Norrland - Polski Serwis Naukowy

Norrland na mapie Szwecji

Historyczny podział Szwecji na cztery kraje obowiązujący przed rokiem 1809, kiedy Finlandia była częścią tego kraju

Norrland (lub Norrlandia, fin. Norlanti) to nazwa najbardziej na północ wysuniętej części Szwecji, jeden z czterech historycznych krajów Szwecji. Nie jest ona żadną administracyjnie wyróżnioną jednostką, jednak występuje powszechnie w codziennym języku. Ludzie z południowej części Szwecji określają często w ten sposób bliżej nieokreśloną "północną Szwecję". Jednak taka swoboda w określaniu jest często traktowana przez mieszkańców północy z dużą rezerwą, gdyż nie ma podobnego określenia na bliżej nieokreślone południowe rejony państwa.

Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.

Zatoka Botnicka jest częścią ) o średniej głębokości 42 m i największej 141 m oraz Botnik Południowy o średniej głębokości 62 m i maksymalnej 294 m. Niewielkie zasolenie waha się od 7 promili w części południowej do 2 promili w części północnej. Zatoka nie odgrywa większej roli w żegludze statków. Podczas zimy bywa cała skuta lodem przez okres kilku miesięcy. Zatoka Botnicka połączona jest z właściwym Bałtykiem niewielkimi akwenami morskimi: Morzem Alandzkim o średniej głębokości około 80 - 100 m i maksymalnej 405 m oraz Morzem Archipelagowym o głębokości średniej 27 m i maksymalnej 146 m. Wschodnie wybrzeże zatoki należy do Finlandii, zachodnie do Szwecji. Od południa zamyka ją archipelag Wysp Alandzkich.

Geografia

Na Norrland składają się historyczne prowincje (landskap) Gästrikland, Medelpad, Ångermanland, Hälsingland, Jämtland, Härjedalen, Västerbotten, Norrbotten oraz Lappland. Stanowią one około 59% powierzchni Szwecji. Obszary te są jednak, poza rejonami na wybrzeżu, bardzo rzadko zaludnione. Zaledwie 12% populacji Szwecji zamieszkuje ten historyczny kraj.

Język fiński (suomi, IPA: /ˈsuɔmi/, suomen kieli) – język należący do podgrupy języków bałtyckofińskich, zaliczanej do podrodziny języków ugrofińskich z rodziny uralskiej. Najbliżej jest spokrewniony m.in. z językiem estońskim oraz językami ludów północno-zachodniej Rosji, dalsze pokrewieństwo łączy go z językiem węgierskim.

Ångermanland – historyczna prowincja w środkowej Szwecji. Graniczy ze szwedzkimi prowincjami: Medelpad, Jämtland, Lapland, Västerbotten. Leży nad zatoką Botnicką.

Norrland w znaczącej części pokryta jest lasami, które w XIX wieku stały się źródłem surowców dla przemysłu drzewnego i papierniczego. Prawie wszystkie rzeki Norrland są eksploatowane do napędzania elektrowni wodnych. Prawie cała szwedzka energia elektryczna pochodzenia wodnego jest produkowana właśnie tutaj - w wielu państwach energia tego pochodzenia stanowi mały ułamek całej produkcji, w Szwecji jest to 40%.

Härjedalen - historyczna prowincja w środkowej Szwecji. Graniczy z Norwegią oraz ze szwedzkimi prowincjami: Dalarną, Hälsingland, Medelpad i Jämtland.

Engelbrekt Engelbrektsson (ur. ok. 1390, zm. między 27 kwietnia a 4 maja 1436 na wyspie (ob. Engelbrektsholm) na jeziorze Hjälmar) – szwedzki bohater narodowy i mąż stanu, przywódca rebelii, trwającej w latach 1433-1436, przeciwko rządom Eryka Pomorskiego, króla Unii kalmarskiej i urzędników duńskich w Szwecji.

Na terenie Norrland znajdują się także kopalnie metali szlachetnych. W dawniejszych czasach władze w Sztokholmie w dużym stopniu traktowały Norrland jako kolonię z zasobami naturalnymi, które należy eksploatować. Dosyć dobrze nastawienie to ilustruje cytat: Norrland to Indie w naszych własnych granicach, jeśli zrozumiemy, jak ten kraj wykorzystać. (szw. I Norrland hava vi inom våra gränser ett Indien, blott vi förstå att bruka det) przypisywany Axelowi Oxenstierna. Jednocześnie obszary te w tamtym okresie były uważane za mało ważne i niecywilizowane, w wyniku czego oficjalne zapisy historyczne są ubogie w informacje o północnych państwa.

