kościół wschodni działający obecnie na terenie Ukrainy oraz wśród diaspory ukraińskiej, uznający władzę i autorytet papieża.

Gospodarka

Ze względu na urodzajne gleby i ciepły klimat Nizina Wschodniosłowacka jest krainą intensywnego rolnictwa. Przeważającą część powierzchni Niziny pokrywają pola uprawne, ogrody, sady i winnice. W południowo-wschodniej części Niziny znajduje się słowacka część regionu produkcji słynnego wina tokaj. W dolinach rzek występują niewielkie lasy, najczęściej dębowe. Nizina Wschodniosłowacka jest także okręgiem przemysłowym. Dominuje przemysł spożywczy, ale istnieją także inne wielkie zakłady: chemiczny w Strážskem, drzewny we Vranovie i elektrownia cieplna w Vojanach. Ważną gałęzią gospodarki jest wreszcie turystyka, skupiająca się nad Zemplínską šíravą.

Słowacy (Slováci) – naród słowiański, zamieszkujący głównie Słowację – stanowią 86% jej mieszkańców (4,5 mln); mniejszości słowackie zamieszkują także Czechy , Węgry i Polskę (Orawa i Spisz- około 1700 osób). Mówią językiem słowackim. Większość Słowaków jest katolikami, mniejszość stanowią protestanci i grekokatolicy.

Góry Zemplińskie (węg. Zempléni hegyseg, także Góry Tokajskie - Tokaji hegyseg) - pasmo górskie na Węgrzech w Karpatach Zachodnich, na północ od Wielkiej Niziny Węgierskiej. Południowa część Gór Tokajsko-Slańskich.

Z surowców mineralnych na Nizinie Wschodniosłowackiej największe znaczenie mają złoża soli kamiennej koło wsi Zbodza (około 1 mld ton), poza tym znaczenie gospodarcze mają dość duże zasoby gazu ziemnego w rejonie Michaloviec. Oprócz tego wykorzystuje się miejscowe surowce budowlane - gliny, piaski i kamień budowlany.

Cisa (węg. Tisza, ukr. Тиса – Tysa, słow. i rum. Tisa, serb. Тиса – Tisa, niem. Theiß) – rzeka w środkowej Europie, lewostronny dopływ Dunaju. Długość wynosi 966 km (201 km na Ukrainie, 597 km na Węgrzech, 168 km w Serbii; przed regulacją – 1419 km), powierzchnia zlewni – 157 218 km², średni przepływ u ujścia – 776 m³/s.

Słowacja, Republika Słowacka () – państwo śródlądowe w Europie Środkowej. Graniczy z Austrią (127 km), Polską (597 km), Czechami (240 km), Ukrainą (98 km) oraz Węgrami (678 km). Łączna długość granicy lądowej wynosi 1740 km. Do 1993 wchodziła w skład Czechosłowacji. Od maja 2004 kraj należy do Unii Europejskiej, a od 1 stycznia 2009 – do strefy euro. Stolicą państwa jest Bratysława, położona nad Dunajem przy granicy z Austrią i Węgrami.

Przez Nizinę Wschodniosłowacką prowadzą równoleżnikowe międzynarodowe połączenia komunikacyjne - z Ukrainą i dalej na wschód. Są to dwie linie kolejowe: Preszów / Koszyce - Użhorod (na północy Niziny) i Koszyce - Chust (na południu, tuż nad granicą węgierską) oraz ważna, międzynarodowa droga kołowa Koszyce - Michalovce - Użhorod (E50). Przebiega tędy również gazociąg i rurociąg ropy naftowej.

Rusini (Rusnacy, Ruśniacy lub Rusowie, dawniej też Rusacy, Rosjanie od gr. Ρωσία = Ruś/Русь) – termin odnoszący się do wschodniosłowiańskich narodów bądź grup etnicznych:

Rolnictwo – jeden z działów gospodarki, którego głównym zadaniem jest dostarczenie płodów rolnych. Rolnictwo uzyskuje produkty roślinne i zwierzęce dzięki uprawie roli i roślin oraz chowu i hodowli zwierząt.

Ludność

Region Niziny Wschodniosłowackiej jest gęsto zaludniony. Największym miastem są Michalovce, oprócz nich bardziej znaczące są Trebišov, Vranov nad Topľou (na granicy Niziny i Wyżyny Ondawskiej), Sobrance, Strážske, Sečovce, Veľké Kapušany, Čierna nad Tisou i Kráľovský Chlmec. Region zamieszkują głównie Słowacy, poza tym Węgrzy (na południu), Rusini (na północy) i Cyganie. Rusini są greckokatolickimi unitami, nie należą jednak do ukraińskiej cerkwi greckokatolickiej, lecz do rusińskiej unickiej eparchii w Preszowie.

Topľa – rzeka we wschodniej Słowacji, w dorzeczu Dunaju. Długość 129,8 km, powierzchnia zlewni – 1 544,01 km, średni roczny przepływ u ujścia – 11,1 m³/s.

Latorica (ukr. Łatorycia, węg. Latorca) - rzeka w dorzeczu Dunaju, przepływająca przez Ukrainę i Słowację. Długość 188 km, z tego 156,6 km na Ukrainie i 31,4 km na Słowacji (inne źródła podają 204 km). Powierzchnia zlewni wynosi 3 128,9 km², z tego 94% na Ukrainie, 6% na Słowacji. Średni roczny przepływ mierzony na wysokości miasta Czop wynosi 37 m3/s.

Pod względem administracyjnym większość Niziny Wschodniosłowackiej leży w kraju koszyckim (powiaty Sobrance, Michalovce, Trebišov), a północny skraj - w kraju preszowskim (powiat Vranov nad Topľou). W podziale na tradycyjne regiony Nizina Wschodniosłowacka leży w regionie Zemplín.

Halit – minerał z gromady halogenków. Nazwa pochodzi od greckich słów halos – sól, słony, oraz lithos – kamień. Minerał znany i używany od czasów starożytnych.

Zemplín (węg. Zemplén, łac. Zemplinum, niem. Semplin, pol. Zemplin) – najdalej wysunięty na wschód region historyczny i etnograficzny Słowacji. Południowa część regionu położona jest na Węgrzech.