Upplandia – kraina historyczna Szwecji będąca częścią kraju Svealand i leżąca we wschodniej Szwecji. Upplandia graniczy od połudna z Södermanland od zachodu z Västmanland od północnego zachodu z Gästrikland oraz ze wschodu z Morzem Bałtyckim. Na jej terenie znajduje się 150 000 widocznych zabytków z czasów przedhistorycznych.

Metale szlachetne - zwyczajowa nazwa metali odpornych chemicznie, do których zalicza się platynowce (ruten, rod, pallad, osm, iryd i platynę) oraz dwa metale z grupy miedziowców: srebro i złoto (miedź, ze względu na nieco wyższą reaktywność, zalicza się do metali półszlachetnych). Określa się je także jako metale, które w szeregu napięciowym przyjmują wartości dodatnie (mają dodatni potencjał standardowy). Metale szlachetne zaliczamy do metali nieżelaznych ciężkich (o ciężarze właściwym pow. 3,6).

Historia

Z historycznego punktu widzenia Norrland jest jednym z czterech historycznych krajów Szwecji. Zachodnia część tego kraju odpowiadała północnej połowie Szwecji i graniczyła na południu z Svealand, zaś wschodnia – północnej połowie Finlandii (będącej dawniej częścią Szwecji) i graniczyła tam na południu z Österland. Na terenie Svealand i Götaland granice ziem były bardzo istotne ze względu na ustrój prawniczy i administracyjny, jednak na terenie Norrland tak nie było. W związku z tym nazwa Norrland stopniowo stała się synonimem wszystkiego na północ od Svealand.

Jämtland to jeden z 21 szwedzkich regionów terytorialnych (szw. län). Graniczy z regionami Dalarna, Gävleborg, Västernorrland, Västerbotten a także z terytorium Norwegii (okręgi Nord-Trøndelag i Sør-Trøndelag).

Götaland (w polskiej nomenklaturze nazywany także Gotalandia oraz Gotlandia; ta ostatnia nazwa jest myląca ze względu na istnienie szwedzkiej wyspy Gotlandia) - historyczna kraina w południowej Szwecji. Od północy graniczy ze Svealandią od której dawniej była oddzielona puszczami Tiveden, Tylöskog i Kolmården.

W związku ze zmianą statusu Finlandii granice Norrlandii uległy przesunięciu. W czasach, gdy słowo Finlandia oznaczało jedynie południowe ziemie obecnego kraju o tej nazwie, granica Norrland wiodła przez rzekę Oulujoki. Gdy Szwecja utraciła Finlandię na rzecz Rosji, sytuacja się zmieniła i granica została umieszczona na rzece Torne. Po zachodzniej stronie Zatoki Botnickiej początkowo Norrlandią nazywano wszystko na północ od prowincji Uppland, później zaś wszystko na północ od dalszego Gästrikland. Zazwyczaj właśnie w ten sposób określa się Norrland obecnie, choć czasem podaje się dokładniejsze wskazanie, licząc ten kraj na północ od miasta Gävle, które jest najstarszym i najbardziej znaczącym miastem w Gästrikland. Nazwa ta została po raz pierwszy wymieniona w Kronice Karla, która opisuje, jak Engelbrekt Engelbrektsson w roku 1433 wysłał list do Erika Puke, prosząc o wsparcie przy podbijaniu całej Norrland (al norland vnte han honom wolla).

Norrbotten to jeden z 21 szwedzkich regionów terytorialnych (szw. län). Graniczy z regionem Västerbotten i zatoką Botnicką, a także z terytorium Norwegii (okręg Nordland i Troms) oraz z Laponią (Finlandia). Stolicą od 1856 roku jest Luleå.

Västerbotten to jeden z 21 szwedzkich regionów terytorialnych (szw. län). Graniczy z regionami Västernorrland, Jämtland, Norrbotten a także z terytorium Norwegii (okręg Nordland oraz zatoka Botnicka).